Кіріспе

Эритрея экономикасы Тәуелсіздік соғысынан кейін күрт өзгерістерге ұшырады. Соңғы жылдары ол айтарлықтай өсімді көрсетті, бұл 2011 жылы жалпы ішкі өнімнің 8,7 пайызға және 2012 жылы 2011 жылмен салыстырғанда 7,5 пайызға өскенімен расталады. 2020 жылғы деректер бойынша жалпы ішкі өнімнің көлемі 8,090 миллиард долларды құрайды. Алайда, шетелде жүрген жұмыскерлерден түсетін ақшалай аударымдар жалпы ішкі өнімнің 32 пайызын құрайды деп бағаланады. Эритрея мыс, алтын, гранит, мәрмәр және калий сияқты көптеген табиғи ресурстарға ие. 2012 жылға қарай 20 кен өндіру компаниясы кендерді іздеу және игеруге лицензия алған.

Экономикалық тарих

Эритреяның соңғы өсім көрсеткіштері айтарлықтай құбылмалы болды, бұл оның негізінен жаңбырға тәуелді ауыл шаруашылығы секторына байланысты, ол экономиканың шамамен үштен бір бөлігін құрайды және жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) шамамен 20% құрайтын тарату қызметтеріне, сондай-ақ экономиканың 20% құрайтын тар тау-кен секторына маңызды әсер етеді. 2018 жылы нақты ЖІӨ өсімі шамамен 12%-ға дейін қалпына келді деп есептеледі, ал 2015–2018 жылдары жиі болатын құрғақшылықтар мен тау-кен өндірісінің төмендеуіне байланысты орташа көрсеткіш 2,7% болды. 2016–2018 жылдары инфляция теріс мәнге ие болды, себебі 2015 жылдың қараша айында айналыстағы валютаның алмасуы ақша айналымын қысқартуға әкелді. Эфиопиямен сауданың өсуі бағаларға қосымша төмендеу қысымын көрсеткендіктен, 2018 жылы дефляция жалғасты. Соңғы жылдары Эритрея 1998 жылы аймақтық қауіпсіздіктің нашарлауынан кейін туындаған созылмалы дефицитті жою мақсатында фискалдық саясатын күшейтті. 2018 жылы бюджеттік профицит ЖІӨ-нің шамамен 11%-ына дейін өсті. Бұл, негізінен, капиталдық шығыстардың күрт төмендеуімен және кейбір кіріс шаралары арқылы іске асырылды. Дегенмен, қайталанатын және жалақымен байланысты фискалдық қысымдар күшеюі мүмкін. Фискалдық шектеулер мен қолданыстағы шектеулер аясында қысқа мерзімді өсім перспективалары қиын болып қана қоймай, шектеулі де. Ауыл шаруашылығының жаңаруы баяулауы күтілуде. Ел тұрақсыз борыш жүктемесімен (Дүниежүзілік банк алдындағы қарыздылықты қоса алғанда) және осал қаржылық және сыртқы секторлармен күрделі макроэкономикалық жағдайда қалып отыр.

Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)

2011 жылы Эритреяның жалпы ішкі өнімі 4,037 миллиард долларға бағаланды, бұл 2010 жылғы көрсеткіштен 8,7 пайызға артық. Осы өсімге ауыл шаруашылығы өнімдерінің көбеюі, кен өнеркәсібінің кеңеюі және алтын бағасының өсуі ықпал етті. Эритрея экономикасының салалар бойынша толық мәліметтері қолжетімді емес; алайда, кейбір есептеулерге сәйкес, 2011 жылы қызмет көрсету саласы ЖІӨ-нің 55 пайызын, өнеркәсіп – 34 пайызын, ал ауыл шаруашылығы – қалған 11 пайызын құрады. Дегенмен, ЖІӨ өсімі елдің шекараларындағы қалыптасқан жағдайлар мен шиеленістердің салдарынан бәсеңдеуде.

Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы

2004 жылы ауыл шаруашылығында халықтың шамамен 80 пайызы жұмыс істесе, Эритреяның жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) тек 12,4 пайызы осы секторға тиесілі болды. Ауыл шаруашылығы саласы заманауи фермалық жабдықтар мен технологияларды, сондай-ақ су тоғандарын пайдалану арқасында жақсарды. Бірақ, қаржылық қызметтер мен инвестициялардың жетіспеуі оның дамуына кедергі келтіруде. Ауыл шаруашылығының негізгі өнімдері: сорго, арпа, бұршақ, сүт өнімдері, жасыл бұршақ, ет, тары, тері, тефф және бидай. Эфиопиямен болған соғыс салдарынан 1 миллион эритреялықтың қоныс аударуы және кеңінен тараған жер миналары ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуіне ықпал етті. Елдің ең өнімді жерлерінің шамамен төрттен бір бөлігі 1998-2000 жылдардағы Эфиопиямен соғыстың салдарынан пайдаланылмай жатыр. Орман шаруашылығы Эритреяда маңызды экономикалық сала болып табылмайды. Эритреядағы балық шаруашылығының көлемі мен құны туралы нақты деректер алу қиын. Дегенмен, Эритреяның ұзын жағалауы балық аулау индустриясын қазіргі, көбінесе қолөнершілік деңгейден айтарлықтай кеңейтуге мүмкіндік береді. Эритрея Қызыл теңізден балық және теңіз қияқтарын Еуропа мен Азия нарықтарына экспорттайды. Массавада жаңа, реактивтік ұшақтарды қабылдай алатын әуежай құрылысы және портты жаңғырту жоғары құнды теңіз өнімдерін экспорттау көлемін арттыруға үміттенуде. 2002 жылы экспорт шамамен 14 000 тоннаны құрады, ал тұрақты ең жоғары өнімділік 80 000 тоннаға жуық деп есептеледі. 1998 жылы балық өңдеу зауыты салынды, ол қазір ай сайын 150 тонна мұздатылған балықты Ұлыбритания, Германия және Нидерланды нарықтарына экспорттайды. 1995 және 2002 жылдары Қызыл теңізде балық аулау құқығы үшін Йеменмен шиеленіс туды, ал Эритреяның басқа елдермен қарым-қатынасының қиындығы индустрияның одан әрі дамуына кедергі келтіруі мүмкін. 2011 жылы австралиялық Chalice тау-кен компаниясы 60/40 үлестес кәсіпорны арқылы 18 жылға тау-кен лицензиясына өтініш берді. Сондай-ақ 2011 жылы Nevsun Resources компаниясы Биша алтын кенін өндіру жобасын аяқтады. Жобаның жоспарланған өндірісі алтын кені таусылғанша жылына 350 000 унция алтынды құрады, содан кейін кен мыс және мырыш өндіруге көшірілді. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, Эритреяда Канададан (NGEx Resources), Австралиядан (Chalice Gold Mines, South Boulder Mines, Sunridge Gold Corp), Қытайдан (Sichuan Road and Bridge Group, Zhong Chang Mining Co, China Africa Huakan Investment Co., Land Energy Group (China) Ltd, Beijing Donia Resources Co.), Ұлыбританиядан (London Africa Ltd, Andiamo Exploration Ltd.), БАӘ және Барбадостан тоғыз зерттеу компаниясы жұмыс істеді.

Өнеркәсіп және өңдеу

Федерация кезеңінде өнеркәсіптік қуаттың көп бөлігі Эфиопияға көшті, нәтижесінде Эритреяның өнеркәсіптік секторы ескірген жабдықтармен қалды. 2003 жылы өнеркәсіп жалпы ішкі өнімнің 25,3 пайызын құрады. Басты өнімдерге өңделген азық-түлік және сүт өнімдері, алкогольді сусындар, шыны, былғары тауарлары, мәрмәр, мата және тұз кіреді.

Сыртқы экономикалық қатынастар

Қытай, Үндістан, Оңтүстік Корея, Италия, Оңтүстік Африка және Германия Эритреядағы нарық мүмкіндіктерін қарқынды түрде пайдалануға тырысып жатыр. АҚШ өнімдері мен қызметтеріне Эритреяда қызығушылық күшейіп келеді, бірақ АҚШ-тың Эритреяға салған инвестициялары әлі де шағын.