Кіріспе

Француз инженері Филипп Жан Бунау Варилья (Philippe Jean Bunau Varilla; 26 шілде 1859 – 18 мамыр 1940) – француз инженері және әскери қызметкері. Америкалық лоббист және заңгер Уильям Нельсон Кромвельдің көмегімен Бунау Варилья Панама каналын салу орнына қатысты Вашингтонның шешіміне зор ықпал етті. Ол сонымен қатар президент Теодор Рузвельтпен бірлесіп Панама революциясын ұйымдастыруға белсенді қатысты.

Ерте өмір

Бунау Варилла 1859 жылы 26 шілдеде Францияның Париж қаласында дүниеге келген. 20 жасында Эколь-Политехник мектебін бітіргеннен кейін Францияда үш жыл бойы тұрды. 1882 жылы École Nationale des Ponts et Chaussées мектебіндегі мемлекеттік жұмыстағы мансабынан бас тартып, Панамаға сапар шекті. 1884 жылы ол Фердинанд де Лессепс Панама каналы компаниясында жұмысқа орналасты. Кейіннен ол ұйымның бас директоры болды.

Панама каналы

Панама каналы компаниясы 1888 жылы алаяқтық айыптарына байланысты банкротқа ұшырағаннан кейін, Бунау Варилла Панамада қалды. Ол канал салудың жаңа жолын табуға тырысты. Оның туған жері Францияда Жаңа Панама каналы компаниясы құрылғанда, Бунау Варилла көп мөлшерде акция сатып алып үйіне қайтты. Бірақ, Де Лессепс компаниясы сияқты, Жаңа Панама каналы компаниясы да канал салуға ұзақ уақытқа соқпады. Компания толық құлдырамас үшін Панамадағы жерді АҚШ-қа сатты. АҚШ президенті Гровер Кливленд, империализмге қарсы болғандықтан, канал мәселесінен қашып жүрді. 1901 жылы Теодор Рузвельт президент болғаннан кейін АҚШ-та канал жоспарлау қайта басталды. Бунау Варилла Панамада канал салуды жандандырып, Жаңа Панама каналы компаниясының Нью-Йорктегі адвокаты Уильям Нельсон Кромвеллдің көмегімен үкіметті Никарагуа емес, Панаманы канал құрылысына таңдауға көндірді. Никарагуа арқылы канал салуға ниет білдірген оппозиция тарапынан қызығушылық туғанда, Бунау Варилла АҚШ-та белсенді лоббилік жұмыс жүргізді, мысалы, сенаторларға жанартауларды бейнелейтін никарагуалық почта маркаларын таратты. Бизнесмендер, үкімет шенеуніктер және американдық қоғамды лоббилеу арқылы Бунау Варилла АҚШ Конгресін 1902 жылғы Спунер заңы бойынша Жаңа Панама каналы компаниясына 40 миллион доллар бөлуге иландырды. Бұл қаражат Колумбиямен келісімге қол қойылып, Панама аумағында канал құрылысына жер берілуіне байланысты болды.

Панаманың Колумбиядан бөлінуі

Колумбия 1903 жылы Панамадағы жерді арна үшін АҚШ-қа беру туралы Хайерран шартына қол қойды, бірақ Колумбия Сенаты ратификацияны мақұлдамады. Бунау Варилланың компаниясы Spooner Act бойынша 40 миллион долларды жоғалту қаупіне тап болды, сондықтан ол Нью-Йорктегі панамалық хунталармен соғыс жоспарларын жасады. Соғысқа дейін Бунау Варилла жаңа мемлекеттің конституциясын, туын және әскери құрылымын дайындады, сондай-ақ үкіметтің барлық шығындарын өзінің жеке қаражатынан төлеуге уәде берді. Бірақ Панама революциялық кеңесі Бунау Варилланың туын шетелдік жасаған деген сылтаумен қабылдамады. Ол кішкентай азамат соғысына дайындалғанымен, зорлық-зомбылық шектеулі болды. Президент Рузвельт уәдесін орындап, АҚШ-тың теңіз күштерін Колумбия әскерлері мен Панама сепаратистері арасына орналастырды.

АҚШ-тың канал аймағын бақылауы

Бунау Варилла, Панаманың АҚШ-тағы елшісі ретінде, президент Мануэль Амадордың толық өкілеттік құқықтарымен қамтамасыз етілді. Панама үкіметінің ресми келісімін алмағандықтан, ол Американың мемлекеттік хатшысы Джон Хеймен Панама каналы аймағын АҚШ-қа беру туралы келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде жасалған Хей-Бунау Варилла шартына ешбір панамалық қол қоймады, бірақ ол 1903 жылғы 2 желтоқсанда Панамада ратификацияланды. Бунау Варилла елшілік қызметіне көтерілуіне көмек ретінде бүлікшілерге қаржылық қолдау көрсеткен, он жеті жыл Панамада тұрмаған және ешқашан қайтып оралмаған, осыдан оны "телеграф арқылы тағайындалған министр" деп айыптады. Панамалықтар жаңа панамалық биліктің оған көрсеткен сеніміне ұзақ уақыт бойы наразылық білдірді. Аталған шарт 1977 жылы Торрихос-Картер келісімдерімен тоқтатылды.

Парижге оралу

Бунау Варилла инженер, қаржы жазушысы және суды хлорлау саласындағы жетекші маман ретінде белсенді қызметін жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол француз армиясының офицері болып қызмет етті және Верден шайқасында аяғынан айырылды. Тәжірибелі лоббист ретінде ол каналды шлюздік жүйеден теңіз деңгейіндегі су жолына өзгертуді қолдады. 1938 жылы Франция оған Құрмет легионының Ұлы крестімен марапаттады. Ол 1940 жылдың 18 мамырында Парижде қайтыс болды.

Жеке табыс

Бунау Варилла сән-салтанатқа толы өмір сүрді. Оның Париждегі әсем резиденциясына келген қонақтар үйдің тамаша сұлулығына тәнті болып, жиі ойға батар еді. Ол достарын және стратегиялық серіктестерін сол заманның ең қымбат орналасқан жерлерінде тойлаумен белгілі болды. Оның ақшасы алғашқы Панама каналы жобасында (де Лессепс басшылығымен) инженер ретінде жұмыс істеген алғашқы кезінде жасалмаған. Ол 1886 жылдан 1889 жылға дейін Панамада болған екінші ретте байлық жинады, онда ол ағасы Мориспен бірге Artigue & Sonderegger деген жеке компаниясын басқарды, кейіннен ол Париждің ірі газеті Le Matin-нің бай иесіне айналды.