Біріккен Ұлттар Ұйымының қаулылары: құрылымы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) бір органы қабылдаған ресми мәтін – Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) қаулысы (БҰҰ қаулысы) болып табылады. БҰҰ-ның кез келген органы қаулылар қабылдаса да, көбінесе Қауіпсіздік Кеңесі мен Бас Ассамблея БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің және БҰҰ Бас Ассамблеясының қаулылары түрінде қабылдайды.

Қаулының құрылымы

Біріккен Ұлттар Ұйымының қаулылары белгілі бір форматты ұстанады. Әр қаулы үш бөлімнен тұрады: тақырып, преамбулалық баптар және оперативтік баптар. Тұтас қаулы бір ұзын сөйлемнен құралған, оның ішінде үтірлер мен жартылай нүктелер жиі қолданылады, ал соңында тек бір нүкте қойылады. Тақырыпта қаулы шығаратын органның атауы болады (ол Қауіпсіздік Кеңесі, Бас Ассамблея, Бас Ассамблеяның қосалқы органы немесе кез келген басқа қаулы шығаратын ұйым болуы мүмкін) және ол сөйлемнің жайтақырыбы ретінде қызмет етеді; проблеманы қарау үшін қолданылатын аяны анықтайтын преамбулалық баптар (преамбулалық фразалар деп те аталады), басқа құжаттардағы преамбула сияқты; және орган логикалық ретпен нөмірленген оперативтік баптар арқылы өз әрекетін белгілейтін (егер ол Қауіпсіздік Кеңесі немесе БҰҰ ішінде саясат жүргізетін БҰҰ органы болса) немесе оны ұсынатын (көптеген Қауіпсіздік Кеңесінің қаулыларында және БҰҰ-дан тыс әрекет ететін басқа органдардың барлығында) оперативтік баптар (оперативтік фразалар деп те аталады). Әрбір оперативтік бап нақты бір іс-қимылға шақыруды білдіреді. Соңғы оперативтік бап, әсіресе Қауіпсіздік Кеңесінде, көбінесе «мәселені қарауын жалғастыруға шешім қабылдайды [немесе қаулы етеді]» (кейде «белсенді түрде қарауын жалғастыруға» өзгертіледі) деп айтылады. Бұл әдеттің себебі толыққанды түсініксіз, бірақ бұл орган болашақта қаулыда көтерілген мәселені қажет болған жағдайда қарастыратынына кепілдік беруге бағытталған сияқты. Қауіпсіздік Кеңесінің қаулыларында, ол «Бейбітшілік үшін бірігу» қаулысының шарттарына сәйкес, БҰҰ Бас Ассамблеясының шешілмеген мәселелер бойынша «төтенше арнайы сессия» шақыруына тыйым салу ниетімен қолданылуы мүмкін, себебі Хартияның 12-бабында былай делінген: «Қауіпсіздік Кеңесі кез келген дау немесе жағдайға қатысты осы Хартияда оған жүктелген функцияларды орындап жатқанда, Бас Ассамблея осы дау немесе жағдайға қатысты ешқандай ұсыныс жасай алмайды». Преамбулалық және оперативтік баптар көбінесе етістіктермен басталады, кейде олар үстеулермен толықтырылады, содан кейін орган не қосуды шешсе, соны жалғастырады; алғашқы сөз әрқашан курсивпен немесе астын сызылған күйде жазылады. Дегенмен, преамбулалық баптар нөмірленбейді, үтірмен аяқталады және кейде сын есімдермен басталуы мүмкін; оперативтік баптар нөмірленеді, нүктемен аяқталады (соңғысы тоқтаммен/кезеңмен аяқталады) және ешқашан сын есімдермен басталмайды. Қаулы шығаратын органның атауы преамбулалық баптардың үстінен төменге жылжытылуы мүмкін; мұндай шешім көбінесе стильдік сипатта болады, ал қаулы әлі де біртұтас сөйлемнен тұрады.

United Nations resolutions follow a common format. Each resolution has three parts: the heading, the preambular clauses, and the operative clauses. The entire resolution consists of one long sentence, with commas and semi colons throughout, and only one period at the very end. The heading contains the name of the body issuing the resolution (be it the Security Council, the General Assembly, a subsidiary organ of the GA, or any other resolution issuing organization), which serves as the subject of the sentence; the preambular clauses (also called preambular phrases) indicating the framework through which the problem is viewed, as a preamble does in other documents; and the operative clauses (also called operative phrases) in which the body delineates the course of action it will take through a logical progression of sequentially numbered operative clauses (if it is the Security Council or a UN organ making policy for within the UN) or recommends to be taken (in many Security Council resolutions and for all other bodies when acting outside the UN). Each operative clause calls for a specific action. The last operative clause, at least in the Security Council, is almost always "Decides [or Resolves] to remain seized of the matter," (sometimes changed to "actively seized"). The reasoning behind this custom is somewhat murky, but it appears to be an assurance that the body in question will consider the topic addressed in the resolution in the future if it is necessary. In the case of Security Council resolutions, it may well be employed with the hope of prohibiting the UNGA from calling an 'emergency special session' on any unresolved matters, under the terms of the 'Uniting for Peace resolution', owing to the Charter stipulation in Article 12 that: "While the Security Council is exercising in respect of any dispute or situation the functions assigned to it in the present Charter, the General Assembly shall not make any recommendation with regard to that dispute or situation." The preambular and operative clauses almost always start with verbs, sometimes modified by adverbs then continue with whatever the body decides to put in; the first word is always either italicized or underlined. However, preambular clauses are unnumbered, end with commas, and sometimes do begin with adjectives; operative clauses are numbered, end with semicolons (except for the final one, which ends with a full stop/period), and never begin with adjectives. The name of the issuing body may be moved from above the preambular clauses to below them; the decision to do so is mostly stylistic, and the resolution still comprises a coherent sentence.

Бейбітшілік үшін бірігу

Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты бес (П5) мүшесінің бірі немесе бірнешеуінің вето құқығын қолдануынан туындаған Қауіпсіздік Кеңесіндегі дағдарысты шешу мақсатында Бас Ассамблея АҚШ-тың ықпалымен "Бейбітшілік үшін бірігу" деп аталған 377-ші қарарды қабылдады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 377-ші қарарында, егер Қауіпсіздік Кеңесі П5 мүшелері арасындағы бірауыздық болмауына байланысты халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін қажетті шараларды іске асыра алмаса, Бас Ассамблея мәселені дереу қарастырып, БҰҰ мүше мемлекеттеріне халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіру үшін, қажет болған жағдайда қарулы күшті де қолдана отырып, ұжымдық шаралар қабылдау бойынша тиісті ұсынымдар бере алады делінген. Жедел әрекет қажеттігін ескере отырып, 377-ші қарар "Төтенше арнайы сессия" (ТАС) механизмін де құрды. Халықаралық қақтығыстар мен дағдарыстарды тоқтатуға бағытталған "Бейбітшілік үшін бірігу" тәсілі Бас Ассамблея тарапынан бірнеше рет қолданылды, соның ішінде 1951 жылы Кореядағы қақтығыс, 1956 жылы Таяу Шығыстағы қақтығыс және соңғы кезде де қолданылған.

Іске асыру

Қаулыларды орындау БҰҰ-ның ең күшті мүше мемлекеттеріне байланысты, сондықтан көптеген қаулылар, оның ішінде Қауіпсіздік Кеңесінің көптеген қаулылары орындалмай келді. Халықаралық қатынастар жөніндегі ғалым Стивен Зунес көп жылдық дипломатиялық деректерді зерттеуінің нәтижесінде, АҚШ-тың одақтастарына қатысты қабылданған қаулылар БҰҰ-ның орындалмаған қаулыларының басым бөлігін құрайды. АҚШ-тың одақтасы Израиль және НАТО мүшесі Түркия әрқайсысы оннан астам БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі қаулыларын бұзып отыр.