Кіріспе

1950 жылдардағы физикалық жаттығулар жоспарлары (5BX)

Канада Корольдік Әуе күштерінің жаттығу жоспарлары – 1950 жылдардың соңында доктор Билл Орбан Канада Корольдік Әуе күштері (RCAF) үшін әзірлеген, алғаш рет 1961 жылы жарияланған екі жаттығу жоспары. 5BX жоспары (Бес негізгі жаттығу) ерлерге арналған; әйелдерге арналған XBX (Он негізгі жаттығу) атты сәйкес бағдарлама жасалды, және екі жоспар кейіннен бір кітап ретінде жарияланды, ол 2016 жылы қайта басылды. Әлемнің көптеген елдеріндегі осы бағдарламалардың танымалдылығы қазіргі заманғы фитнес мәдениетінің қалыптасуына септігін тигізді.

Тарих

Күш командирі Джон Тетт 1952 жылы Корольдік Әуе Күштерінде (РККА) арнайы білім беру офицері болып тағайындалды. Оның міндеті – дене шынықтыру, спорт және демалыс салаларын дамыту үшін директорлық құру және бағдарлама жасау болды. 1956 жылы ол Билл Орбанды жұмысқа алып, оған жоғары деңгейдегі дене шынықтыруды дамытуға баса назар аударатын, бірақ РККА қызметкерлерінің уақытын салыстырмалы түрде аз жұмсайтын бағдарламаны әзірлеуді тапсырды. Бағдарлама РККА ұшқыштарына арналған, олардың үштен бірі сол кезде ұшуға жарамсыз деп есептелді. 1950 жылдардың басында Иллинойс университетінде зерттеу жүргізген кезде Орбан оттегінің сіңуін тексергенде, ұзақ жаттығулар әрдайым айтарлықтай жақсартуға әкелмейтінін байқады. Осыдан кейін ол дене шынықтыруды жақсарту үшін жаттығудың ұзақтығынан гөрі, қарқындылығы маңызды деген қорытындыға келді. Ол бұл тұжырымды РККА үшін ұсынылатын жаттығу жоспарына енгізді. Бұл идея сол кездегі сала мамандарынан кері реакция тудырды, бірақ 1961 жылы бағдарлама жарияланғанға дейін РККА жүргізген үш жылдық сынақтарда өзін дәлелдеді. Осы зерттеулер мен сынақтардың нәтижесінде Орбан бес негізгі жаттығудан (5BX) тұратын кешен жасады, олардың төртеуі икемділік пен күшті арттыруға, ал біреуі – жүрек-қан тамырлар жүйесін жақсартуға бағытталған. Бұл жоспар екі жағынан инновациялық болды. Біріншіден, ол арнайы жабдықтарды қажет етпеді. Көптеген РККА ұшқыштары Канаданың солтүстігіндегі шалғай базаларда орналасқан, спорт залына қол жеткізе алмағандықтан, оларды пайдаланбастан дене күшін сақтаудың мүмкіндігі маңызды болды. Екіншіден, жоспар бойынша жаттығуларға күніне он бір минут жұмсау қажет болды. 600-дан астам еріктілерді қатыстырған қосымша зерттеулер мен сынақтардан кейін ол әйелдерге арналған он негізгі жаттығудан (XBX) тұратын бағдарлама жасады, оны орындауға он екі минут уақыт керек болды. Бұл басылым бүкіл әлемде танымал болды және он үш тілге аударылды. Барлығы жиырма үш миллион дана кітапшалар халыққа сатылды. Орбан, мемлекеттік қызметкер ретінде бағдарламаны жасағандықтан, жоспардың табысынан қосымша кіріс алмады. Ағылшын тілінде ол 1960, 70, 80 жылдары және 1992 жылы қайта басылды. Джон Уокердің «Хакердің диетасы» (алғаш рет 1991 жылы жарық көрген) кітабында барлығына қолайлы деп есептелетін оңайлатылған нұсқасы бар. 5BX бағдарламасын үш австралиялық фитнес-тренер «Goodbye Couch!» деген атаумен жаңартты. Лен Дейтонның «Мен Ларф болған кезде ғана» романында 5BX бағдарламасына сілтеме бар. Бағдарламаны қолданған белгілі адамдардың қатарында марқұм Джордж Бернс бар. Бұрынғы қолданушылардың арасында Хелен Миррен, британдық принцтер Филипп, Чарльз, Уильям және оның әйелі Кейт бар.

5BX жоспары

5BX физикалық жарамдылық жоспары қиындық деңгейі арта түсетін ретпен құрастырылған алты кестеден тұрады. Әрбір кестеде он бір минут ішінде орындалатын бес жаттығу бар. Бірінші төрт жаттығу – дене шынықтыру, ал соңғысы – аэробтық жаттығу. Адам жүйеде ілгерілеген сайын, орындалуға тиіс жаттығулардың саны да, әр жаттығудың қиындығы да арта түседі.

XBX жоспары

"XBX дене шынықтыру жоспары" әйелдер үшін әзірленді. Бұл бағдарламада қиындық деңгейі бірте-бірте артатын кестелер бар, ал пайдаланушылар бастапқы деңгейлерден өткен соң күніне 12 минут уақыт қажет болады.