Кіріспе
1520 жылғы папа Лев X-тің Мартин Лютердің 95 тезисіне жауап ретінде шығарған папалық бұйрығы. Бұл бұйрық 15 маусымда 1520 жылы папа Лев X тарапынан жарияланды. Ол Мартин Лютердің Католик шіркеуінің көзқарастарына қарсы келген тұжырымдарына жауап ретінде жазылды. Бұйрықта Лютердің жазбаларынан алынған қырық бір қағида айыпталды және егер ол бұйрық Саксонияда және оның көршілес аймақтарында жарияланғаннан бастап алпыс күн ішінде өзінің сөздерінен бас тартпаса, шіркеуден шығарылатыны туралы ескертілді. Лютер бас тартты және оның орнына папалық билікті сынаған polemikaлық жазбалар жазып, 10 желтоқсан күні 1520 жылы бұйрықтың көшірмесін жазбалы түрде өртеді. Осының салдарынан Лютер 1521 жылы шіркеуден шығарылды.
is a papal bull promulgated on 15 June 1520 by Pope Leo X. It was written in response to the teachings of Martin Luther which opposed the views of the Catholic Church. The bull censured forty one propositions abstracted from Luther's writings, and threatened him with excommunication unless he recanted within a sixty day period commencing upon the publication of the bull in Saxony and its neighboring regions. Luther refused to recant and responded instead by composing polemical tracts rebuking the papacy, and by publicly burning a copy of the bull on 10 December 1520. As a result, Luther was excommunicated in 1521.
Тарих
Бұл бұйырға түрткіс болған – Лютердің ілімдерінің кеңінен тарауына Папаның шешуші жауап беру қажеттігі болды. 1520 жылдың қаңтар айынан бастап Лютердің католик іліміне адалдығын тексеру үшін Папалық консистория шақырылды. Ұзақ өтпей, оның жазбаларындағы бірнеше қателіктердің тізімі жасалды, бірақ Курия шенеуніктері оны жан-жақты қарастыру қажет деп есептеді. Комитет қайта ұйымдастырылып, Лютердің ілімдерінің небары бірі еретик немесе қате болып танылуы мүмкін екенін көрсететін баяндама дайындады. Оның басқа да мәселілі деп танылған ілімдері теологиялық айыптың төмен деңгейлерін, соның ішінде «ұятты» немесе «имандылардың құлағына жағымсыз» сипаттамаларын қажет ететін болды. Иоганн Эк кейіннен осы мәселеге араласты. Ол бір жыл бұрын Лейпцигтегі пікірсайыста Лютермен бетпе-бет кездескен еді және Лютерге қарсы Кельн мен Лёвен университеттері берген айыптамалардың көшірмелерін алған. Эк досына жазған хатында: «Лютердің қателіктерін жетік білетін басқа ешкім жоқ» дегенді айтып, осы себепті араласқанын мәлімдеді. Комитет жұмысының жартысынан асып кеткен кезде оған қосылғаннан кейін ол комитеттің бағытын өзгертуге елеулі ықпал ете бастады. Экке қарасты комитетте қырыққа жуық мүше болды, олардың ішінде кардиналдар (соның ішінде кардинал Каетан), теологтар және канондық құқықтанушылар бар еді. Үш ірі саяхатшылар ордендерінің басшылары – доминикандықтар, францискандықтар және августиндықтар өкілдік етті. Комитет отырысының басты мәселесі – Лютер мен оның ілімдерін ресми айыптау қажеттігі және оның жолдары туралы болды. Кейбір мүшелер Лютердің Германиядағы зор қолдауы осы кезде бұйыр шығаруды саяси жағынан қауіпті етеді деп мәлімдеді. Теологтар Лютерді дереу айыптауды қолдады. Бірақ канондық құқықтанушылар келіссөздер жүргізуді ұсынды: Лютерге еретик ретінде айыпталар алдында өзін қорғау мүмкіндігі берілуі керек. Ақырында комитет келісімге келді. Лютерді тыңдауға рұқсат етілмейді, бірақ оған одан әрі шаралар қолданар алдында алпыс күн ішінде тәубе етуге мүмкіндік беріледі. Эк қатысқанға дейін Каетан комитет мүшелерінің Лютердің жазбаларының барлық контексін зерттеп, оның ілімдеріне қатысты әртүрлі айыптау деңгейлерін мұқият ажыратуын қалаған еді. Бірақ Эк мүлдем басқаша тәсіл қолданды. Ол комитет арқылы соңғы шешімді жылдам жариялануын қамтамасыз ету үшін күшпен өткізді. Нәтижесінде, түпкі мәтінде Лютердің әртүрлі мәселілі деп саналған мәлімдемелерінің тізімі ғана болды. Лютердің бұл тұжырымдарына Киелі кітапқа немесе католик дәстүріне негізделген нақты жауап беруге тырыспады, сондай-ақ тізімделген әрбір тұжырымға қандай дәрежеде теологиялық айып тағайындалуы керектігін нақтыламады. Барлық келтірілген мәлімдемелер тұтастай (глобода) еретик, ұятты, жалған, имандылардың құлағына жағымсыз немесе қарапайым сананы адастыратын деп айыпталуға тиіс еді. Эк осы тактиканы Лютердің барлық ілімдеріне қателік тағын күшейту үшін қолданған болуы мүмкін. Алайда, мұндай глобода айыптау формуласы бұрын Ян Густың жазбаларынан алынған әртүрлі тұжырымдарды айыптау үшін Констанс кеңесінде қолданылған еді. Комитет мүшелері өздері арасында проблемалық деп санайтын қырық бір тұжырымды таңдау туралы келісімге келгеннен кейін, олар жобалық мәтінін Лео X-ке тапсырды. Ол 1520 жылдың 15 маусымында бұл құжатты ресми Папалық бұйыр ретінде жариялады. Көшірмелері басылып, нотариустың куәлігімен расталды, мөрмен бекітілді және арнайы тағайындалған Папалық нунциостарға таратылды. Олардың міндеті – бұйырды, әсіресе Лютердің ізбасарлары ең көп қоныстанған аймақтарда тарату және оның нұсқаулары орындалуын қадағалау болды.
Қазіргі заманғы
Exsurge Domine христиан тарихындағы шешуші оқиғаға айналды. Протестант автор Филип Шафф былай деп жазады: "Бұл бұйрық – папаның Лютердің тезистеріне жауап ретінде жазылған манифесті, және ол Лютерді протестанттық реформацияның барлық себептерін айыптайды. Оның тарихи маңызы осында. Бұл Латын Христиандығына соңғы рет біртұтас қараған бұйрық, ал оның көп бөлігі оған бағынбаған алғашқы бұйрық." Алайда, Реформацияны зерттеген заманағы ғалымдардың көпшілігі бұл бұйрықтың өзі "ерекше құжат және Лютердің теологиялық көңіл-күйін бағалауда шешілмейтін мәселелерге толы" екеніне келіседі. Шафф айыпталған тұжырымдардың "контекстен жұлынып, католик доктриналарын жоққа шығарып, ең жағымсыз түрінде ұсынылғанын" айтады. Реформатордың позитивті көзқарастары айтылмаған немесе бұрмаланған. Католик авторы Джон М. Тодд бұл бұйрықты "қарама-қайшылықты, мейірімсіздікке толы және тиімділігі күтілгеннен кем" деп сипаттайды. Мәтін әр ұсыныстың қандай себеппен сыналып жатқанын нақты көрсетпейді, сонымен қатар Лютердің теологиясының маңызды мәселелерінен, соның ішінде sola fide және sola scriptura тақырыптарынан тікелей қашып өтеді. Бұл жасырудың бір себебі – Лютер бұл бұйрық шығарылғаннан кейін ғана толыққанды теологиялық позициясын қалыптастырды. Дегенмен, Эк комитетке Лютердің ілімінің негізгі мәселелерін жақсырақ түсіну үшін жеткілікті уақыт бермеді. Соның салдарынан, айыпталған кейбір ұсыныстар түсініксіз, Лютердің басты мәселелерінен ауытқушы, немесе комитет тарапынан қате түсінілген немесе дұрыс емес бейнеленген. Кем дегенде, қырық бір ұсыныстың он екісі Лютердің сөздерін дұрыс келтірмейді немесе оның сенімдерін бұрмалайды. Бұйрықтың өзінде ішкі қайшылық бар: бір жерде Лютердің барлық еңбектерін өртеуге бұйрық берілсе, екінші жерде бұл цензура тек қырық бір айыпталған ұсынысты қамтитын еңбектерге ғана қатысты екені айтылады.
33-талап
Бұл бұйрықтың кейбір теологиялық тұжырымдарын сынауы әлі де дау тудырып келеді. Мысалы, осы бұйрықтағы 33-ші тұжырымда: «Еретиктерді өртеу Рухтың еркіне қайшы» делінген. Алайда, Ватикан II-нің «Dignitatis Humanae» декларациясы «әрбір адамның діни бостандыққа құқығы бар» және «бұл бостандықтың мағынасы – барлық адамдар жеке тұлғалардың, әлеуметтік топтардың және кез келген адам билігінің қысымынан қорғалған болуы керек, сондықтан ешкім жеке немесе көпшілік алдында, жалғыз немесе басқалармен бірігіп, өз нанымына қайшы әрекет етуге мәжбүрленбеуі керек» деп мәлімдейді, бұл мәлімдемелер бұрынғы пікірлерді жұмсартқан сияқты. Шығыс православиесінің авторы Лоран Клинверк Лео X-тің айыптаулары Ватикан I-нің талаптарына сәйкес, қатесіз (ex cathedra) анықтаманың критерийлерін техникалық тұрғыдан толық қанағаттандыратынын айтады. Лео X-тің католик сенушілері «осы тезистердің немесе қателіктердің әрқайсысын айыптауға, жақтырмауға және толығымен қабылдамауға» тиіс екенін, әйтпесе автоматты түрде (latae sententiae) шіркеуден шығарылатынын мәлімдегені, доктриналық мәселелер бойынша Папаның ресми анықтамасы болып саналады және оны бүкіл католик шіркеуі ұстануға міндетті. Одан әрі, еретиктерді өртеу «ауыр этикалық мәселе» тудыратынын атап өтеді, сондықтан Клинверк «Exsurge Domine»-де «Папаның қатесіздігін кез келген соборлық келісімнен тәуелсіз және «жалпы шіркеудің тұрақты нанымы» ретінде ұсыну мүмкін емес» деген қорытындысына қолдау табады. Басқалар бұл бағалаумен келіспейді және айыптау еретикалық болуы мүмкін, бірақ одан да артығы, тек «қарғысқа лайық», «діндарлардың құлағына жағымсыз» немесе «жай адамдарды адастыратын» болса, оны Магистериумның қатесіз сөзі ретінде қабылдауға болмайды деген альтернативті көзқарасты ұсынады. Брайан Харрисон белгісіз сипаттағы айыптау болашақта нақтылануға немесе реформалануға жататынын, ал экс-катедралық анықтама табиғаты бойынша реформаланбайтынымен салыстырғанда, айырмашылығы бар екенін айтады. Бұл жердегі екінші аргумент, тек «қарғысқа лайық», «діндарлардың құлағына жағымсыз» немесе «жай саналарды адастыратын» айыптаулар белгілі бір тарихи немесе мәдени жағдайлардың нақты контекстіне байланысты. Нақты контекстте ұятты немесе ренжітетін тұжырым «басқа жағдайларда міндетті түрде зиянды болмауы мүмкін». Тұжырым негізінен дұрыс болса да, нашар формулировкаланған немесе ұят тудыру немесе ренжіту мақсатымен нақты контекстте ұсынылса, оны «ұятты» немесе «діндарлардың құлағына жағымсыз» деп айыптауға болады.
Қолжазба көшірмелері
"Exsurge Domine" кітабының бір данасы Ватикан кітапханасында бар.