Кіріспе

Трансгималай аймағының тибет халқы

Бхотия (Bhotiyā) – Үндістан мен Непалда қолданылатын, Тибет тілдерінде сөйлейтін әртүрлі этникалық топтарды, сондай-ақ Үндістан мен Тибетті бөліп тұратын Трансгималай аймағында тұратын басқа тибет-бұрма тілдерінде сөйлейтін кейбір топтарды біріктіретін экзоним. Бхотия сөзі Тибеттің классикалық атауынан – བོད (bod) – шыққан. Бхотиялар көптеген тілдерде сөйлейді, оның ішінде ладакхи тілі де бар. Үндістанда бұл тіл тибет жазуымен жазылатын боти/бхотия деп танылады және Үндістан Конституциясының Сегізінші тізімі арқылы ресми тілдердің бірі болу мүмкіндігі Үндістан Парламентінің қарауында.

Өмірбаян

Бхотиялар өзін Рагхуванши Раджпут деп жасайды және Такур немесе Раджванши деп аталуын қалайды. Бхотиялар Наваб Асаф Уд Доуланың (1775-1797) тұсында Солтүстік Оудқа алғашқы қоныс аударушылар болған болуы мүмкін. Бхотия халқы бірнеше басқа топтармен тығыз байланыста және этникалық шекаралар бұрынғыдан ашық.

Тіл

Бхотия халқының тілі "Бхоти" немесе "Бхотия" деп аталады, бірақ шындығында Үндістанда таралған түрлі-түрлі тибет-бирман тілдерін біріктіретін жалпы атау. Ол көбінесе тибет әліпбиімен жазылады. Бхоти және Бхотия тілдері Химачал-Прадеш, Сикким, Уттаракханд, Аруначал-Прадеш, Бутан, Непал, Тибет, сондай-ақ Пәкістан мен Батыс Бенгалияның кейбір бөліктерінде қолданылады. Бхоти тілі Үндістанда ресми мәртебесі бар тілдердің тізіміне кірмейді.

Халық саны

Бхотия тайпасы – Гималай белдеуіне тән, жергілікті халық. Непалда олар Непалдың солтүстік және шығыс аймақтарында қоныстанды, онда олар және басқа тибеттіктер аймақтың түпкілікті халқы болып саналады. Бхотиялар Үндістанның Джамму және Кашмир, Химачал Прадеш, Уттаракханд, Уттар Прадеш, Батыс Бенгал, Сикким, Ассам, Аруначал Прадеш және Трипура штаттарында да тұрады. Уттар-Прадеш штатында бхотиялар Бахрайх, Гонда, Лакхимпур, Лакхнау, Барабанки, Канпур Нагар, Канпур Дехат және Хери аудандарында мекендейді. Бхотияның алты анықталған кіші тобы бар: Бхот, Бхотия, Сиккимнің Бхутиясы, Тиббати (Сикким және Аруначал Прадеш), Бхот, Химлингтің Гьякар Кампасы, Уттаракхандтың Бхидаг тайпасы. Үндістанның Джамму және Кашмир, Химачал Прадеш, Уттаракханд, Уттар Прадеш, Батыс Бенгал, Сикким және Аруначал Прадеш штаттарында бхотия халқының арнайы статусқа ие тайпа мәртебесі бар. Уттаракхандта бхотиялар "1950 жылғы Кестеленген таптар туралы ереженің" және "1967 жылғы Конституциялық арнайы статусқа ие тайпалар (Уттар-Прадеш)" бойынша арнайы статусқа ие тайпа болып табылады. Үндістан Конституциясы бхотияларды мойындайды.

Үйлену тойлары

Бхотиялық некелер индуистік үйлену рәсімдеріне ұқсас. Келіннің паланкині күйеуінің үйіне келгенде, алдымен құдайларға құлшылық етеді, содан кейін оны үйге кіргізеді. Күйеу жігіт күйеуге күміс, алтын немесе күріштің бір бөлігін береді, ол оны келінге жеткізеді. Келін оларды желкеңге салып, шаштараздың әйеліне сыйлық ретінде ұсынады. Бұл рәсім Кардж Бхарна деп аталады. Бір ер адамның үштен аспайтын әйелі болуы мүмкін. Бірінші әйел – басты әйел, ол күйеуінің мүлкінен қосымша оннан бір бөлігін мұраға алады.

Жерлеу рәсімі

Бхотиялардың ерекше жерлеу дәстүрлері бар. Холера немесе жылан шағуынан өлген кішкентай балалар жерленеді, ал қалғандары өртеледі. Арнайы бейіт орны жоқ, және жерлеу кезінде ешқандай рәсім өткізілмейді. Байлар күлін ловал үшін бірнеше өзенге құюға сақтайды, ал басқалары жерлеп тастайды. Кремациядан кейін, су қоймасының жанына құша (шөп) сабағы тігіліп, оған он күн бойы күнділдік құйылады. Бұл, рәсімдер аяқталғанға дейін, қайтыс болғанның рухына пана болады.

Экономика

Уттаракханд штатында, әсіресе Чамоли, Питоргарх және Уттаркаши аймақтарында Бхотия тайпасы жартылай көшпелі, мал өріп, Үндістан мен Тибет арасындағы шекаралық жерлерде жылқы шабады. Олар Гималайда астық, жүн және тұз сияқты тауарлармен де сауда жасайды. Қазіргі кезде кейбіреулері егіншілікпен айналысса, енді біреулері тас, бағалы тастар мен дәрілік шөптер сатады. Бхотия тайпасы емдік өсімдіктерді қолдануда мол тәжірибе жинаған. Жергілікті ашытылған сусындар – джан (жергілікті сыра) және дару. Ал ашытылған тағамдардың бірі – цез. Ашытылған тағамдар мен сусындарды дайындауда қолданылатын дәстүрлі катализатор Кумаун аймағында "балам", Гархвал аймағында "балма" деп аталады. Көптеген Бхотия тайпасы үй жүн тоқу өнеркәсібінде жұмыс істейді. Әйелдер қалың жүннен "пату" тоқиды. Жүнді бояу үшін табиғи бояулар алуға өсімдіктер жиналады.

Непалда

Непалдың Орталық статистика бюросы ботияны (Непал халық санағында боте деп аталады) тау/жоталы Жанажатидің кең әлеуметтік тобындағы кіші топ ретінде жіктейді. 2011 жылғы Непал халық санағы бойынша 13 397 адам (Непал халқының 0,1%) ботия болып тіркелді. Ботия халқының провинциялар бойынша таралуы мынадай:
Карнали провинциясы (0,1%)
Коши провинциясы (0,1%)
Судурпашим провинциясы (0,1%)
Багмати провинциясы (0,0%)
Гандаки провинциясы (0,0%)
Лумбини провинциясы (0,0%)
Мадеш провинциясы (0,0%)

Ботия халқының таралуы келесі аудандарда ұлттық орташа көрсеткіштен (0,1%) жоғары болды:
Мананг (6,9%)
Санхувасабха (2,2%)
Бажура (1,0%)
Долпа (0,7%)
Мугу (0,6%)
Тапледжунг (0,4%)