Кіріспе

"Сұр қатарлар" (Szare Szeregi) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Польша скауттарының (Związek Harcerstwa Polskiego) жер асты жарымәскери ұйымының коды. Бұл ұйым 1939 жылдың 27 қыркүйегінде құрылып, 1945 жылдың 18 қаңтарына дейін Варшавада неміс оккупациясына қарсы белсенді түрде қарсылық көрсетті және күресті, сондай-ақ Польшаның жер асты мемлекетінің қарсылық операцияларына үлес қосты. Оның кейбір мүшелері (Grupy Szturmowe – Шабуыл тобы) Отандық армияның ең жақсы даярланған әскерлерінің қатарында болды. Формальды түрде тәуелсіз болғанымен, "Сұр қатарлар" Польшадағы үкіметтік делегациямен және Отандық армия штабымен тығыз байланыста жұмыс істеді. "Сұр қатарлар" Pasieka ("ары балы" немесе "ары сарайы") деген құпия кодтық атымен белгілі болды, оны "Сұр қатарлардың" бас скауты және Harcmistrz (скаутмейстер) шені бар үш-бес орынбасар басқарды.

Шолу

1916 жылы құрылғаннан бері Польшаның Скауттар және Гайдтар қауымдастығының (Związek Harcerstwa Polskiego, ZHP) скауттары Польшаның осы кезеңдегі барлық қақтығыстарына белсенді қатысты: Ұлы Польша көтерілісі, Польша-большевик соғысы, Силезия көтерілістері және Польша-Украина соғысы. 1939 жылы Польшаға неміс басқыншылығынан кейін нацистер ZHP-ді қауіп деп таныды. Польша скауттары мен гайдтары қылмыскерлер деп жарияланып, тыйым салынды. Флориан Марчиняктың жетекшілігімен ZHP жасырын ұйым ретінде қызметін жалғастырды. Соғыс жылдарындағы скауттар поляк астыртқыш мемлекеті мен Армия Крайова қарсылық ұйымына бағынышты жарымәскери Szare Szeregi (Сұр қатарлар) болып дамыды. 1940 жылы Szare Szeregi кодовое атауы қабылданды. Ол алғаш рет Познаньдегі астыртқыш барлауда қолданылды. Атау Польша скауттар қауымдастығының ертедегі әрекетінен кейін пайда болды, онда скауттар Литва, Латвия және Эстониядан генерал-губернаторлыққа қуылған поляктардың үйлеріне қоныстанған немістер арасында үгіт парақтарын таратып жүрді. Сан-саққа салу мақсатында, парақтарға SS деген қол қойылды, кейіннен ол Szare Szeregi деп толықтырылды, бұл атау бүкіл ұйымға қабылданды. Ересек скауттар саботаж, қарулы қарсылық және кісі өлтіру сияқты әрекеттерге қатысты. Гайдтар медбикелер, байланысшылар және оқ-дәрі тасымалдаушылар болып жұмыс істейтін көмекші бөлімшелер құрды. Кіші скауттар Вавер ұйымының қолдауымен листовкалар тастау немесе қабырғаларға «котва» белгісін салу сияқты ұсақ саботажға қатысты. «Темпест» операциясы кезінде, әсіресе Варшава көтерілісінде скауттар шайқастарға қатысты, ал бірнеше Szare Szeregi бөлімшелері ең тиімді болып танылды. «Сұр қатарлар» құрамына 1939 жылдың соңынан 1940 жылдың ортасына дейін кеңес басқан Польшаның оңтүстік-шығысынан Венгрияға көптеген адамдарды құпия өткізуге көмектескен Ақ курьерлер де кірді. 1940 жылы Кеңес Одағы Осташков түрмесіндегі көптеген скауттарды атып тастады. 1945 жылы ZHP бұрынғы атын қайта алып, қоғамдық өмірге оралды. Алайда Польшаның коммунистік билігі ұйымды Пионерлер қозғалысына қосылуға мәжбүрледі, нәтижесінде 1949 жылы ол қайтадан тыйым салынды. Коммунистік режим жылдарында соғысқа дейінгі ZHP-нің жалғыз бөлігі ZHP pgK («Шетелдегі ZHP») болды, оған АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Аргентина, Франция және Швециядан келген поляк скауттары кірді.

Жасы бойынша дәрежелер

1944 жылдың 1 мамырына қарай Сұр қатарлардың қатарында 8359 мүше болды. Бастапқыда 17 және одан үлкен жастағы аға скауттар, аға нұсқаушылар, роверлер мен рейнджерлер ғана қабылданатын. Бірақ, көп ұзамай кішкентай балалар да қабылдана бастады, ал 1942 жылы жаңа құрылым қабылданып, ол негізінен Польша скауттар қауымдастығының соғысқа дейінгі құрылымына ұқсас болды.

Зәуисза

Завиза (көпше түрі Zawiszacy) – Шаре Сергидің ең жас скауттарының тобы. 12 мен 14 жас аралығындағы балаларға арналған отрядтар ортағасырлық поляк рыцары және дипломаты Завиша Черный атымен «Завиза» деп аталды. Бұл отрядтар белсенді қарсылыққа қатыспады. Оның орнына, балалар алдағы жалпыұлттық көтеріліске көмекші қызмет көрсетуге дайындалды және босатылған Польшадағы болашақ міндеттері үшін жасырын мектептерде білім алды. Завизаци құраған ең белгілі көмекші күштердің бірі – Варшава көтерілісі кезінде ұйымдастырылған скаут пошта қызметі.

Жауынгерлік мектептер

Бойжеткен мектептері 15-17 жас аралығындағы жастарды біріктірді. Олар "кішкентай саботаж" операцияларына қатысты. Оларға поляктарға, неміс азаматтарына және неміс әскери бөлімдеріне бағытталған үгіт-насихат шаралары кірді. Ең белгілі операциялар:
Вавер-Пальмири операциясы – патриоттық және немісқа қарсы ұрандарды қабырғаларға жазуды қамтитын кең ауқымды үгіт-насихат кампаниясы (Kotwica туралы да қараңыз); үнпарақтар, плакаттар, стикерлер және неміс газеттерінің жалған нөмірлерін тарату; неміс үгіт-насихат мегафондарын қолға түсіріп, оларды польшалық үгіт тарату үшін пайдалану; неміс тулары мен басқа да символдарды жою; өрт сигнализациясын іске қосып, неміс шараларын бұзу; және, соңғысы ретінде, неміс кинотеатрларын жаман иіспен толтыру. Ең танымал әрекеттердің бірі – немістер Варшавадағы Николай Коперник ескерткішіне орнатқан неміс тіліндегі тақтаны алып тастау болды, осылайша астрономды неміс ұлтына жатқызуға тырысты. N операциясы – Польшадағы неміс әскерлері арасында үгіт-насихат газеттері мен үнпарақтарды тарату. WISS операциясы (Wywiad – Informacja Szarych Szeregów, Grey Ranks Intelligence) – Отандық армия барлау қызметі тапсырмасы бойынша жүргізілген операция. Жиналған ақпарат одақтастарға жіберілді. Операция барысында одақтастарға неміс бөлімшелерінің толық тізімі, олардың таңбалары және шамамен саны, тіпті батальон деңгейіндегі бөлімшелер туралы мәліметтер берілді. Басқа да танымал операцияларға көше шамдарын "Nur für Deutsche" ("Тек немістер үшін") деп белгілеу кірді, бұл адамдарды дарға асуға тырысқандардың өздері де дарға асылатынын білдіретін еді (көше шамдарынан). Тағы бір операциялар немістер польшалық ұлттық батырлар мен тарихи тұлғаларға арналған ескерткіштерді бұзуды бастағаннан кейін жүзеге асырылды. Олардың арасында 18 ғасырдағы Варшава көтерілісінің көшбасшысы Ян Килинскийге арналған ескерткіш те болды. Немістер ескерткішті бөлшектеп, бұрынғы Ұлттық мұражайдың жертөлеріне орналастырды, одан кейін неміс болат зауытына жіберуге ниеттенді. Барлаушылар ескерткіштің қайда жасырылғанын білген соң, бір түндік уақытта бұрынғы мұражайдың қабырғаларына "Варшава тұрғындары! Мен осындамын. Килинский" деп жазып қалды. Жасырын оқу барысында Бойжеткен мектептерінің ұлдары мен қыздары Отандық армияға командирлер құрамында, байланыс және барлау бөлімдерінде қызмет етуге дайындалды. Варшава көтерілісі кезінде Варшаваның орталық ауданындағы Бойжеткен мектептерінің бөлімдері рота құрды; ал басқа аудандарда взводтар құрылды.

Шабуыл топтары

17 жастан асқан жастарды қамтитын шабуыл топтары (Grupy Szturmowe) тікелей Отандық армияның KeDyw (Диверсия дирекциясы) бағынысында болды. Бұл топтар құпия сержанттық және офицерлік мектептерде, мотожәне инженерлік бөлімдер командирлері үшін дайындалды. Көптеген мүшелері сонымен қатар жер астындағы университеттерде оқыды, соғыстан кейін Польшаны қайта құруға қажетті білім алу үшін. Ең танымал сержанттық мектептердің бірі Варшавадағы Agricola болды. Шабуыл топтары "ірі саботаждарға" қатысты, оның ішінде оккупанттарға қарсы қарулы күрес те болды. Шабуыл топтары Отандық армияның арнайы әскерлерінің негізін құрады. Олар неміс түрмелері мен конвойлерінен тұтқындарды босатып, теміржол көпірлерін жарып, арнайы соттардың үкімдерін орындады және неміс әскерлерімен ашық шайқастар жүргізді. Варшавадағы шабуыл топтары бірнеше батальонға біріктірілді, оның ішінде "Баста", "Зоська", "Парасол" және "Вигри" сияқты белгілі батальондар бар еді, олар кейін Варшава көтерілісіне қатысып, поляк тарапындағы ең танымал және сәтті бөлімдердің қатарына кірді. Басқа бөлімдер, негізінен Радом-Кельце аймағында, Свентокшиск тауларының ормандық аймандарындағы партизандық отрядтарына қосылды.