Бағалар арқылы туындайтын сыртқы факторлар

Кіріспе

Ақшалай сыртқы әсер экономикалық агенттің әрекеттері нарықтық бағаларды өсірген немесе төмендеткен кезде туындайды. Мысалы, қала тұрғындарының ауылдық жерлерде екінші үйлер сатып алуы тұрғын үй бағаларын көтеріп, аймақтағы жастарға үй сатып алуды қиындатуы мүмкін. Бұл сыртқы әсер нақты ресурстық әсерлер емес, бағалар арқылы жүзеге асырылады. Бұл үшінші тарапқа тікелей ресурстық әсер ететін технологиялық немесе нақты сыртқы әсерлерден өзгеше. Мысалы, зауыттың қоршаған ортаны ластауы тікелей зиян келтіреді. Нақты сыртқы әсерлер сияқты, ақшалай сыртқы әсерлер де оң (тиімді, тұтынушылар төмен бағаға қол жеткізгенде) немесе теріс (тиімсіз, олар жоғары бағаға тап болғанда) болуы мүмкін. Ақшалай және технологиялық сыртқы әсерлер арасындағы айырмашылықты алғашқыда Якоб Винер енгізді, ол «сыртқы әсерлер» терминін тікелей қолданбады, бірақ «экономикалар» (оң сыртқы әсерлер) мен «экономикасыздықтар» (теріс сыртқы әсерлер) арасын ажыратты. Толық нарықтарда ақшалай сыртқы әсерлер бір-бірін теңестіреді. Мысалы, егер біреу виски сатып алса және бұл виски бағасын көтерсе, вискині тұтынушыларға зиян тиеді, ал виски өндірушілеріне пайда болады. Бірақ тұтынушылардың зияны өндірушілердің пайдасымен толықтай өтеледі, сондықтан нәтижедегі тепе-теңдік әлі де Парето тиімді болып табылады. Осы себепті кейбір экономистер ақшалай сыртқы әсерлерді нағыз сыртқы әсерлер деп санамайды және оларды осылай атаудың қажеті жоқ деп ұсынады. Дегенмен, нарықтар толық емес немесе шектеулі болған жағдайда, ақшалай сыртқы әсерлер Парето тиімділігі үшін маңызды болып табылады. Себебі толық емес нарықтарда агенттердің салыстырмалы шекті пайдалылықтары теңестірілмейді. Сондықтан бағалардың өзгеруінің тұтынушылар мен өндірушілерге тигізетін әсері әдетте бір-бірін теңестірмейді. Бұл тиімсіздік ерекше қаржы экономикасында маңызды. Егер кейбір агенттер қаржылық шектеулерге тап болса, ақшалай сыртқы әсерлерден туындаған олардың таза байлығының немесе кепілдіктерінің өзгеруі әл-ауқатқа елеулі әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда еркін нарықтың тепе-теңдігі Парето тиімді деп есептелмейді. Бұл макропруденциалды реттеудің маңызды теориялық негіздемесі болып табылады, ол мақсатты саясатты енгізуді қажет етуі мүмкін. Роланд МакКин технологиялық және ақшалай әсерлерді алғашқы болып ажыратқан.

A pecuniary externality occurs when the actions of an economic agent cause an increase or decrease in market prices. For example, an influx of city dwellers buying second homes in a rural area can drive up house prices, making it difficult for young people in the area to buy a house. The externality operates through prices rather than through real resource effects. This is in contrast with technological or real externalities that have a direct resource effect on a third party. For example, pollution from a factory directly harms the environment. As with real externalities, pecuniary externalities can be either positive (favorable, as when consumers face a lower price) or negative (unfavorable, as when they face a higher price). The distinction between pecuniary and technological externalities was originally introduced by Jacob Viner, who did not use the term externalities explicitly but distinguished between economies (positive externalities) and diseconomies (negative externalities). Under complete markets, pecuniary externalities offset each other. For example, if someone buys whiskey and this raises the price of whiskey, the other consumers of whiskey will be worse off and the producers of whiskey will be better off. However, the loss to consumers is precisely offset by the gain to producers; therefore the resulting equilibrium is still Pareto efficient. As a result, some economists have suggested that pecuniary externalities are not really externalities and should not be called such. However, when markets are incomplete or constrained, then pecuniary externalities are relevant for Pareto efficiency. The reason is that under incomplete markets, the relative marginal utilities of agents are not equated. Therefore, the welfare effects of a price movement on consumers and producers do not generally offset each other. This inefficiency is particularly relevant in financial economics. When some agents are subject to financial constraints, then changes in their net worth or collateral that result from pecuniary externalities may have first order welfare implications. The free market equilibrium in such an environment is generally not considered Pareto efficient. This is an important welfare theoretic justification for macroprudential regulation that may require the introduction of targeted policy tools. Roland McKean was the first to distinguish technological and pecuniary effects.

Оң және теріс ақшалай сыртқы факторлар

Ақшалай сыртқы факторлар дәстүрлі сыртқы факторлардан нарықтағы ресурстарды бөлуге тигізетін әсерімен ерекшеленеді және дәстүрлі сыртқы факторлар сияқты ресурстарды бөлуде тиімсіздіктер тудырмауы мүмкін. Керісінше, олар негізінен нарық қатысушылары арасындағы байлықтың таралуына әсер етеді. Ақшалай сыртқы факторларды пайдалы нәтижелерге қол жеткізу үшін пайдалануға болады, бірақ ақшалай сыртқы факторлар Парето тиімді болғандықтан, монополиялар мен басқа да экономикалық бұрмалауларға да алып келуі мүмкін. Оң ақшалай сыртқы факторлар нарықтық бағалардың өзгеруі қатысушылар үшін пайдалы нәтижелерге әкелген кезде пайда болады. Ақшалай сыртқы факторларды нарық сәтсіздігіне ұшыратпай, байлықты тиімді қайта бөлу үшін қолдануға болады. Мысалы, ақшалай сыртқы факторлар жеке тұлғаларды немесе фирмаларды басқаларға пайда әкелетін технологияларды немесе тәжірибелерді қабылдауға ынталандыруы мүмкін. Жаңаруға жарамды энергия құралдарына, мысалы, күн панельдеріне берілетін субсидиялар немесе салық жеңілдіктері осы құралдарға деген тұрмыстық сұранысты арттыра алады. Күн панельдерін кеңінен пайдалану нәтижесінде электр энергиясының құны төмендесе, оң ақшалай сыртқы факторлар туындайды, бұл жеке қолданушылар мен қоғамның барлығына да пайдалы. Теріс ақшалай сыртқы факторлар нарықтық бағалардың өзгеруі қатысушылар үшін жағымсыз салдарға әкелген кезде пайда болады. Мысалы, нарықтағы үстемдік немесе монополиялық бейімділіктерден туындаған бағаның өсуі тұтынушылардың әл-ауқатын төмендетіп, ресурстарды бөлуді бұзуы мүмкін. Оң нәтижелерге мүмкіндік болғанымен, теріс ақшалай сыртқы факторлар фирмаларды нарыққа артық ықпал етуге мәжбүрлеп, бұрмалаулар мен тиімсіздіктерге әкелуі мүмкін.