Иран архитектурасы: тарих, ерекшеліктері мен символизмі

Кіріспе

Ирандық сәулет немесе парсы сәулеті (معمارى ایرانی, Me'māri e Irāni) – Иран мен Батыс Азияның, Кавказ және Орталық Азияның басқа да аймақтарының сәулет өнері. Оның тарихы кем дегенде б.з.д. 5000 жылға дейін жетеді, Түркия мен Ирактан Өзбекстан мен Тәжікстанға дейін, Кавказдан Занзибарға дейін кең аумақта ерекше мысалдары кездеседі. Парсы құрылыстары көлем және мақсаты жағынан әртүрлі, қарапайым халық сәулетінен бастап монументальді кешендерге дейін. Тарихи қақпалар, сарайлар және мешіттерден өзге, астана Тегеран сияқты қалалардың қарқынды өсуі салдарынан бұзу және жаңа құрылыстардың толқыны пайда болды. Американдық тарихшы және археолог Артур Поптың пікірінше, Иранның ең жоғары өнері, сөздің толық мағынасында, әрқашан оның сәулеті болған. Сәулеттің басымдығы исламнан бұрынғы және кейінгі кезеңдерге де қатысты. Иран сәулеті әртүрлі дәстүрлер мен тәжірибелерден туындаған, құрылымдық және эстетикалық жағынан зор әртүрлілікті көрсетеді. Кенеттен жаңаруларсыз, және қайта-қайта басқыншылықтар мен мәдени соққыларға қарамастан, ол мұсылман әлемінің басқа аймақтарынан ерекшеленетін айқын стильді дамытты. Оның артықшылықтары – "форма мен масштабқа ерекше сезімталдық; құрылымдық тапқырлық, әсіресе күмбездер мен аркалар салуда; ешбір сәулетте теңдесі жоқ еркіндік пен табыспен безендірудегі шеберлік".

Негізгі қағидалар

Дәстүрлі парсы сәулет өнері үзділікті сақтап келген, бірақ ішкі саяси дау-жанжалдар немесе шетелдік шабуылдар оны уақытша бұзып, әйтсе де ерекше стильге қол жеткізген. Ғалымдар Надер Ардалан мен Ләләх Бахтиардың пікірінше, иран сәулет өнерінің қалыптастырушы негізгі мотиві – «адамды көктегі күштермен байланыстырып, оларға қатысуға мүмкіндік беретін» ғаламдық символизм. Осы тақырып парсы сәулет өнеріне бірлік пен сабақтастық ғана емес, сонымен қатар оның эмоционалдық ерекшелігінің басты көзі болды.

Материалдар

Қол жетімді құрылыс материалдары дәстүрлі ирандық сәулеттің негізгі формаларын анықтайды. Иран тақтасының әртүрлі аймақтарында оңай қол жетімді ауыр саз, ең қарапайым құрылыс техникасын – қалыпталған сазды, мүмкіндігінше тығыз қысып, кептіруге ықпал етті. Бұл техника ежелгі заманнан бері Иранда қолданылып келеді және толығымен тоқтатылған емес. Ауыр, пластикалық топырақтың және берік әк араластырылған ерітіндінің көп болуы кірпіштің дамуына және пайдалануына жағдай жасады.

Дизайн

Персия архитектурасының кейбір элементтері Иран тарихы бойында сақталған. Ең айқын ерекшеліктері – масштабқа деген сезім мен қарапайым, әрі монументалды формаларды сараптап қолдану. Декоративтік қалаулардың тұрақтылығы, тереңдікте орналасқан биік аркалы портал, тіректермен жабдықталған бағаналар және жоспарлар мен көлемдердің қайталануы да атап айтуға лайық. Бұл элементтер ғасырлар бойы әртүрлі мақсаттарға арналған және әртүрлі билеушілердің қолдауымен салынған ғимараттарда қайта-қайта пайда болды. Персеполь маңындағы тас қабірлерде кездесетін бағаналы галерея, яки талар, Сасанид ғибадатханаларында да қайта пайда болып, кейінгі ислами дәуірде сарайлар мен мешіттердің кіреберіс бөлігі ретінде қолданылды, тіпті жол бойындағы шайханалардың архитектурасына да бейімделді. Сол сияқты, Сасанид дәуіріне тән төрт аркаға тірелген күмбез бүгінде Иранның көптеген зираттары мен имамзадаларында кездеседі. Жер бетіндегі мұнаралардың аспанға қарай көтеріліп, құдайлық мұнаралармен бірігуі туралы ұғым 19 ғасырға дейін сақталды, ал ішкі аула мен бассейні, бұрышты кіреберісі және кеңінен безендірілуі – ежелгі, бірақ Иран архитектурасында әлі де кең таралған ерекшеліктер.

Исламға дейінгі сәулет

Исламға дейінгі стильдер Иран тақтасының әртүрлі өркениеттерінен 3000-ден 4000 жылға дейінгі сәулет дамуына сүйенеді. Иранның Исламнан кейінгі сәулеті өз кезегінде, исламға дейінгі дәуірден идеялар алады, геометриялық және қайталамалы формалары бар, сондай-ақ жылтыратылған плиткалармен, қашалған гипстен, өрнекті кірпішпен, гүлдік мотивтермен және каллиграфиямен әсем безендірілген беттері бар. Иран ЮНЕСКО тарапынан өркениеттің алғашқы ошақтарының бірі ретінде танылған. Эламиттер, Ахеменидтер, Парфяндықтар және Сасанидтер дәуірлерінің әрқайсысы ғасырлар бойы басқа мәдениеттерге кеңінен тараған ұлы сәулеттің жасаушылары болды. Иран Александр Македонскийдің Персеполисті өртеу туралы шешімі сияқты қиратудың үлесіне тап болса да, оның классикалық сәулетінің суретін құруға жеткілікті қалдықтар сақталған. Ахеменидтер кең ауқымда құрылыс салған. Олар қолданған суретшілер мен материалдар сол кездегі ең ірі мемлекет болған мемлекеттің барлық аймақтарынан әкелінді. Пасаргад стандартты белгіледі: оның қаласы көптеген көпірлермен, бақтармен, бағаналы сарайлармен және ашық бағаналы павильондармен кең паркте орналасқан. Пасаргад Суза мен Персеполиспен бірге «Патшалар патшасының» билігін көрсетеді, соңғысының баспалдақтары императорлық шекараның кеңдігін бейнелеу арқылы көрсеткен. Парфяндықтар мен Сасанидтердің пайда болуымен жаңа формалар пайда болды. Парфяндық жаңалықтар Сасанидтер дәуірінде үлкен цилиндрлі күмбезді бөлмелермен, массивті тас күмбездермен және биік бағаналармен толыққандай гүлденді. Бұл ықпал көп жылдар бойы сақталды. Мысалы, Аббасидтер дәуіріндегі Бағдат қаласының дөңгелектігі, Фарстағы Фирузабад сияқты парсылық үлгілеріне сілтеме жасайды. Әл-Мансур қаланың жоспарын жасау үшін екі сәулетшіні жалдады: бұрынғы парсы зороастрийшісі Наубақт, ол қаланың негізі қаланған күнінің астрологиялық маңызға ие болуын шешті, және Хорасаннан келген бұрынғы еврей Машалла ибн Атари. Персеполис, Ктесифон, Сиалк, Пасаргад, Фирузабад және Арг-е Бам қираған орындары парсылардың құрылыс өнеріне қандай үлес қосқанын бізге шамамен көрсетеді. Дагестандағы Дербентте (қазір Ресейдің бір бөлігі) салынған Сасанидтер қамалы – Сасанидтер Иран сәулетінің ең көрнекті және сақталған мысалдарының бірі. 2003 жылдан бері Сасанидтер қамалы Ресейдің ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.

The pre Islamic styles draw on 3000 to 4000 years of architectural development from various civilizations of the Iranian plateau. The post Islamic architecture of Iran in turn, draws ideas from its pre Islamic predecessor, and has geometrical and repetitive forms, as well as surfaces that are richly decorated with glazed tiles, carved stucco, patterned brickwork, floral motifs, and calligraphy. Iran is recognized by UNESCO as being one of the cradles of civilization. Each of the periods of Elamites, Achaemenids, Parthians and Sassanids were creators of great architecture that, over the ages, spread far and wide far to other cultures. Although Iran has suffered its share of destruction, including Alexander The Great's decision to burn Persepolis, there are sufficient remains to form a picture of its classical architecture. The Achaemenids built on a grand scale. The artists and materials they used were brought in from practically all territories of what was then the largest state in the world. Pasargadae set the standard: its city was laid out in an extensive park with bridges, gardens, colonnaded palaces and open column pavilions. Pasargadae along with Susa and Persepolis expressed the authority of 'The King of Kings', the staircases of the latter recording in relief sculpture the vast extent of the imperial frontier. With the emergence of the Parthians and Sassanids new forms appeared. Parthian innovations fully flowered during the Sassanid period with massive barrel vaulted chambers, solid masonry domes and tall columns. This influence was to remain for years to come. For example, the roundness of the city of Baghdad in the Abbasid era, points to its Persian precedents, such as Firouzabad in Fars. Al Mansur hired two designers to plan the city's design: Naubakht, a former Persian Zoroastrian who also determined that the date of the foundation of the city should be astrologically significant, and Mashallah ibn Athari, a former Jew from Khorasan. The ruins of Persepolis, Ctesiphon, Sialk, Pasargadae, Firouzabad, and Arg é Bam give us a distant glimpse of what contributions Persians made to the art of building. The imposing Sassanid castle built at Derbent, Dagestan (now a part of Russia) is one of the most extant and living examples of splendid Sassanid Iranian architecture. Since 2003, the Sassanid castle has been listed on Russia's UNESCO World Heritage list.

Қосалқы кезеңдер

Мұхаммед Кәрім Пирнияның сөзінше, Иранның ежелгі архитектурасын келесі кезеңдерге жіктеуге болады.

Парсылық дәуірге дейінгі стиль

Парсы стиліне дейінгі (жаңа парсы: شیوه معماری پیش از پارسی) – парсы/ирандық сәулет өнерінің даму тарихын жіктегендегі сәулет өнерінің (немесе "зир сабк") бір саласы. Бұл сәулет стилі Иран үстіртінде б.з.д. VIII ғасырға дейін, Меди империясы кезеңінде гүлденді. Көбінесе парсы сәулетінің кіші бөлімі ретінде жіктеледі. Осы стильдегі ең көне сәулеттік ескерткіштердің бірі – Қазвин қаласының жанындағы Теппе Загех. Чогха Занбил, Сиалк, Шахр-и Сохта және Экбатана да осы стильдің сақталған мысалдары болып табылады. Элам және прото-элам құрылыстары да осы стильдік салаға кіреді.

Парсы стилі

"Парсы стилі" (Жаңа парсы: شیوه معماری پارسی) – Мұхаммед Кәрім Пирнияның парсы/ирандық сәулет өнерінің даму тарихын жіктегенде анықтаған сәулет стилі ("сабк"). Медия және Әхеменид сәулеті осы жіктемеге жатса да, Әхеменидке дейінгі сәулет де осы санаттың кіші тобы ретінде зерттеледі.

Парфян стилі

Бұл сәулет стилі Селевкид (б.з.д. 310–140), Парф (б.з.д. 247 – б.з. 224) және Сасанид (б.з. 224–651) дәуірлерінің үлгілерін қамтиды, Сасанид дәуірінде ең жоғары даму деңгейіне жеткен. Осы стильдің мысалдары: Гал'е Дохтар, Нйсадағы патшалық құрылыстар, Анахита ғибадатханасы, Хорхе, Хатра, Касраның Ктесифон күмбезі, Бишапур және Ардешир Хваррех (Фирузабад) қаласындағы Ардашир сарайы.

Ерте ислам кезеңі (7-XIX ғасырлар)

Ислам дәуірі VII ғасырдың басында Мұхаммед басшылығымен Ислам дінінің қалыптасуымен басталды. Араб мұсылмандарының Персияны жаулап алуы көп ұзамай басталды және аймақ Рашид халифаларының бақылауына өткен соң, 661 жылдан кейін Омейяд халифаларының билігімен аяқталды. Ерте ислам архитектурасы Византия және Сасани архитектурасының күшті ықпалында болды. Омейяд архитектурасы (661–750) осы дәстүрлердің элементтерін пайдаланып, оларды біріктіріп, жаңа мұсылман тапсырыс берушілерінің қажеттіліктеріне бейімдеді. 750 жылы Омейядтар құлатылып, Аббасид халифатымен ауыстырылғаннан кейін, халифаттың саяси орталығы шығысқа қарай, қазіргі Ирактағы Бағдат жаңа астанасына көшті. Бұл Аббасид архитектурасының Сасани архитектурасының және ежелгі Месопотамиядағы тамырларының ықпалына түсуіне әсер етті. 8-9 ғасырларда Аббасид халифатының билігі мен бірлігі, оның орталық аймандарынан шыққан архитектуралық ерекшеліктер мен жаңалықтардың Иранды қоса алғанда, оның ықпалындағы Ислам әлемінің басқа да аймақтарына жылдам таралуына мүмкіндік берді. Омейяд кезеңінен келген қақпалар, оюлы штукатурка және боялған қабырға безендірулері Аббасид кезеңінде де жалғастырылып, дамытылды. Самарра қаласында жаңа декоративтік стильдер пайда болды, олар Сасани және Византия дәстүрлерінің бұрынғы өсімдік мотивтерін абстрактілі және стильделген формаларға айналдырды, бұл «бевелді» стиль деп аталады. Бұл стиль кейіннен Иранды қоса алғанда, басқа да аймақтарға тарады. Иранда осы ерте ислам кезеңінде салынған ірі мешіттердің көпшілігі түпнұсқа пішініне жақын күйде сақталған жоқ. Аббасид кезеңінен қалған Суса қаласындағы мешіттің қалдықтары оның гипостильді намаз залы (яғни көптеген бағаналармен тірелген төбесі бар зал) және ауласы болғанын көрсетеді. Бұл ерте кезеңдегі сақталған маңызды мешіт – Дамғандағы Тарихане мешіті. Оның құрылысының мерзімі нақты белгіленбегенімен, оның жалпы пішіні мен стилі 9 ғасырға, немесе одан да ертерек, Сасани архитектурасына ұқсас болуы мүмкін. Оның ауласы портикпен қоршалған және гипостильді намаз залы бар, онда михрабқа (қибланың символы – қабырғадағы ойыс) апаратын орталық дәліз басқа дәліздерге қарағанда сәл кең. Бастапқыда мұнарасы болмаған, бірақ 1026 жылы оған биік цилиндр пішіндес мұнара қосылды. Бұл мұнара қазір Ирандағы ең көне мұнара болып саналады. Дүниеуи архитектурада осы кезеңдегі түрлі сарайлар мен тұрғын үйлердің қалдықтары зерттелді, мысалы Мерв (қазіргі Түрікменстан) маңындағылар. Олардың көптеген ерекшеліктері бұрынғы Сасани және Соғд архитектурасымен ортақ. Иран мен Орталық Азияда 10 ғасырға қарай бірқатар жергілікті және аймақтық династиялар билікке келді: Ирак пен орталық Иранды Буидтер династиясы, Солтүстік Иранды Бавандидтер мен Зияридтер, ал солтүстік-шығыс аймақтарды – Хурасан мен Трансоксиананы Саманидтер биледі, көп ұзамай Орталық Азияда басқа династиялар пайда болды. Осы кезеңде Иран мен Орталық Азияның кейінгі архитектурасының көптеген ерекшеліктері пайда болды, соның ішінде құрылыс пен безендіру үшін күйдірілген кірпішті пайдалану, бетін безендіру үшін жылтыратылған плитканы қолдану және шквинштерден шыққан үш өлшемді геометриялық күмбез – мукарналардың дамуы. Гипостильді мешіттер салынуын жалғастырды, сондай-ақ көп күмбезді мешіттердің де дәлелдері бар, бірақ көптеген мешіттер кейінгі дәуірлерде өзгертілді немесе қайта құрылды. 10-11 ғасырларда пайда болған тағы бір маңызды архитектуралық тенденция – монументальді нысандарға ие болған мавзолейлердің дамуы. Мавзолейлердің бір түрі – мұнаралы қабірлер, мысалы, Гунбад и Кабус (шамамен 1006-7), ал екінші негізгі түрі – күмбезді шаршы, мысалы, Бухарадағы Саманидтер қабірі (943 жылға дейін). Селжұқтардың архитектуралық мұрасының көп бөлігі 13 ғасырда моңғол шапқыншылығы кезінде жойылды. Дегенмен, Селжұқтарға дейінгі Иранмен салыстырғанда, Селжұқ дәуірінен сақталған ескерткіштер мен артефакттердің үлкен көлемі ғалымдарға осы дәуірдің өнерін тереңірек зерттеуге мүмкіндік берді. Төрт ивандық жоспар тез танымал болды және осы уақытқа дейін басқа да ірі мешіттерге, соның ішінде Ардестан мен Завареге, сондай-ақ дүниеуи архитектураға қолданылды.

The Islamic era began with the formation of Islam under the leadership of Muhammad in early 7th century Arabia. The Arab Muslim conquest of Persia began soon afterwards and ended with the region coming under the control of the Rashidun Caliphs, followed by the Umayyad Caliphs after 661. Early Islamic architecture was heavily influenced by Byzantine architecture and Sasanian architecture. Umayyad architecture (661–750) drew on elements of these traditions, mixing them together and adapting them to the requirements of the new Muslim patrons. After the overthrow of the Umayyads in 750 and their replacement by the Abbasid Caliphate, the caliphate's political center shifted further east to the new capital of Baghdad, in present day Iraq. Partly as a result of this, Abbasid architecture was even more influenced by Sasanian architecture and by its roots in ancient Mesopotamia. During the 8th and 9th centuries, the power and unity of the Abbasid Caliphate allowed architectural features and innovations from its heartlands to spread quickly to other areas of the Islamic world under its influence, including Iran. Features from the Umayyad period, such as vaulting, carved stucco, and painted wall decoration, were continued and elaborated in the Abbasid period. Samarra also saw the appearance of new decorative styles, which rendered the earlier vegetal motifs of Sasanian and Byzantine traditions into more abstract and stylized forms, as exemplified by the so called "beveled" style. This style subsequently spread to other regions, including Iran. Few of the major mosques built during this early Islamic period in Iran have survived in something close to their original form. Remains of a mosque at Susa, probably from the Abbasid period, show that it had a hypostyle prayer hall (i. e. a hall with many columns supporting a roof) and a courtyard. The only major mosque from this early period to preserve some of its original form is the Tarikhaneh Mosque in Damghan. Though the chronology of its construction is not well documented, its overall form and style may date to the 9th century, or possibly earlier, given its close similarities with Sassanid architecture. It has a courtyard surrounded by a portico and a hypostyle prayer hall where the central aisle leading to the mihrab (a niche in the wall symbolizing the qibla) is slightly wider than the other aisles. It originally had no minaret, but a tall cylindrical tower was added to it in 1026. This minaret is now the oldest one still standing in Iran. In secular architecture, the remains of various palaces and residences from this period have also been studied, such as those around Merv (present day Turkmenistan). They shared many features with earlier Sasanian and Sogdian architecture. In Iran and Central Asia, a number of local and regional dynasties rose to power by the 10th century: Iraq and central Iran were controlled by the Buyid dynasty, northern Iran was ruled by the Bawandids and Ziyarids, and the northeastern regions of Khurasan and Transoxiana were ruled by the Samanids, with other dynasties arising in Central Asia soon after. It is around this period that many of the distinctive features of subsequent Iranian and Central Asian architecture first emerged, including the use of baked brick for both construction and decoration, the use of glazed tile for surface decoration, and the development of muqarnas (three dimensional geometric vaulting) from squinches. Hypostyle mosques continued to be built and there is also evidence of multi domed mosques, though most mosques were modified or rebuilt in later eras. Another important architectural trend to arise in the 10th to 11th centuries is the development of mausolea, which took on monumental forms for the first time. One type of mausoleum was the tomb tower, such as the Gunbad i Qabus (circa 1006–7), while the other main type was the domed square, such as the Tomb of the Samanids in Bukhara (before 943). Much of the Seljuk architectural heritage was destroyed during the Mongol invasions in the 13th century. Nonetheless, compared to pre Seljuk Iran, a larger volume of surviving monuments and artifacts from the Seljuk period has allowed scholars to study the arts of this era in greater depth. The four iwan plan quickly became popular and was applied to other major mosques around this time, including those of Ardestan and Zavareh, as well as in secular architecture.

Илхандықтар (13-14-ғасырлар)

13 ғасырдан 16 ғасырдың басына дейін Иран мен Орталық Азияны моңғол жаулап алушысы Шыңғыс ханның ұрпақтары – Илхандықтар (1256–1353) және Тимуридтер (1370–1506) биледі. Осы кезеңде Ислам әлемінің ең ірі және маңызды Иран ескерткіштері салынды. Илхандықтар бастапқыда көшпелі моңғолдар болған, бірақ 13 ғасырдың соңында Газан хан ислам дініне кірді және қалалық иран мәдениетінің маңызды рөл атқаратын мәдени және экономикалық өркендеуге көмектесті. Илхандықтардың вассалдары, Музаффаридтер мен Джалаиридтер де жаңа құрылыстарды демеушілік етті. Илхандықтардың қолдауымен жергілікті суфилерге арналған кішкентай қабірлер мен зираттар салынды немесе жаңартылды, мысалы, Бастам қаласындағы Баязид Бастами мазары, Пир и Бакран кесенесі және Абд әл Самадтың қабірі. Бастамда Илхандықтар Улжайтудың нәсібінің денесін сақтау үшін дәстүрлі мұнаралы қабір салды. Ерекшелігі, қабір жеке құрылыс болмай, қаланың басты мешітінің қибла қабырғасының артына орнатылды – осындай конфигурация сол кездегі Мамлюк сәулетінде де кездеседі.

Тимуридтер (14-15 ғасырлар)

Тимур құрған Тимуридтер империясы тағы бір мәдени қайта өрлеуге бастау берді. Тимуридтер сәулеті Ильхандық сәулет дәстүрін жалғастырып, ескерткіштерді бұрынғыдан да үлкен масштабта және таң қалдыруға арналған әсем әшекейлермен салды, сонымен қатар бұрынғы жобалар мен техникаларды жетілдірді. Улуғ Бектің тұсында Самарқандағы Регистан алаңы қазіргі күйіне ұқсас монументалды кешенге айналды. Ол алаң төңірегіне үш құрылыс салды, олардың ішінде бүгінге дейін тек Улуғ Бег медресесі (1417–1420) сақталған (кейінірек алаң төңірегіне тағы екі монументалды құрылыс орнатылды), оның кең қасбеті түрлі-түсті әсем әшекейлермен жабылған. Тимуридтердің демеушілігі ислам әлемінің кең аумағындағы өнер және сәулет тарихында маңызды рөл атқарды. Халықаралық Тимурид стилі батыста дамыған Осман империясының көрнекі мәдениетіне сіңірілді, ал шығыста Тимур ұрпақтары – Моғолдар оны Үнді субконтинентіне жеткізді. 14-15 ғасырлардың соңында Батыс Иранда екі күшті түркімен конфедерациясы – Қара Қоюнлу мен Ақ Қоюнлу үстемдік құрды. Екі тараптың да қолдауымен салынған ескерткіштердің көп бөлігі сақталмаған, бірақ қалғандары осы кезеңде Тимурид стилі батысқа тарала бастағанын көрсетеді. Қара Қоюнлудың ең маңызды ескерткіштерінің бірі – Тәбриздегі Көк мешіт немесе Мұзаффария мешіті (1465), қазір ішінара қираған. Оның орталық күмбезді қоршаған ерекше Т пішіндес жоспары Бурсадағы Османдық Жасыл мешітке ұқсас, ал оның әшекейі алты түрлі түсті, жоғары сапалы плиткадан тұрады, оның ішінде терең көк түс басым.

Сафавидтер мен өзбектер (16-шы - 18-ші ғасырлар)

XVI ғасырда бүкіл Иран мен кейбір көршілес аймақтарды қамтитын ірі шиит империясын құрған Сәфәүилер бастапқыда Тимуридтер сәулетінің дәстүрін мұра етті. Бұл дәстүрді жаңа императорлық стильге бейімдеу үшін Сәфавид сәулетшілері оны одан да үлкен масштабқа жеткізді. Сәфавид сәулеті Тимурид сәулетін біршама қарапайымдастырды, статикалық, тұрақты перспективалар бойынша орналастырылған ірі сәулеттік ансамбльдерді жасады, олар көбірек салтанатты көрінеді, ғимараттардың сыртқы жағы біркелкі және күмбездерінің дизайны оңайлатылды. Насер әл-Дин Шах тұсында еуропалық стильдің жаңа элементтері мен үлгілері, мысалы, биік терезелер, пилястралар және ресми баспалдақтар енгізіле бастады. Ғолестан сарайында ол екі мұнарасы бар биік, көп деңгейлі құрылыс – Шамс ол Эмарехті қосты. Ол сондай-ақ Тегеранды қайта жаңғыртты, ескі қаланың кейбір бөліктеріндегі тығыз қалалық құрылымды, сондай-ақ оның тарихи қабырғаларын бұзып, оларды Еуропаға жасаған сапарларында көрген бульварлар мен ашық алаңдармен алмастырды. Жұқа, қос қабатты күмбез қабаттар арасындағы аркалармен нығайтылды. Парсы мешіттері мен күмбездерінің қайта өркендеуі Сәфавид әулеті кезінде болды, 1598 жылы Шах Аббас өзінің жаңа астанасының орталығы ретінде Нақш-е-Жахан алаңымен Исфаханды қайта құруды бастады. Олар сәулет өнерінде Ильханаттық жобалардан көп нәрсе алды, бірақ көркемдік тұрғыдан жобаларды жаңа деңгейге көтерді. Парсы күмбездерінің ерекшелігі, оларды христиан әлемінде немесе Осман және Моғол империяларында жасалған күмбездерден ерекшелейтін нәрсе – ішкі жағы сияқты, сыртқы жағы да түрлі түсті плиткалармен жабылғандығы болды. Көп ұзамай Исфаханда ондаған мұндай күмбездер пайда болды және ерекше көк түсі қаланың көкжиегіне үстемдік етті. Күн сәулесінің шағылысуымен бұл күмбездер жарқыраған түркіз асыл тастардай көрінді және Жібек жолы арқылы Парсы жерінен өтетін саяхатшылар шақырымдардан көре алатын болды. Бұл ерекше сәулет стилі ғасырлар бойы мешіт салуда қолданылған Сәлжұқ әулетінен мұрагерлік алды, бірақ ол Сәфавидтер кезінде жеті түсті плитканы жағу стилін ойлап тапқан кезде толыққанды жетілді. Бұл процеске әр плиткаға көбірек түс қолдануға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде көзге жағымды, бай өрнектер жасалды. Парсылар алтын, ақ және қою көк түсті фондағы түркіз өрнектерді ұнатты. Көптеген маңызды ғимараттардағы каллиграфия мен арабеск жазуларының кең ауқымы мұқият жоспарланып, 1598 жылы патша кітапханасының басшысы және Шаһтың сарайындағы шебер каллиграф болып тағайындалған Әли Реза Аббаси бақылауында орындалды, ал құрылыс жобаларын Шайх Бахаи қадағалады. 1629 жылы аяқталған Мәсжед-е Шах (Шах мешіті) күмбезінің биіктігі 53 метрге жетеді, ол қаладағы ең биік күмбез болды. Ол екі қабаттың арасында 14 метрге созылған және сегізбұрышты күмбез камерасына орнатылған қос қабатты күмбез ретінде салынды.

The Safavids, who forged a large Shi'i empire in the 16th century that encompassed all of Iran and some neighbouring regions, initially inherited the traditions of Timurid architecture. To adapt this tradition into a new imperial style, Safavid architects pushed it to an even grander scale. Safavid architecture simplified Timurid architecture to an extent, creating large architectural ensembles that are arranged around more static, fixed perspectives that appear more ceremonial, with more uniform building exteriors and more streamlined vault designs. Under Naser al Din Shah , new elements and styles of European inspiration began to be introduced, such as tall windows, pilasters, and formal staircases. At the Golestan Palace, he added the Shams ol Emareh, a tall multi leveled structure with two towers. He also remodelled Tehran, demolishing the dense urban fabric in parts of the old city, as well as its historic walls, and replacing them with boulevards and open squares inspired by what he saw in his visits to Europe. The thin, double shelled dome was reinforced by arches between the layers. The renaissance in Persian mosque and dome building came during the Safavid dynasty, when Shah Abbas, in 1598, initiated the reconstruction of Isfahan, with the Naqsh e Jahan Square as the centerpiece of his new capital. Architecturally they borrowed heavily from Il Khanate designs, but artistically they elevated the designs to a new level. The distinct feature of Persian domes, which separates them from those domes created in the Christian world or the Ottoman and Mughal empires, was the use of colourful tiles, with which the exterior of domes are covered much like the interior. These domes soon numbered dozens in Isfahan and the distinct blue shape would dominate the skyline of the city. Reflecting the light of the sun, these domes appeared like glittering turquoise gems and could be seen from miles away by travelers following the Silk road through Persia. This very distinct style of architecture was inherited from the Seljuq dynasty, who for centuries had used it in their mosque building, but it was perfected during the Safavids when they invented the haft rangi, or seven colour style of tile burning, a process that enabled them to apply more colours to each tile, creating richer patterns, sweeter to the eye. The colours that the Persians favoured were gold, white and turquoise patterns on a dark blue background. The extensive inscription bands of calligraphy and arabesque on most of the major buildings where carefully planned and executed by Ali Reza Abbasi, who was appointed head of the royal library and Master calligrapher at the Shah's court in 1598, while Shaykh Bahai oversaw the construction projects. Reaching 53 meters in height, the dome of Masjed e Shah (Shah Mosque) would become the tallest in the city when it was finished in 1629. It was built as a double shelled dome, spanning 14 m between the two layers and resting on an octagonal dome chamber.

Қазіргі Иран сәулет өнері

Қазіргі заманғы Иран сәулеті 1920 жылдардың басында бірінші Пахлави кезеңінің басталуымен қатар дамыды. Андре Годар сияқты кейбір сәулетшілер Иранның тарихи сәулет мұрасын еске түсіретін, мысалы, Иранның Ұлттық мұражайы сияқты туындылар жасады. Ал басқалары өз жұмыстарында дәстүрлі элементтерді заманауи үлгілермен үйлестіруге тырысты. Тегеран университетінің бас кампусы – осыған бір мысал. Гейдар Гиаи және Хушанг Сейхун сияқтылар бұрынғы ықпалдардан тәуелсіз, толығымен жаңа туындылар жасауға ұмтылысты. Дариус Борбордың сәулеті заманауи сәулетті жергілікті стильмен табысты үйлестірді. Бастапқыда «Шадиад мұнарасы» деп аталған Азади мұнарасы 1971 жылы салынды және Тегеранның маңызды символына айналды. Хосейн Аманат жобалаған бұл мұнара, тарихи ирандық сәулеттің формалары мен идеяларын қамтиды. 2007 жылы аяқталған Борж-э Милад (немесе Милад мұнарасы) – Ирандағы ең биік және әлемдегі алтыншы биік мұнара болып табылады.

Ирандық сәулетшілер

Ирандық сәулетшілердің алғашқы кәсіби бірлестігі – Ирандық дипломат сәулетшілер қоғамы 1945 жылдың 30 қаңтарында құрылды. Оның негізін қалаушылар ирандық сәулетшілер, оның ішінде Вартан Аванессиан, Мохсен Форуги және Кейгобад Зафар болды. 20-ғасырдың басында Иранда шетелдік сәулетшілер өте белгілі болды, ал жаңа бірлестіктің бір қызметі – ирандық сәулетшілерді насихаттаған Architecte журналын жариялау болды. 1966 жылы Иран сәулетшілері қауымдастығы деп аталатын жаңа кәсіби қауымдастық құрылды. Оның негізін қалаушылар Вартан Аванессиан, Абас Аздари, Насер Бади, Әбделхамид Ешрақ, Манучехр Хорсанди, Ирадж Мошири, Али Садек және Кейгобад Зафар болды. Сәулет өнері саласында бірнеше ирандық сәулетшілер Ага Хан сыйлығын жеңіп алды, олардың ішінде:

Бағ-е Фердоуси, Тегеран. 1999–2001
Ескі құрылыстарға жаңа өмір. Әртүрлі орналасқан жерлер. 1999–2001
Али Капу, Чехель Сутун және Хашт Бехешт, Исфахан. 1978–1980 жылдар.