Бағаны реттеу әдісі

Кіріспе

Бағаны бақылау әдісі

Баға шегі – бұл өнімге, тауарға немесе қызметке белгіленген бағаның ең жоғары мөлшерін үкімет немесе ұйым белгілейтін бағаны бақылау немесе шектеу. Үкіметтер баға шегін тұтынушыларды тауарлардың тым қымбаттауынан қорғау үшін қолданады. Мұндай жағдайлар жоғары инфляция кезеңінде, инвестициялық көпіршіктерде немесе өнімге монополиялық иелікте пайда болуы мүмкін. Егер ұзақ мерзімге бақыланбаған рационирлеумен қолданылса, бұл жағдайлар тапшылыққа әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, егер үкімет нақты емес баға шегін белгілесе, онда бизнес банкротқа ұшырауы, қор нарығы құлауы немесе тіпті экономикалық дағдарысқа соқтыруы мүмкін. Алайда, баға шегі үкіметке корпорациялардың бағаны көтеруіне немесе қоғам үшін жағымсыз салдарлар тудыратын баға белгілеуіне жол бермеуге мүмкіндік береді. Баға шегін көбінесе үкіметтер белгілейді, бірақ компаниялар сияқты үкіметтік емес ұйымдар да қолданады, мысалы, қайта сату бағасын сақтау тәжірибесі. Қайта сату бағасын сақтауда өндіруші және дистрибьюторлар дистрибьюторлардың өндірушінің өнімдерін белгілі бір бағамен (қайта сату бағасын сақтау), баға шегінде немесе одан төмен (максималды қайта сату бағасын сақтау) немесе бағаның ең төменгі шегінде немесе одан жоғары сатуға келіседі.

Жалға төлеуді бақылау

Жалға беруді бақылау 1940 жылдары АҚШ-та сол кездегі президент Франклин Д. Рузвельт және оның жаңадан құрылған Бағаларды басқару кеңсесімен енгізілді. Кеңсе көптеген тауарларға баға шегін қойды, соның ішінде жалға алу бағасын бақылауды да, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан оралған ардагерлер мен олардың отбасыларына баспана алуға мүмкіндік берді. Экономикалық модельдердің болжамдарына сәйкес, бұл саясат ардагерлерге қолжетімді жалға берілетін үйлердің қорын азайтты. Сонымен бірге, жекеменшік үйлер саны мен сатылымға қойылған үйлердің саны артты. Бұл нәтижені жер иелерінің жалға берілетін мүлікті сатуға болатын мүлікке айналдыруымен түсіндіруге болады, себебі жалға берілетін нарықтардың экономикалық тиімділігі төмендеді және жер иелері өз мүліктерін жоюға немесе бос қалдыруға мүдделі емес еді.

Финляндияда пәтер бағасын бақылау

Профессорлар Нико Мяттенен мен Ари Хиттиненнің пікірінше, Хельсинки қаласының Hitas пәтерлеріне белгіленген баға шектеулері экономикалық тұрғыдан өте тиімсіз. Олар кезек құруға себеп болады және мүмкіндігі шектеулі адамдарды, жалғыз ата-аналарды, қарттарды және күндер бойы кезекте тұра алмайтын басқа да адамдарды кемсітеді. Пәтерлерді ең көп төлеуге дайын адамдар сатып алмағандықтан, тиімсіз үлестіруге алып келеді. Сондай-ақ, пәтер алған адамдар отбасылық немесе жұмыс жағдайы өзгерген жағдайда да одан бас тартқысы келмейді, себебі олар оны нарықтық құнына сай сата алмайды. Бұл тиімсіздіктер пәтер тапшылығын күшейтеді және басқа пәтерлердің нарықтық бағасын өсіреді.

"Кольтер заңы" Австралия футболында

Австралиялық футболда ойыншылар арасындағы бәсекелестіктің теңсіздігін жою мақсатында бірыңғай жалақы шегі енгізілді. Викториялық футбол лигасының (VFL) 1925 жылғы кеңеюінен кейін бәсекелестік тепе-теңдігі төмендеді, бұл Footscray, Hawthorn және Солтүстік Мельбурн сияқты клубтарға әсер етті. 1929 жылы Ұлы депрессияның басталуы қаржылық жағдайы нашар клубтардың қиындығын одан әрі күшейтті. 1930 жылы VFL әкімшісі Джордж Колтер жасаған жаңа жүйе бойынша, ойыншыларға үйде және сырттағы ойындар үшін 3 фунт стерлингтен (2017 жылы шамамен 243 доллар) артық төленбеуі керек еді, жарақат алған жағдайда оларға міндетті түрде төленуі керек еді, финалдық ойындар үшін 12 фунт стерлингтен (2017 жылы шамамен 975 доллар) артық төленбеуі керек еді, ал жалақыға қосымша бонус немесе біржолғы төлемдер берілмеуі керек еді. Тарихы бойы қатаң баға шегі болған бұл жүйе «Коултер заңы» деп аталды. Бастапқы жылдары «Коултер заңы» жұлдыздар мен бай клубтардың ойыншылары сияқты аз ғана ойыншыларға кері әсер етті. Бұл ойыншылардың жалақысы күрт төмендеді. Мысалы, 1931 жылдан бастап ойын үшін 3 фунт төлемақы заңмен белгіленген ең төменгі жалақыдан асты. Ричмонд сияқты сол кездегі сәтті клубтар бұрын орташа жалақыны жоғары төлеген болса, қаржылық қиындыққа тап болған клубтар «Коултер заңы» бойынша шектің өзіне жетпейтін еді. Ұзақ жылдар бойы аматорлық дәстүрін сақтап келген клубтар, мысалы Мельбурн, «Коултер заңы» арқасында бәсекеге қабілеттілігін арттырды, олар футболмен тікелей байланысы жоқ жұмысқа орналастыру сияқты қаржылық емес ынталандырулар арқылы ойыншыларды тартты және ұстап тұрды. «Коултер заңы» 1930 жылдары VFL-дің бір жұлдызы Рон Тодттің бәсекелес VFA лигасына өтуіне әкелді, себебі ол Коллингвудта ала алатын ең жоғары жалақыға қанағаттанбады. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан 1942-1945 жылдардағы маусымда тұрақты ойын үшін жалақы жартысына дейін төмендеді (1 фунт 10 шиллингке дейін). Соғыстан кейін шек бірнеше рет инфляцияға сәйкес түзетілді. 1950 жылдары «Коултер заңы» Джон Коулман және Брайан Глисон сияқты жұлдыз ойыншылардың мансабын қысқартты, себебі олар мен олардың клубтары ойыншылардың мансабын жалғастыру үшін қажетті жеке хирургиялық операцияға төлей алмады. «Коултер заңы» 1968 жылы жойылды. Алайда, 1987 жылы VFL клуб деңгейіндегі жалақы шегін енгізді, ал оның құқығын мұрагері Австралия футбол лигасы (AFL) сақтап қалды.

Uniform wage ceilings were introduced in Australian rules football to address uneven competition for players. In the Victorian Football League (VFL) a declining competitive balance followed a 1925 expansion that had affected clubs such as Footscray, Hawthorn and North Melbourne. The effects on financially weaker clubs were exacerbated in 1929 by the beginning of the Great Depression. In 1930, a new ceiling system, formulated by VFL administrator George Coulter, stipulated that individual players were to be paid no more than A£3 (approximately A$243 in 2017) for a regular home and away match, that they must also be paid if they were injured, that they could be paid no more than A£12 (approximately A$975 in 2017) for a finals match, and that the wages could not be augmented with other bonuses or lump sum payments. The "Coulter law", as it became known, remained a strictly binding price ceiling through its history. During its early years, the Coulter law adversely affected only a minority of players, such as stars and players at wealthier clubs. Those individuals experienced, in effect, a drastic cut in wages. For instance, from 1931 the ceiling payment of £3 per game fell below the legal minimum award wage. While players at the more successful clubs of the day, such as Richmond, had previously paid significantly higher average wages, clubs that were struggling financially often could not meet the ceiling under the Coulter law. Clubs with a longstanding amateur ethos became significantly more competitive under the Coulter law, such as Melbourne, which had long attracted and retained players by indirect or non financial incentives (such as finding players employment not related to football). The Coulter law led to at least one VFL star of the 1930s, Ron Todd, moving to the rival VFA, because he was dissatisfied with the maximum pay that he could receive at Collingwood,

As a result of World War II, the wage for a regular game was halved (to £1 and 10 shillings) for the 1942–45 seasons. After the war, the ceilings were modified several times in line with inflation. During the 1950s, the "Coulter law" was also blamed for shortening the careers of star players such as John Coleman and Brian Gleeson, as they and their clubs could not pay for the private surgery that the players required to continue their careers. The Coulter law was abolished in 1968. However, in 1987 a club level salary cap was introduced by the VFL and has been retained by its successor, the Australian Football League (AFL).

Мемлекеттік шаруашылық сақтандыру

2009 жылдың 4 ақпанында Wall Street Journal газетінде жарияланған мақалада былай делінген: «Өткен айда State Farm Флоридадағы 1,2 миллион үй иесінің полисін тоқтатты, себебі штаттың қатаң баға бақылауына байланысты. State Farm-ның жергілікті еншілес компаниясы жақында тарифтерді 47%-ға өсіру туралы өтініш берген, бірақ штаттық реттеушілер одан бас тартты. State Farm компаниясы 2000 жылдан бері әрбір 1 доллар премия түсімiне 1,21 доллар төлегенін мәлімдеді».

Венесуэла

2006 жылдың 10 қаңтарында BBC мақаласында Венесуэла президенті Уго Чавестің 2003 жылдан бері азық-түлік бағасына шектеу қойып отырғаны және бұл шектеулер тауар жетіспеушілігіне және оларды жинақтауға себеп болғаны хабарланды. 2008 жылдың 22 қаңтарында Associated Press агенттігі жариялаған мақалада: «Венесуэла әскерлері азық-түлік контрабандасына қарсы күресіп жатыр. Ұлттық гвардия шамамен 750 тонна азық-түлік тәркіледі. Уго Чавес әскерге тапшы тауарларды, мысалы, сүттің контрабандасын тоқтатуға бұйрық берді. Сондай-ақ ол шаруашылықтар мен сүт зауыттарын мемлекеттік меншікке алу қаупін тудырды» делінген. 2009 жылдың 28 ақпанында Чавес елдегі барлық күріш өңдеу зауыттарын уақытша мемлекеттік бақылауға алуға және оларды толық қуаттылықпен жұмыс істеуге мәжбүрлеуге бұйрық берді. Ол олардың баға шектеулеріне жауап ретінде мұны істеуден жалтарғанын мәлімдеді. 2007 жылдың 3 қаңтарында International Herald Tribune газетінде Чавестің баға шектеулері құрылыс индустриясында қолданылатын материалдардың тапшылығын тудырғаны туралы жазылды. 2008 жылдың 4 сәуірінде CBS News хабарлағандай, Чавес цемент өндірісін мемлекеттік меншікке алуға бұйрық берді, себебі ол өнімдерін елден тыс жерлерде жоғары бағамен сату үшін экспорттап келген.

UK Энергия бағасының стандартты тарифтік шегі

2018 жылғы «Жылынатын газ және электр энергиясы (тарифтік шектеу)» заңы (c. 21) Ұлыбританияның энергия саясатының аясында Англияда, Уэльсте және Шотландияда стандартты өзгермелі тарифтардағы 11 миллион үй шаруашылығын қорғау мақсатында энергия бағасына әдепкі тарифтік шектеуді енгізді.

Пәкістанда қант

Тағы бір мысал – Сен және авторлар тобының бензин бағасының шегін орнатқан штаттарда бензин бағасының жоғары болғанын анықтаған зерттемесі. Тағы бір мысал – Пәкістанның Жоғарғы сотының қанттың бағасын бір килограммана 45 пакистан рупиясы деңгейінде белгілеу туралы шешімі. Қант өндірушілердің картелі және Пәкістан үкіметінің тіпті өз дүкендерінде де қамтамасыз етуге тырысқан жағдайда да жеткізілімді сақтай алмауы салдарынан нарықтан жоғалып кетті. Импортталған қанттың елге жетіп, Пәкістанның Жоғарғы соты белгілеген бағамен сатуға уақыт керек болды. Соңында үкімет Жоғарғы сотқа қайта қарау туралы петициямен жүгініп, соттың бұрынғы шешімінің күшін жойды. Нарықтағы тепе-теңдік бір килограммана 55-60 рупия деңгейінде орнатылды.

Бағаларды көтеруге әкелетін баға шегі

Кейбір жағдайларда баға шектеулері парадоксальды түрде бағаның өсуіне алып келуі мүмкін екенін көрсететін көптеген зерттеулер бар. Бұл құбылыға ең негізгі түсіндірме – баға бойынша бәсекелесетін жеткізушілер арасындағы келісімді үйлестіру. Нақтырақ айтқанда, картель құратын фирмалардың пайда табуына мүмкіндік туады, себебі номиналды түрде бәсекелесетін фирмалар монополия сияқты әрекет ете алады, тауар көлемін шектейді және бағаны көтереді. Дегенмен, картель құру қиын, өйткені көлемдер мен бағалар туралы келісу қажет, сондай-ақ әрбір фирма келіскеннен артық сату үшін бағаны төмендету арқылы «алдауға» бейім болады. Монополияға қарсы заңдар заңдық санкциялардың болуына байланысты келісімді одан да қиындатады. Егер үшінші тарап, мысалы, реттеуші орган, бағаның ең жоғары деңгейін жариялап, оны сақтаса, фирмалар үшін бағаны келісу және баға белгілеуді бақылау оңайырақ болады. Реттеушілік баға екі тараптың да қолдануы оңай болатын ортақ түйін ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл құбылысты көрсететін зерттеулердің бірі – Книтель мен Стангелдің жұмысы. Олар 1980 жылдардағы АҚШ-та 18 пайыздық мөлшерлеме шегі белгіленген штаттарда фирмалардың бағасы шектен сәл төмен болғанын анықтады. Ал мөлшерлеме шегі жоқ штаттардағы пайыздық мөлшерлемелер айтарлықтай төмен болды. Авторлар осы нәтижені түсіндіретін шығындардағы айырмашылықты таба алмады.