Кіріспе

Солтүстік Американың жергілікті халқы – негізінен Солтүстік Американың Ұлы жазықтарында орналасқан, ортақ Понка мәдениеті, тарихы және тілі бар ұлт, екі жергілікті тайпамен байланысты: Оклахомадағы Понка тайпасы немесе Небраскадағы Понка тайпасы. Бұл ұлтқа қазіргі Понка, Омаха, Кау, Осаге және Квапау халықтары 17 ғасырдың ортасына дейін кірген, содан кейін бобёр соғыстарының салдарынан Миссисипи өзенінен батысқа қарай өз мемлекетін құруға тырысты. 18 ғасырдың соңында Понка халқы Миссури өзеніне құятын Ниобрара өзенінің сағасында қоныстанды және 1877 жылға дейін сол жерде тұрды, сол кезде АҚШ Понка халқын Дакота аймағындағы Понка резервациясынан күштеп шығарып, Үндістан территориясына көшірді. Бұл оқиға, Понканың қайғылы жолы деп белгілі, жүздеген Понка азаматының қазасына және ұлттың бөлінуіне әкелді. 1879 жылы, көшіруден екі жыл өткен соң, Понканың бір бөлігі Небраскаға оралуға шешім қабылдады. Бұл топты Стендинг Беар басқарды, нәтижесінде қазіргі Небраска штатының Понка тайпасы құрылды. Екі жылдан кейін Понка халқының көпшілігіне Небраскаға оралу мүмкіндігі берілді, бірақ олар одан бас тартты, өйткені Үндістан территориясында жаңа резервацияда қоныстанған еді. Ақ бүркіт басқарған бұл топ ақырында Оклахома штатының Понка тайпасын құрды.

Ерте тарих

Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде понка тайпасы Небраска штатының солтүстігіндегі Ниобрара өзенінің сағасында мекен еткен. Дәстүр бойынша, олар Колумб Америкаға келгенге дейін Миссисипи өзенінен шығысқа қарай жатқан аймақтан көшіп келген. Омаха, Осаге, Квапау және Кау сияқты сиуан тілінде сөйлейтін тайпалар да Миссисипи өзенінен батысқа қарай көшіп келгендері туралы әңгімелерді сақтап қалған. Ирокездердің солтүстіктен жасаған шабуылдары осы тайпаларды Огайо өзені аймағынан ығыстырып шығарды. Ғалымдар дегиха-сиуан тайпаларының батысқа қашан көшкенін нақты анықтай алмайды, бірақ ирокездер бобёр соғыстарында Огайо және Батыс Вирджиния аймақтарынан тайпаларды қуғандарын біледі. Ирокездер осы жерлерді аң аулау алқаптары ретінде пайдаланды. Понка тайпасы 1701 жылы Пьер Шарль Ле Сюр жасаған картада белгіленген, ол оларды Жоғарғы Миссури бойында орналастырған. 1789 жылы тері саудагері Хуан Батист Мунье Ниобрара өзенінің сағасында понка тайпасымен сауда жасауға эксклюзивті лицензия алды. Ол Миссури өзенімен қосылатын жерде сауда бекетін құрды, онда шамамен 800 понка тұрды. Одан кейін көп ұзамай тайпаны қоршаған жұқпалы ішек ауруы (шешек) қырылды. 1804 жылы Льюис пен Кларк экспедициясы келген кезде, олардың саны шамамен 200-ге дейін азайды. Кейін, 19 ғасырдың соңында олардың саны 700-ге жуық болды. 1824 жылы понка тайпасының басшылығының көп бөлігі жойылды. Жауыздаған лакота тайпасы, достық Оглала Лакота лагеріне сапардан оралған түрлі дәрежедегі 30 басшыдан тұратын делегацияға шабуыл жасады. Тек он екі адам ғана аман қалды. "Қайтыс болғандардың арасында барлық понка басшылары, соның ішінде әйгілі «Түтін жасайтын» да болды". Басқа жазықтардағы көптеген индейлерден айырмашылығы, понкалар жүгері өсіріп, көкөніс бақшаларын ұстады. Олардың соңғы сәттілі бізон аулауы 1855 жылы болды. 1825 жылы жасалған екінші келісім бойынша олар сауданы реттеуге және Солтүстік жазықтардағы тайпалар арасындағы қақтығыстарды азайтуға тырысты. 1858 жылы понка тайпасы өздерінің жерлерінің бір бөлігін АҚШ-қа беру туралы келісімге келді, бұл АҚШ-тың жауыздаған тайпалардан қорғау және Ниобрарада тұрақты резервация құру туралы уәдесіне байланысты болды. Понка тайпасы АҚШ-пен соңғы келісімге 1865 жылы қол қойды. 1868 жылы Форт Ларамидегі АҚШ-тың Сиу тайпасымен жасаған келісімде АҚШ қателікпен барлық понка жерлерін Ұлы Сиу резервациясына қосты. Понка мен Сиу/Лакота тайпалары арасындағы қақтығыс, енді АҚШ заңдары бойынша олар осы жерге құқылы екенін мәлімдеді, АҚШ-ты понка тайпасын олардың ата-бабаларының жерінен шығаруға мәжбүр етті.

Көшіру

1876 жылы Конгресс бірнеше солтүстік тайпаларын Үндістан аумағына (қазіргі Оклахома штаты) көшіру туралы шешім қабылдағанда, Понка тайпасы да тізімде болды. АҚШ үкіметі ұсынған жаңа қоныс жерлерін тексергеннен кейін, олардың егін шаруашылығына жарамсыз екенін анықтады. Сондықтан Понка басшылары Үндістан аумағына көшуге қарсылық танытты. 1877 жылдың басында үкіметтік шенеуніктер Понкаларды жаңа жерге көшіруге келгенде, басшылар бұрынғы шарттарына сілтеме жасап, бас тартты. Көптеген тайпа мүшелері көшуге қарсы болды және оларды күшпен көшіруге тура келді. Жаңа орналасқан жерде Понка тайпасы безгек ауруымен, азық-түлік жетіспеушілігімен және ыстық климатпен күресті. Бірінші жылдың ішінде әр төртінші адам қайтыс болды.

Тірі аю

Басшы Тұрақты аю тайпаның жерінен күштеп шығарылуына ең қатыгез қарсылық білдіргендердің бірі болды. Ұлы ұлы Медвежонок өлім төсегінде жатқанда, Тұрақты аю оны тайпаның атамекендік жеріне жерлеуге уәде берді. Осы уәдесін орындау үшін, Тұрақты аю Оклахомадағы резервациядан шығып, Понка тайпасының отанына қарай сапар шекті. Ол АҚШ үкіметінің рұқсатынсыз мұндай әрекет жасағаны үшін тұтқындалып, Омаха бекінісінде қамауға алынды. Көптеген адамдар оның ісіне демеушілік етті, екі белгілі адвокат өз қызметтерін тегін ұсынды. Тұрақты аю өзінің тұтқындалуына қарсы сотқа шағым түсірді. 1879 жылы Небраска штатының Омаха қаласында өткен «Тұрақты аюға қарсы Крук» (Standing Bear v. Crook) ісінде АҚШ округтік соты алғаш рет жергілікті американдықтардың АҚШ заңнамасы бойынша «заң алдындағы тұлғалар» екенін және оларға тиісті құқықтар бар екенін растады. Бұл маңызды азаматтық құқықтар ісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ үкіметі тайпалармен қарым-қатынасын тоқтату саясатын бастады. 1966 жылы АҚШ федералды үкіметі тайпаны (сол кезде Солтүстік Понка тайпасы деп аталды) таратып жіберді. Ол жерлерін мүшелеріне бөліп берді, ал қалған жерін «артық» деп салып сатты. 2024 жылғы мәліметтер бойынша, Американың жергілікті шіркеуі Америка Құрама Штаттары, Канада және Мексикадағы жергілікті американдықтар арасында ең көп тараған дін болып табылады, оның шамамен 300 000 жатағы бар. 1950 жылы ел Оклахома Үндістерінің әл-ауқатын жақсарту туралы заңға сәйкес жаңа үкімет құрды. Понка басшылары 20 қыркүйек 1950 жылы Понка конституциясын қабылдады. Бүгінде Понка тайпасының бас кеңсесі Уайт-Эйгл, Оклахома қаласында орналасқан және Понка қаласынан қызметін жүзеге асырады.