Кіріспе
Актерлерді, бишілерді, әншілерді немесе массовканы рөлдерге немесе бөліктерге іріктеудің алдын ала өндіріс процесі. Театр, кино немесе теледидар сияқты өнер индустриясында кастинг немесе кастингке шақыру – сценарийде, түсірілім жоспарында немесе телеспектакльдегі нақты рөл немесе бөлікке тиісті актер, биші, әнші немесе массовканы таңдаудың алдын ала өндіріс процесі болып табылады. Бұл процесс фильм, телебағдарлама, деректі фильм, музыкалық бейнеролик, қойылым немесе жарнаманы көрерменге ұсыну үшін қолданылуы мүмкін.
In the performing arts industry such as theatre, film, or television, casting, or a casting call, is a pre production process for selecting a certain type of actor, dancer, singer, or extra for a particular role or part in a script, screenplay, or teleplay. This process may be used for a motion picture, television program, documentary film, music video, play, or advertisement, intended for an audience.
Құйма түрлері немесе рөлдері
Әр түрлі рөлдерді ойнауға актерлер таңдалады. Басты актерлік құрам, сондай-ақ басты рөлдер деп аталатын актерлер тобы, фильмде, театрда немесе теледидарда маңызды рөлдерде көрінеді. Көбінесе өндірістегі басты кейіпкер – ең үлкен рөлді ойнайтын ер немесе әйел басты рөл иесі болады. Егер бір ғана басты рөл болмаса, басты рөлдер жиынтығы ансамбль деп аталады, ол бірнеше басты актерлер мен орындаушылардан тұрады, оларға көбінесе экран уақыты шамамен тең бөлінеді. Қосалқы актер – туынды үшін маңызды, бірақ басты актерлерге қарағанда аз маңызды рөлде ойнайтын актер. Қосалқы рөл, негізгі актерлермен тікелей байланысы бар, бірақ бес жолдан аспайтын диалогқа ие кішкене рөлден гөрі маңыздырақ. АҚШ-та мұндай рөлдерді көбінесе "бес немесе одан аз", "бестен кем" немесе британдық теледидарда "алтыдан кем" деп атайды. Егер танымал актер немесе басқа да мәшһүр тұлға кішкене рөлде пайда болса, бұл камео деп аталады.
Құю процесі
Кастинг процесі театр продюсері және театр режиссері сияқты театрлық қойылымдағы адамдардан тұратын кастинг комиссиясының алдындағы бірнеше сынақтарды қамтиды. Дегенмен, белгілі бір телевизиялық өндірісте кастинг комиссиясы телевизия продюсерінен ғана тұруы мүмкін, ал кино өндірісінде – кино продюсерінен, кинорежиссерінен және/немесе хореографтан құралуы мүмкін. Әдетте, шоу-бизнестің барлық саласында кастинг директоры да осы комиссияда болады. Процестің бастапқы кезеңдерінде актерлер көбінесе дайындалған аудициялық материалдарды ұсынады, мысалы, монологтар, әндер, хореография, сценарийлер және/немесе ролдерге арналған бөліктер. Бұл материалдар әдетте бейнежазбаға түсіріліп, экрандық сынақтар түрінде сақталады, содан кейін түйіндемелермен, фотосуреттермен және/немесе IMDb сияқты сайттар арқылы онлайн режиде қаралып, кино продюсерлеріне, кинорежиссерлеріне және/немесе студия басшыларына жіберіледі. Келесі кезеңдерде актерлер тобы – кәсіби одаққа (SAG AFTRA) мүше және мүше емес актерлер, өндірістің масштабына байланысты – қарастырылып отырған туындыдан материалды оқуға тырысады, екі, үш немесе одан да көп адамнан тұратын топтарға бөлінеді. Әр актердің мотивациялық таңдаулары бағаланғанда, кастинг комиссиясы жеке актерді де, оқылым кезінде туындаған «химияны» да ескереді. Кастинг шақырулары көбінесе жалпы жұртшылыққа жарияланады, бұл «массалық іріктеу» (АҚШ термині) немесе ашық аудиция деп аталады, онда жүздеген немесе мыңдаған актерлер бірнеше рөл үшін бәсекелеседі. Кастингтегі кейіпкерлердің сипаттамасы, сценарийді талдаумен шатастырылмауы керек, көбінесе өндіріс агенттері ұсынады, олар өз клиенттерін кастингке жібереді. Бұл сипаттама кейіпкер туралы қысқаша мәліметтерді (жасы, жынысы, нәсілі немесе ұлты, қатысатын жағдайлар) қамтиды. Бұл агенттер мен менеджерлер бүкіл әлемде орналасқан және осы қызметке жазылып, бөліністің барлық аспектілері үшін ай сайынғы төлем жасау арқылы толық қызмет спектрін алады. Актер рөлді алу үшін бірнеше кастингтен өтуі мүмкін, және танымал актерлер де осы қажетті процестен өтеді, бірақ кейбіреулері белгілі жазушылардың, сценаристтердің, режиссерлердің және/немесе продюсерлердің рөлге қатысу ниетімен жоба ұсыну мүмкіндігіне ие. Танымал актерлер көбінесе продюсерлік құқықтармен және жомарт ақшалай сыйлықтармен келіседі.
Кастингтік директор / кастингтік агенттіктер
Кейбір ірі өндірістерде кейде жүздеген сөйлейтін рөлдер мен кейіпкерлерге актерлерді іріктеу процесі көбінесе мамандандырылған қызметкерлерді қажет етеді. Соңғы шешімді режиссер, продюсер, көркемдік бөлімдер және жалпы өндіріс тобы сияқты жауапты адамдар қабылдаса да, кастинг директоры немесе "CD" өндіріске дейінгі кезеңде осы процеске қатысты күнделікті жұмыстың көп бөлігін ұйымдастырады. Кастинг директорына кейде кастинг серіктесі көмектеседі, ал көптеген эпизодтық рольдері бар өндірістерде жеке эпизодтық рольдерге кастинг директоры болуы мүмкін. Дегенмен, фильм немесе телешоу өндірісінің бюджетінің барлық аспектілерінде олар жоғарыда аталғандардың құрамына кіреді және режиссердің штатының бір бөлігі ретінде оған есеп береді. Көптеген фильмдер фильмдегі рөлдерге сәйкес актерлерді табу үшін кастинг агенттігін немесе кастинг директорын пайдаланады, бірақ басты рөлдерді көбінесе режиссерлер мен продюсерлер таңдайды. Кастинг директорының жұмысы – көптеген актерлер туралы білу, соның арқасында режиссерге ең жақсы актерлерді ұсына алу. Кастинг директорлары өте ықпалды және әдетте жобаға режиссер олардың пікіріне сенгендіктен тартылады; олар режиссер кімді көретінін де шешеді. Кастинг агенттіктері – актерлер мен режиссерлер немесе продюсерлер арасында байланыс құратын тәуелсіз ұйымдар. Олар өздерінің актерлері туралы толық мәліметке ие болуы керек, себебі олар продюсерлер мен режиссерлердің талаптарына сай келетін кандидаттарды ұсынуға жауапты. Агенттік тізімдер жасайды, сұхбаттасулар өткізеді, содан кейін іріктелген кандидаттар кастингке қатысады. Продюсер бір немесе бірнеше актерді таңдаса, кастинг агенттігі келісімшарттар мен гонорарлар туралы келіссөздер жүргізеді. Кастинг агенттері көптеген актерлермен танысып, олардың шеберлігін бағалауы керек және іріктеу процесі арқылы үлкен тізімді шағын топқа дейін қысқартуы керек, осы топты продюсердің қарауына ұсыну үшін. Олар актерлерді өкілдік етуі де мүмкін, бірақ міндетті емес. Кастинг директорының немесе кастинг агенттігінің міндеттері мыналарды қамтиды: Кейбір кастинг директорлары көптеген Голливуд өндірістерінде жұмыс істеп, сәтті мансап құрады, мысалы, Марион Догерти, Мэри Джо Слейтер, Мэри Селвей, Линн Столмастер, Апрель Вебстер, Роберт Дж. Юлих, Таммара Биллик, Марси Лирофф, Эви Кауфман, Минди Марин, Роби Рид және Эллисон Джонс. Кастингтің және/немесе эпизодтық рольдерге кастингтің алғашқы кезеңдерінде процесс географиялық тұрғыдан орталықтанбауы мүмкін, көбінесе әртүрлі жерлерде түсірілім жоспарланғандықтан. Халықаралық бірлескен өндіріс жағдайында әр елдің ішкі нарығын пайдалану да себеп болуы мүмкін. Дегенмен, басты рөлдерге келгенде, бір немесе бірнеше әдемі адамдарды таңдау, олардың қатысуы үлкен коммерциялық маңызға ие, қатаң жеке байланыстар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы, режиссермен тікелей байланыс. Фильмнің "жалғану кезеңі" деп аталатын осы кезеңде кастинг директорының жұмысы – ағымдағы сценарийдің көшірмелерін агенттерге жіберу. "Қамту" дегеніміз – әлі кастингі жоспарланбаған сценарийді оқып, бір беттік тұжырымдамаға жинақтау және кейіпкерлердің қысқаша сипаттамаларын жасау. Осы уақытта, егер агенттік фильмге қамту беруге келіссе, олар кастинг директорларына қолжетімді, қабілетті және фильмнің баға диапазонына сәйкес келетін актерлердің тізімін ұсынады. Сондай-ақ, кастинг директорлары өздерінің идеялық тізімдерін жасайды және актерлік өкілдікке хабарласып, олардың қолжетімді екенін және әлеуетті жобаларды қабылдауға қызығушылық танытатынын білу үшін "қолжетімділікті тексеруге" болады. Егер кастинг директорынан және одан кейінгі қолжетімділікті тексеруден немесе агенттің ұсынысынан туындаған идея режиссер, продюсерлер және қаржыгерлер (немесе студия) тарапынан "мақұлданса", кастинг директоры "ұсыныс" деп аталатын нәрсені жібереді. Ұсыныста әдетте актердің өкіліне жолданған хат, онда аталған рөл туралы түсіндіріледі, сценарийдің көшірмесі, актердің неге таңдалғаны, уақыт ұзақтығы, түсірілімнің шамамен басталу күні, түсірілім орны және ұсынылған жалақы туралы ақпарат болады. Егер актер материалға жауап бермесе немесе қандай да бір себеппен жұмысты қабылдай алмаса, олар кастингке "басылған" жауап береді. Егер олар ұсынысты қабылдаса, агент кастинг директорымен жұмыс істейді және өкілге кастингтен келісім-шарт хабарламасы жіберіледі. Осы кезде агенттік пен өндіріс арасындағы келіссөздер кез келген келісімшартты түпкілікті бекіту үшін жүргізіледі, содан кейін ойын-сауық заңгерлері келісімшарттарды дайындайды. Егер бұл процесс фильмнің дамуының басында болса, бірақ түсірілім күндері мен егжей-тегжейлі ақпарат әлі белгілі болмаса, "Нiyet хаты" немесе "LOI" дайындалады, бұл жоба "жасыл жарық" алғанда немесе активті өндіріс басталғанда актердің осы рөлді ойнауға жалданатынын көрсетеді. Жалғану кезеңі аяқталғаннан кейін (қаржылық демеушілер, студия басшылары, басқа жоғары лауазымды қызметкерлердің қолжетімділігі сияқты көптеген факторларға байланысты), қалған рөлдерге физикалық кастинг басталады. Осы уақытта, фильмнің бюджетіне байланысты, "алдын ала тексерулер" болуы мүмкін, онда актерлер тек кастинг директорына (немесе серіктесіне) материалға сәйкес келе ме екенін анықтау үшін кастингтен өтеді. Алдын ала тексеруден кейін "режиссерлік сессия" өтеді. Осы уақытта актерлер кастинг директоры мен фильм режиссерінің қатысуымен кастингтен өтеді (әдетте бір материалды пайдаланады). Егер келесі қадам болса, ол әдетте "қайта шақыру" немесе продюсерлік сессия болады, онда шешім қабылдау құқығы барлардың барлығы кастингке қатысады. Телевизияда бұл кезең "экрандық тест" деп аталады және телеарна басшылары да қатысады. Актерлердің іріктелгеннен кейін, жалғану кезеңінде болғандай, эпизодтық рольдерді қоспағанда, бірдей брондау процесі жүзеге асырылады және фильм мен телешоудың титрлерінде көрсетіледі.
Кастингтік директорлар семинарлары
Америка Құрама Штаттарында көптеген кастинг директорлары мен кастинг серіктестерінің кең таралған практикасы – кастинг директорларының шеберлік сабақтары. Бұл сабақтардың түрлері әртүрлі, бірақ көбінесе болашақ актерлер кастинг маманының алдында өнер көрсету үшін ақы төлейді, ал ол олардың өнерін бағалап, кері байланыс береді. Актерлер мен индустрия мамандарының кейбіреулері бұл сабақтарға қарсы шығып, кастинг директорларының жұмысы талантты іздеу, оларға өздерін көрсету үшін ақы алу емес дейді. Ал сабақты қолдайтындар олардың сынып тәрізді ортада өтетінін, сондай-ақ пайдалы кері байланыс алуға және байланыс орнатуға мүмкіндік беретінін айтады. Қабылдануы әртүрлі болғандықтан, кастинг директорларының шеберлік сабақтары қызу пікірталас тудырды. Бұрынғы «Criminal Minds» сериалының кастинг директоры Скотт Дэвид, «The Hollywood Reporter» оның шеберлік сабақтары туралы мақала жариялағаннан кейін жұмысынан босатылды. 2017 жылдың ақпан айында бес кастинг директоры актерлерді жобаларға қатысу үшін сынаққа алу үшін ақы алғаны үшін қылмыстық жазаға тартылды. 2018 жылдың қаңтар айында «Робин Гуд: Жігіттер шымшықтар» және «Дракула: Өлі және оны жақсы көру» сияқты фильмдердің кастинг директоры Линдсей Чаг, кастинг директорларының шеберлік сабақтарына қатысы үшін «Талант алаяқтығын алдын алу туралы» заңды бұзғаны үшін кінәлі деп танылды.
Кастинг кеңсесінің қызметкерлері
Оқырман: Бұл адам қазіргі уақытта кастингтен өтіп жатқан актерге қарсы тұрып, басқа кейіпкерлердің барлық репликаларын оқиды. Жақсы оқырман – актерлік дағдысы бар, бірақ сол уақытта осы кастинг директоры арқылы рөл алуға ниеті жоқ адам. Оқырман өзге актерлермен бірге ойнауды, оларды басып кетпестен, қалай үйлестіруді біледі.
Канада
Ұлттық Канадалық экран сыйлығы 2006 жылдан бері телесериалдардағы ең үздік актерлік құрамды анықтау үшін жыл сайын сыйлық тартады. 2021 жылы фильмдердегі ең үздік актерлік құрамға арналған жаңа сыйлық тарту жоспарлануда. Квебек облысының канадалық кино сыйлығы Prix Iris 2017 жылы ең үздік актерлік құрамға Prix Iris сыйлығын қосты.
Ұлыбритания
2020 жылы Британдық кино академиясы «Ең үздік актерлік топтама» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығын тағайындады.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында кастинг директорының ең жоғары наградасы – «Артиос» сыйлығы, оны Америка кастинг қоғамы өз әріптестерінен тағайындайды. «Артиос» грек сөзінен шыққан, «мүсінге дәл келетін» немесе «толықтай сай» деген мағынаны білдіреді. «Артиос» жарнамалық роликтерден басқа барлық жанрдағы кастингтегі кәсібилікті марапаттайды. «Артиос» марапаттары қазіргі кезде жыл сайын қаңтардың ортасында Нью-Йорк, Лос-Анджелес және (2018 жылдан бастап) Лондон қалаларында өткізіледі. 1985 жылы құрылғаннан бері бұл сыйлық қараша айында тапсырылатын, бірақ 2013–2014 жылдары кино және телеиндустриясының марапаттау маусымымен үйлестіру үшін уақыты өзгертілді. «Артиос» сыйлығы жеңімпаз жобаға актерлерді таңдағаны үшін негізгі экрандық (немесе бағдарламалық) тізімде көрсетілген CSA мүшелеріне беріледі. Жеңімпаз жобалар бойынша несие алған және CSA мүшелері болып табылатын кастинг директорлары, кастинг басшылары және бөлім басшылары да «Артиос» сыйлығымен марапатталады. Бұл жобалардағы CSA серіктестері баспасөз беттерінде жарияланып, сертификаттармен құрметтеледі. «Эмми» сыйлығының кастинг директорлары үшін жекелеген номинациясы бар. 2017 жылға дейін Джуни Лоури Джонсон драма жанрында ең көп «Эмми» сыйлығын жеңіп алған жеке тұлға болып табылады. Ол «NYPD Blue», «Six Feet Under», «True Blood» және «Homeland» сериалдарындағы жұмысы үшін алты сыйлыққа ие болды. «Эмми» сыйлығын үш рет жеңген жалғыз телешоулар – «30 Rock» және «Veep», екеуі де комедия жанрында. 2017 жылы 69-шы Primetime Emmy Awards кешінде Телевизия өнер және ғылым академиясы «Реалити бағдарламасының үздік актерлік құрамы» үшін Primetime Emmy Award сыйлығын тағайындады.
Американың кастинг қоғамы (CSA)
АҚШ-та кәсіби экран, теледидар, реалити-шоу және театр актерларын іріктеуді ұйымдастыратын маңызды ұйым – Американың кастинг қоғамы (CSA), бірақ мүшелікке кіру ерікті. Кастинг директорлары 2005 жылы бірігіп, Голливудтық командалар жергілікті 399 және Нью-Йорк командалары жергілікті 817 ұжымдық келісім шарттарын жүзеге асыратын ұйымға мүше болды.