Кіріспе

1926 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Евклид ауылы» мен «Амблер риэлти компаниясы» арасындағы 272 АҚШ 365 (1926) ісі, көбінесе «Евклидке қарсы Амблер» деп аталады, 1926 жылы қарастырылған АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі болды. Бұл салыстырмалы түрде жаңа практика – аймақтарға бөлуге қатысты алғашқы елеулі іс. Жоғарғы соттың жергілікті қағидалар негізіндегі аймақтарға бөлуді полиция өкілеттігінің заңды түрде қолданылуы деп тануы, АҚШ-та аймақтарға бөлуді нығайтты және басқа елдерге де әсер етті.

Фактілер

Ambler Realty компаниясы Огайо штатындағы Евклид ауылында, Кливленд қаласының маңындағы жерді иеленді. Ауыл Кливлендтің өнеркәсіптік қала ретінде өсіп, Евклидтің құрамына енуіне, сондай-ақ ауылдың ерекшелігін өзгерте алатын өнеркәсіптің дамуына кедерес келтіру мақсатында, алты түрлі пайдалану санатына, үш биіктік санатына және төрт аудан санатына негізделген жерді аймақтарға бөлу ережесін жасады. Даулы жер үш түрлі пайдалану санатына, сондай-ақ биіктік және аудан бойынша әртүрлі санаттарға бөлінді, осылайша Ambler Realty компаниясына жерді өнеркәсіптік мақсатта пайдалану мүмкіндігі шектелді. Ambler Realty компаниясы ауылды сотқа беріп, жерді пайдалануды шектеу арқылы аймақтарға бөлу ережесі жердің құнын едәуір төмендеткенін, бұл Ambler-дің еркіндігі мен мүлкіне заңмен қорғалған процедурасыз қол сұғуға тең екенін мәлімдеді.

Төменгі сот

Төменгі сотта ауылдық әкімшілік Ambler Realty компаниясының арызды сотқа беруге құқығы жоқ екенін мәлімдеп, оны толығымен қараусыз қалдыру туралы өтініш білдірді, себебі мәселені Евклид аймақтық жоспарлау кеңесіне жіберу қажет болған, бұл аймақтық ережелерде көзделген. Евклид бұл пікірін әкімшілік шаралардың толық қолданылуын қамтамасыз ету қағидасы негізінде негіздеді. Сот бұл өтінішті қабылдамады. Аймақтық жоспарлау ережелері Евклидтің Ambler Realty-дің мүлігін иеленуіне әкеп соқтыратынын анықтаған сот, ережелердің конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Ережелерде әрбір аймақтағы ғимараттардың мақсаты мен мөлшері анықталған. Ambler Realty компаниясының жері бірнеше аймақты қамтығандықтан, компанияға жерде қандай ғимараттар салуға болатынына қатысты айтарлықтай шектеулер қойылды. Осыдан компанияның ережелердің талаптарын орындауының қажеттілігі туындамады. Евклидтің өтініші қабылданбады және төменгі сот Ambler Realty компаниясының пайдасына шешім шығарды. Танымал заңгер Ньютон Д. Бейкер Ambler Realty компаниясын қорғады, ал Джеймс Метценбаум Евклидтің мүддесін өкілдік етті.

АҚШ Жоғарғы соты

Жоғарғы Сот төменгі соттың соттан шығару туралы өтінішті қабылдамауымен келісті, бірақ істің нәтижесін күштен шығарып, Эвклид ауылының пайдасына шешім шығарды. Соттың пікірінше, аймақтарға бөлу туралы ереже ауылдың полициялық өкілеттігін орынсыз кеңейтпеген және ерікті шешім сипатында болмаған, демек конституцияға қайшы емес. Бұдан әрі, Сот Ambler Realty компаниясы ереженің даулы мүліктің құнына әсер еткенін дәлелдемегенін, ал құнсыздану туралы мәлімдемелерін тек болжамдарға негіздегенін анықтады. Соттың шешімі бойынша, болжамдар мүліктің алынуы туралы талапқа негіз бола алмайды. Ambler Realty компаниясы өз ісін 14-ші түзетудегі тең процестің ережесіне сүйене отырып қорғады. Сот, тең процестің ісінде талапкер заңның кемсітушілік екенін және оның ақылға қонымды негізі жоқ екенін көрсетуі керек екенін атап өтті. Сот Эвклидтің аймақтарға бөлу ережесінің ақылға қонымды негізі бар екенін тапты. Огайо жоспарлау конференциясы (қазіргі APA Ohio, Америка жоспарлау қауымдастығының бөлімшесі) қолдаған жоспарлаушы және заңгер Альфред Беттман, Эвклид атынан сотқа көмектесу мақсатындағы құжатты ұсынды, онда аймақтарға бөлу – бұл зиянды әрекеттерді бақылаудың бір түрі және сондықтан полициялық өкілеттіктің орынды шарасы екені айтылды. Қысқасы, сот аймақтарға бөлу туралы ережелердің, регламенттердің және заңдардың полициялық өкілеттіктің кейбір аспектілерімен негізделуі және қоғамдық мүдделерді қорғауы тиіс деп шешті. Қоғамдық мүддеге қызмет ету істің жағдайларына, айырмашылықтарына және жергілікті ерекшеліктеріне байланысты анықталуы керек.

Аймақтарға бөлу прецеденті

Евклид заманында аймақтарға бөлу өте жаңа ұғым болды, тіпті меншік иесінің мүлікті қалай пайдалануын шектеу үшін үкіметтің жеке меншік құқығына қол сұғуының дұрыс еместігі туралы пікірлер де болды. Сот, махаббаттың мәдениетін сақтау және белгілі бір жерлерде қандай жер пайдалануға рұқсат етілетінін реттеуде үкіметтің заңды мүддесі бар екенін мойындап, ел бойынша аймақтарға бөлу ережелерінің кеңінен тарауына мүмкіндік берді. Сот Евклид ісін күштен жоюға бағытталған ешқандай істі қараған емес. Бүгінде АҚШ-тағы жергілікті басқару органдарының көпшілігі аймақтарға бөлу ережелеріне ие. Техас штатындағы Хьюстон қаласы – АҚШ-тағы аймақтарға бөлінбеген ең ірі қала. Одан кейін екі жыл өткен соң Жоғарғы Сот Нектоу мен Кембридж қаласы арасындағы дауға қатысты шешім шығарды (1928). Нектоу ісінде сот 14-ші түзетудегі әділ сот процесі туралы қағиданы бұзғаны үшін аймақтарға бөлу ережесін жоққа шығарды.

Евклид

Ambler тракт 20 жыл бойы дамытылмаған күйде қалды, содан кейін General Motors компаниясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде әуе кемелерін құрастыратын зауыт салды, ал кейін 1970 жылға дейін GM Fisher Body зауытын салды. 2016 жылдың 9 маусымында Эвклид қаласы мен Эвклид ескерткіштері жөніндегі комиссия Эвклид полициясының шағын бекетінде, 20001 Эвклид даңғылындағы HGR Industrial Surplus мүлкінде Огайо тарихи белгісін орнатып, АҚШ Жоғарғы Сотының ісіне байланысты осы орынды ресми түрде таныды.

Мұра

Соңғы жылдары АҚШ қалаларындағы бағаның өсуіне шектеулі жер учаскелеріне қатысты ережелер кінәлі деп айтылып жүр. Прогрессивті және консервативті құқық танушылар «Евклидке қарсы Амблер» ісі бойынша шешімді 14-ші түзетудің «Мүлікті алып қою» тармағы негізінде күштен шығаруға немесе оны қатты шектеуге шақыруды бастады.