Кіріспе

Ксерофтальмия (көне грекше xērós (ξηρός) – "құрғақ" және ophthalmos (οφθαλμός) – "көз" дегенді білдіреді) – көздің жас өндіре алмайтын медициналық жағдайы. Ол А витаминінің жетіспеушілігінен туындауы мүмкін, бірақ себептері басқа да болуы мүмкін. А витаминінің ауыр тапшылығынан туындаған ксерофтальмия конъюнктива мен мүйіз қабығының патологиялық құрғақтығымен сипатталады. Конъюнктива құрғақ, қалың және әжімді болады. Алғашқы белгі – түнде нашар көру. Егер ксерофтальмияны емдемесе, ол көздің құрғақ синдромына, мүйіз қабығының ойық жарасына және соңында мүйіз қабығы мен торлы қабықтың зақымдануынан соқырлыққа алып келуі мүмкін. Ксерофтальмия көбінесе диетадағы А витаминінің жетіспеушілігінен туындаған конъюнктива эпителийінің бұзылуымен байланысты – бұл дамыған елдерде сирек кездесетін жағдай, бірақ дамып келе жатқан елдерде әлі де көп зақым келтіреді. Көздің құрғауының басқа түрлері қартаюмен, қабақтардың жаман жабылуымен, бұрынғы жарақаттың салдарынан қалған тыртықтармен немесе ревматоидты артрит және Шегрендер синдромы сияқты аутоиммундық аурулармен байланысты, олардың барлығы созылмалы конъюнктивитке әкелуі мүмкін. Радиойодты терапия да ксерофтальмияны тудыруы мүмкін, көбінесе уақытша, бірақ кейбір пациенттерде кеш пайда болған немесе тұрақты ксерофтальмия байқалған. А витаминімен байланысты ксерофтальмиядағы мүйіз қабығының зақымдануы, көздің артқы бөлігіндегі торлы қабықтың зақымдануынан мүлдем өзгеше, бұл зақымдану А витаминінің жетіспеушілігінен де болуы мүмкін, бірақ ол А витаминінің басқа формаларының жетіспеушілігінен туындайды. А гиповитаминозынан туындаған ксерофтальмия А витамині метаболиті – ретино қышқылы сияқты гормонның жетіспеушілігіне байланысты, өйткені (кейбір өсуді тежеу әсерлерімен қатар) А витамині жетіспейтін егешқұйрықтарда ретино қышқылымен толықтыру арқылы жағдайды қалпына келтіруге болады (бірақ ретина зақымдануы жалғаса берсе де). Ретино қышқылы ретинаға немесе ретинолға дейін тотығытылмағандықтан, мүйіз қабығына әсері ретино қышқылына тән болуы керек. Бұл ретино қышқылының эпителий жасушаларының, мысалы, мүйіз қабығындағы эпителий жасушаларының жақсы денсаулығы үшін қажеттілігіне сәйкес келеді.

Себеп

Бұл жағдай туа біткен емес және көз жас бездері көз жасын өндіре алмайтындықтан бірнеше айдың ішінде дамиды. Бұған дейін айтылған прогрессияға қатысты басқа да жағдайларға Битоттың дақтарының пайда болуы жатады, бұл конъюнктива ішінде жиналатын кератин қалдықтарының жиынтығы, сондай-ақ түнгі соқырлық, ол мүйіз қабығының ойық жарасына және толық соқырлыққа дейін жетеді.

Емдеу

Емдеу екі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін: симптомдарды емдеу және кемшілікті жою. Симптомдарды емдеу көбінесе жасанды көз жасы қолдану (көз тамшылары түрінде), ауаның ылғалдылығын ылғалдандырғыштар арқылы арттыру және сыртта жүргенде бетке жабысатын көзілдірік киюді қамтиды. Кемшілікті жою үшін А витамині немесе поливитаминдерді қабылдауға болады, сондай-ақ А витаминіне бай тағамдарды жеуге болады. Қосымшалар және/немесе диета арқылы емдеу мүйіз қабығының ойық жарасына дейін ауру прогрессиялағанға дейін тиімді болуы мүмкін, одан кейін көру қабілетін қалпына келтірудің жалғыз мүмкіндігі – күрделі хирургиялық араласу.

Эпидемиология

Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында алты жасқа дейінгі балалардың жартысынан астамында А витамині жетіспеушілігінің және түнгі соқырлықтың белгілері байқалады, ал ксерофтальмия балалық соқырлықтың алдын алуға болатын негізгі себебі болып табылады. Шамамен жыл сайын 350 мың бала А витамині жетіспеушілігі салдарынан соқыр болады. Мұның себептері жүктілік кезінде А витаминінің жетіспеуі, содан кейін емшек сүті арқылы А витаминінің аз мөлшерде берілуі, сондай-ақ нәрестелер мен балалардың А витамині мен бета-каротинге толыққанды жатпайтын тамақтануы болып табылады. А витамині жетіспеушілігінен соқырланған мектепке дейінгі жастағы балалардың саны, жаңа жағдайлардың ғана санына қарағанда, күтілгеннен төмен, себебі балалық шақтағы А витамині жетіспеушілігі барлық себептерге байланысты өлім-жітімді күрт арттырады.