Кіріспе

Бір нәрсе туралы терең ойлау

Діни контексте, зерделеу амалы, интеллектінен асып түсетін, Құдай туралы тікелей сезінуге ұмтылады, көбінесе дұға немесе медитация арқылы.

Этимология

Контемплация сөзі латын тіліндегі contemplatio сөзінен шыққан, ал түпкілікті түбірі templum – құдайдың қалауын білу үшін арналған жер немесе құдайылыққа табыну орны. Соңғысы, Proto-Indo-European тіліндегі *tem ("кесу") түбірінен, "бөлініп алынған немесе қиылған орын" мағынасында, немесе *temp ("созу, тарту") түбірінен шыққан, осылайша алтарь алдындағы тазаланған (өлшенген) кеңістікке сілтеме жасайды. Латын тіліндегі contemplatio сөзі грек тіліндегі θεωρία (theōría) сөзін аудару үшін пайдаланылған.

Грек философиясы

Ойлану Платон философиясының маңызды бөлігі болды; Платон ойлау арқылы жанның Жақсылық Формасы немесе басқа да құдайлық Формалар туралы білімге жете алатынын айтты. Плотин, (нео)платоникалық философ ретінде, ойлауды адамның хенозиске жетуі үшін ең қажетті компонент деп есептеді. Плотин үшін ең жоғары ойлану – Құдайды, Монаданы немесе Бірді көру тәжірибесі болды. Плотин бұл тәжірибені «Энеадалар» еңбегінде сипаттаған. Оның шәкірті Порфирийдің сөзіне қарағанда, Плотин Құдайды осылай көргенін төрт рет айтқан. Плотин өзінің тәжірибесі туралы 6.9-шы «Энеадаларда» жазған.

Иудаизм

Бірнеше дереккөздер яһуди дәстүрлерінде, әсіресе яһуди медитациясында терең ойға далудың маңыздылығын баяндады. Терең ойға далу яһуди философы Маймонидтің ілімінде орталық орын алды, ол Құдайды терең ойға далудың адамның моральдық жақсылықты тануын қамтитынын және мұқтаждарға көңіл бөлген үшін ойға далуды үзу қажет екенін үйретті. Терең ойға далу Мусар қозғалысы үшін де маңызды болды.

Христиандық

Шығыс христиандығында, contemplation (теория) сөзбе-сөз Құдайды көру немесе Құдайдың көрінісін тамашалау дегенді білдіреді. Құдайды көру немесе Құдаймен бірігу күйі теория деп аталады. Теозис процесі, ол осы Құдаймен бірігу күйіне, яғни теорияға жетелейді, хисихазм аскетикалық дәстүрінде жүзеге асырылады. Хисихазм – жүрек пен сананы бірлікке келтіру (nous қараңыз). Шығыс православиесіндегі contemplation түрлері қасиетті Иоанн Климактың «Құдайға көтерілу сатылары» еңбегінде сипатталғандай, белгілі бір деңгейлерде көрінеді. Күнәлі ескі адамнан Құдайдың жаңа туған баласына, сондай-ақ біздің жақсы және құдайлық табиғатымызға айналу процесі Теозис деп аталады. Яғни, адам Құдайдың алдында болғанда, Оның құдайлық күйіне ие болғанда, дұрыс түсіне бастайды, сонда ғана Құдайды «көре» алады. Осы contemplation нысаны – теорияның рационалды немесе логикалық түсінуінен гөрі, нақты тәжірибеден өту (Гнозис қараңыз). Рационалды ойлауда адам логиканы түсіну үшін пайдаланса, Құдаймен керісінше әрекет етеді (Апофатикалық теологияны да қараңыз). 14 ғасырда жазылған ағылшын contemplation еңбегі «Білместіктің бұлты» (The Cloud of Unknowing) оның практикасы интеллектінің әрекеті емес, сананың қалыпты қызметінен тыс, трансценденттік «көру» екенін нақты көрсетеді. «Бірінші рет contemplation-ды тәжірибелегенде, сіз білімсіздіктің бұлты сияқты қараңғылықты сезінесіз. Бұл қараңғылықтың не екенін сіз білмейсіз – бұл бұлт әрқашан сіз бен Құдайдың арасында болады, ол сізді ақылыңыздағы түсініктің жарығымен анық көруден және сезіміңіздің тәтті махаббатымен толық сезінуден сақтайды. Сондықтан осы қараңғылықта өз үйіңізді табуға көз жеткізіңіз. Біз Құдайға оймен жете алмаймыз, сондықтан мен білетіннің бәрінен бас тартуға дайынмын, тек ойлай алмайтын бір нәрсені сүю үшін. Оны жақсы көруге болады, бірақ ойлауға емес». Батыс христиандығында contemplation көбінесе мистицизммен байланысты, оны Тереза Авильская және Крест Иоанны сияқты мистикалық теологтардың еңбектерінде, сондай-ақ Марджери Кемпе, Августин Бейкер және Томас Мертонның жазбаларында көруге болады. Дом Кэтберт Батлер contemplation латын шіркеуінде мистицизмді білдіру үшін қолданылған термин екенін, ал «мистицизм» – өте қазіргі заманғы сөз екенін атап өтеді.

Ой жүгірту

Христиандық ілімінде, зерделеу – Құдайды жанды шындық ретінде сезінуге бағытталған, мазмұннан ада ой-сананы білдіреді. Ал Батыс шіркеуінде көп ғасырлар бойы медитация, яғни ой жүгірту – көбінесе Бібліялық оқиғаларды көз алдыға елестету сияқты, саналық тұрғыдан белсенді әрекеттерді білдірді, мысалы, Игнатийдің жаттығуларында немесе "лекцио дивина" (құдайлық оқу) тәсілінде, онда адам "Құдаймен әңгімелесіп тұрғандай, жүрегімен Киелі кітап мәтінін тыңдайды, ал Құдай талқылауға арналған тақырыптарды ұсынады". Католик христиандығында зерделеуге ерекше мән беріледі. Католик шіркеуінің "үлгілі теологы" Әулие Тома Аквинский былай деп жазған: "Адамзат қоғамының игілігі үшін өмірін зерделеуге арнаған адамдардың болуы қажет" (Сөйлемдер). Оның шәкірттерінің бірі Йозеф Пипер былай деп түсіндірді: "Дәл осы зерделеу ғана адамзат қоғамының ортасында бір жағынан пайдасыз, екінші жағынан барлық мүмкін пайдаланудың өлшемі болатын шындықты сақтайды; сондықтан зерделеу де нақты мақсатты көз алдында ұстап, өмірдің әрбір практикалық әрекетіне мән береді". Рим папасы Иоанн Павел II "Rosarium Virginis Mariae" (Марияның Раузасы) атты Апостольдық хатында қасиетті Раузарийді католиктердің құрметтеуін "тамаша зерделі дұға" деп атап, былай деді: "Өзінің мәні бойынша Раузарийді оқу тыныш ырғақ пен созылған қарқынды талап етеді, бұл адамға Иемізге ең жақын болған әйелдің көзімен көрінген Иеміздің өмірінің құпиялары туралы ой жүгіртуге көмектеседі. Осылайша осы құпиялардың терең байлығы ашылады". Аквинскийдің пікірінше, өмірдің ең жоғары нысаны – зерделеудің жемістерін басқаларға жеткізетін зерделеу, себебі ол зерделеудің молдығына негізделген (contemplari et contemplata aliis tradere) (ST, III, Q. 40, A. 1, Ad 2).

Ислам діні

Ислам дәстүрінде Мұхаммед пайғамбар шөлге барып, Хира тауы деп аталатын тауға шығып, әлемнен уақтап оқшауланатын болған. Тау үстінде ол өмір мен оның мәнін ойлайтын.

Бахай діні

Бахаулла мен Абдул Баха сұлулық, Құдай Патшалығы, ғылым және өнер туралы толғану мен медитация жайлы жазды. Абдул Баха: «Ақылдың белгісі – толғану, ал толғанудың белгісі – үнсіздік. Ол бір уақытта сөйлей де, медитация жасай да алмайды» деді.