Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеннет Лок Хейл (15 тамыз 1934 – 8 қазан 2001), сондай-ақ Кен Хейл ретінде танылған, Массачусетс технология институтында бұрын зерттелмеген және көбінесе жойылып бара жатқан тілдердің кең ауқымын зерттеген американдық тіл білімі маманы. Ол Солтүстік Америка мен Австралияның жергілікті тілдерін, әсіресе зерттеді. Хейл зерттеген тілдердің ішінде навахо, о'одхам, варлпири және ульва тілдері бар. Тіл теориясына оның маңызды үлесі – кейбір тілдердің құрылымдық емес, ағылшын сияқты тілдерге тән сөз тіркесі құрылымынан айырылған деген гипотезасы болды.
American linguist (1934–2001)
Kenneth Locke Hale (August 15, 1934 – October 8, 2001), also known as Ken Hale, was an American linguist at the Massachusetts Institute of Technology who studied a huge variety of previously unstudied and often endangered languages—especially indigenous languages of North America and Australia. Languages investigated by Hale include Navajo, O'odham, Warlpiri, and Ulwa. Among his major contributions to linguistic theory was the hypothesis that certain languages were non configurational, lacking the phrase structure characteristic of such languages as English.
Өмір
Хейл Иллинойс штатының Эванстон қаласында дүниеге келген. Алты жасында отбасымен Аризонаның оңтүстігіндегі Канело маңындағы ранчоға көшіп барды. Верде аңғары мектебінде оқыды, кейін тілдерді оқығандықтан тым алаңдап, "қуылды" деді, содан кейін Тусон орта мектебіне ауысты. Жас шағында Хейл бұқа мен жылқыға мінуге әуес болған. 1952 жылғы Тусон Родеосында бұқадан құлауының видеосы түсірілімдердің қоры ретінде пайдаланылды және "Арена" фильміне енгізілді. 1952 жылдан бастап Аризона университетінде оқыды, ал 1959 жылы Индиана университетінің Блумингтон қаласындағы докторлық диссертациясын қорғады (диссертациясы Папаго грамматикасы). 1961-63 жылдары Иллинойс университетінде (Урбана-Шампейн) және 1963-66 жылдары Аризона университетінде (Тусон) сабақ берді. 1967 жылдан бастап Массачусетс технология институтында бірнеше лауазымды атқарды, 1999 жылы зейнеткерлікке шықты. Ол Ворлпири тілін осы деңгейде меңгергендіктен, Австралиядан АҚШ-қа оралғаннан кейін ұлдары Езра мен Калебті Ворлпири тілінде сөйлеуге үйретті. Езра әкесінің аруасына Ворлпири тілінде сөз сөйледі.
Hale was born in Evanston, Illinois. When he was six, his family moved to a ranch near Canelo in southern Arizona. He attended the Verde Valley School before Hale said he was "thrown out" for being too distracted by his study of languages, before transferring to Tucson High School. As a young man, Hale was an avid bull and bronc rider. A film clip of Hale being thrown from a bull in the 1952 Tucson Rodeo was used as stock footage and is included in the film Arena. He was a student at the University of Arizona from 1952 and obtained his PhD from Indiana University Bloomington in 1959 (thesis A Papago grammar). He taught at the University of Illinois at Urbana Champaign in 1961 63 and at the University of Arizona, Tucson in 1963 66. From 1967 he held a sequence of appointments at the Massachusetts Institute of Technology until his retirement in 1999. He became so fluent in Warlpiri that he raised his sons Ezra and Caleb to speak Warlpiri after his return from Australia to the United States. Ezra delivered his eulogy for his father in Warlpiri.
Тіл білімі
Тіл теориясына оның ең маңызды үлесі – кейбір тілдердің конфигурациялық емес, яғни ағылшын сияқты тілдерге тән сөйлем құрылымынан айырылған деген гипотеза болды. Хэйлдің сөзінше, конфигурациялық емес тілдерде сөздердің еркін тәртібі, айтылмаған жалғаулар және семантикалық жақын сөздердің сөйлемде еркін орналасуы сияқты бір-бірімен байланысты қасиеттер жиынтығы кездеседі. Оның 20 ғасырдың соңғы екі онжылдығындағы зерттеулерінің көп бөлігі осы қасиеттердің неге жинақталып тұратынын түсіндіретін синтаксистік модельдерді жасауға арналды. Хэйлдің идеялары маңызды зерттеу бағдарламасын бастады, оны бүгінде көптеген лингвистер жалғастыруда. 1960 жылы Хэйл Солтүстік Оңтүстік Австралияда сөйленетін Дияри тілінде сөйлейтін азазды ана тілдес адамдардың бірінен қысқа мәтінді жазды. Бұл сол тілді кәсіби лингвист зерттеген алғашқы оқиға болды. Хэйл ана тілдес адамдарды лингвистикаға оқытып, өз тілдерін зерттеуге қатысуларына көмектесті. Оның студенттерінің арасында Тохоно О'одхам тілшісі Офелия Зепеда, Хопи тілшісі ЛаВерне Масаесва Жанна, Навахо тілшілері Пол Платеро, МэриЭнн Вилли және Эллавина Цози Перкинс, сондай-ақ Вампаноаг тілшісі Джесси Литтл Доу Бэйрд бар. Хэйл әр жазда Навахо тіл академиясының жазғы мектебінде сабақ берді, тіпті 2001 жылы, соңғы ауруы кезінде де. 1990 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Хэйл лингвистикалық зерттеулерде аз зерттелген азшылық тілдерінің маңыздылығын бағалап, егер тек әлемдегі ірі тілдер зерттелсе, көптеген лингвистикалық құбылыстар ашылмаған болар еді деді. Ол кез келген тілдің, оның жүз миллионнан астам немесе он ғана ана тілі бар болса да, лингвистикалық жаңалықтар ашу мүмкіндігі тең екенін айтты. Хэйл тек олардың тілдерін ғана емес, сонымен қатар азшылық тілдерін сөйлейтін адамдардың да жақтаушысы болды, сондықтан оның MIT әріптесі Ноам Чомски оны "дауыссыздың дауысы" деп атады.
Among his major contributions to linguistic theory was the hypothesis that certain languages were non configurational, lacking the phrase structure characteristic of such languages as English. Non configurational languages, according to Hale, display a set of properties that cluster together, including free word order, unpronounced pronouns and the ability to disperse semantically related words across a sentence. Much of his research in the last two decades of the twentieth century was devoted to the development of syntactic models that could explain why these properties cluster. Hale's ideas initiated an important research program, still pursued by many contemporary linguists. In 1960, Hale's recording of a short text from one of the few remaining native speakers of the Diyari language (spoken in northern South Australia) was the first research by a professional linguist into that language. Hale took care to educate native speakers in linguistics so they could participate in the study of their languages. Among his students are the Tohono O'odham linguist Ofelia Zepeda, the Hopi linguist LaVerne Masayesva Jeanne, Navajo linguists Paul Platero, MaryAnn Willie, and Ellavina Tsosie Perkins, and Wampanoag linguist Jessie Little Doe Baird. Hale taught every summer in the Navajo Language Academy summer school, even in 2001 during his final illness. In 1990 he was elected to the National Academy of Sciences. Hale championed the importance of under studied minority languages in linguistic study, stating that a variety of linguistic phenomena would never have been discovered if only the major world languages had been studied. He argued that any language, whether it has a hundred million native speakers or only ten, is equally likely to yield linguistic insight. Hale was also known as a champion of the speakers of minority languages, and not just of their languages, for which his MIT colleague Noam Chomsky called him "a voice for the voiceless".
Американың тілдік қоғамы
1994 жылы Хейл Америка Лингвистикалық қоғамының президенті болды. 1995 жылы қоғамның жылдық мәжілісінде Хейл жалпыға ортақ грамматика және тілдік әртүрліліктің қажеттілігі туралы президенттік лекция оқыды. 1995 жылы Хейл LSA-ның Эдвард Сапир атындағы профессоры болып тағайындалды. 2003 жылдың мамыр айында Хейлдің қайтысынан кейін LSA-ның атқару комитеті екі жыл сайынғы Лингвистикалық институттар үшін оның атымен аталатын далалық зерттеу әдістемесі бойынша профессорлық қызмет құрды. Кен Хейл профессурасы жойылып бара жатқан тілдерді құжаттау және сақтау қажеттілігін қанағаттандыру үшін, сондай-ақ лингвистика студенттерін өз оқу орындарында ұсынылмаған, нашар құжатталған және жойылып бара жатқан тілдерді зерттеуге дайындайтын курстар ұсыну мақсатында құрылды. 2016 жылдың қазан айында LSA Хейлдің құрметіне Лингвистикалық институтқа қатысатын және жойылып бара жатқан тілдерді құжаттау бойынша оқу бағдарламасын оқуға ниеттенген аспиранттарға берілетін стипендияны іске қосты. Алғашқы Кен Хейл студенттік стипендиясы 2017 жылы Мельбурн университетінің студенті Иван Капитоновқа Лингвистикалық институтта табысталды. LSA-да сондай-ақ 2002 жылдан бері жойылып бара жатқан немесе жойылып кеткен тілдерді немесе тілдер отбасын құжаттауға маңызды үлес қосқан ғалымдарға берілетін Кеннет Л. Хейл сыйлығы бар. Бұл сыйлық Хейлдің жойылып бара жатқан тілдерді сақтаудағы ауқымды еңбегінің құрметіне тағайындалған.
In 1994, Hale served as the president of the Linguistic Society of America. At the society's annual meeting in 1995, Hale delivered a presidential address on universal grammar and the necessity of linguistic diversity. Hale was also appointed to the LSA's Edward Sapir Professorship in 1995. In May 2003, after Hale's death, the LSA's executive committee established a professorship in field methods in his name for the biennial Linguistic Institutes. The Ken Hale Professorship was established to address the need for documenting and preserving endangered languages, and to make courses available that prepare linguistics students to investigate poorly documented endangered languages that may not be offered in their home institutions. In October 2016, the LSA launched a fellowship in honor of Hale to be awarded to a graduate student attendee of the Linguistic Institute pursuing a course of study in endangered language documentation. The first Ken Hale student fellowship was awarded at the 2017 Linguistic Institute to Ivan Kapitonov of the University of Melbourne. The LSA also has a Kenneth L. Hale Award, which has been presented occasionally since 2002 to those nominated scholars who have made substantial contributions to documenting endangered or extinct languages or family of languages. The award is in honor of Hale's extensive work on preserving endangered languages.
Отбасы
14 жасында Хейл болашақ әйелі Сараны (Салли деп танылатын) Уитакерді Аризона штатының Канело қаласындағы ата-анасының ранчосында кездестірді, және олар Верде аңғары мектебінде бір жыл оқыды. Кейін Аризона университетінде қайта жақын танысты. Олардың 4 баласы болды: Уитакер, Иан (асырап алған), және егіздер Калеб пен Езра.
At the age of 14 Hale met his future wife Sara (known as Sally) Whitaker on his parents' ranch in Canelo, Arizona, and they both attended the Verde Valley School together for a year. They later became reacquainted at the University of Arizona. They had 4 children: Whitaker, Ian (adopted), and the twins Caleb and Ezra.