Кіріспе

Джон Флетчер (1579 жылдың желтоқсаны – 1625 жылдың тамызы) – ағылшын драматургі. Уильям Шекспирден кейін «Патшаның адамдары» труппасының драматургі қызметін атқарып, ол өз заманының ең өнімді және ықпалды драматургтерінің бірі болды; өмірінде және Стюарттардың қайта орналасу кезеңінде оның даңқы Шекспирдің даңқымен теңесті. Флетчер пьесалар жазуда, көбінесе Фрэнсис Бомонт немесе Филип Массинджермен, сондай-ақ Шекспирмен және басқалармен бірлесіп жұмыс істеді. Кейіннен оның беделі төмендегенімен, ол Елизавета дәуірінің халықтық дәстүрі мен Реставрацияның танымал драмасы арасындағы маңызды кезеңдік тұлға болып қала береді.

Ерте өмір

Флетчер 1579 жылғы желтоқсанда (20 желтоқсанда крещение алған) Сассекс графтығындағы Рай қаласында дүниеге келді және 1625 жылғы тамызда обадан қайтыс болды (29 тамызда Саутварктегі Сент-Сэвиор шіркеуіне жерленді). Оның әкесі Ричард Флетчер – амбициялы және табысты дін қызметкері, ол өз кезегінде Питербороның деканы, Бристоль епискобы, Вустер епискобы және Лондон епискобы (өлімінен аз уақыт бұрын) болды, сондай-ақ королева Елизаветаның капелланы қызметін атқарды. Питербороның деканы Ричард Флетчер Фотрингхейдегі Мэри, Шотландия патшайымының өлім жазасын орындағанда, "қасақананың баспалдақтарына тізе бүгіп, ұзақ және риторикалық стильде дауыстап, жақсылап дұға айта бастады, тарих беттеріне өзінің жолын жазуға бейімделгендей". Ол оның өлімінде: "Патшайымның барлық жауылары осылай қырылсын!" – деп айғайлады. Ричард Флетчер королеваның қарсы болған некесіне байланысты оның құрметінен айырылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1596 жылы қайтыс болғанға дейін ол ішінара жақсарған сияқты, бірақ ол көп қарызбен қайтыс болды. Джон Флетчер мен оның жеті бауырларын тәрбиелеу оның әкесінің інісі Джайлс Флетчерге, ақын және кішігірім лауазымды адамға тапсырылды. Оның інісінің байланыстары пайдалы болмай, тіпті оның қамқоршысы болған Эссекс графы Роберт Деверэудің бүлігінен кейін оған жауапкершілік тууы мүмкін. Флетчер 1591 жылы он бір жасында Кембридждегі Корпус-Кристи колледжіне түскен көрінеді. Оның қандай дәреже алғаны белгісіз, бірақ дәлелдер оның шіркеуде мансапқа дайындалғанын көрсетеді. Колледждегі уақыты туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол бұрын Кембриджден Лондонның өркендеп жатқан коммерциялық театрына дейін университет зиялыларының жолын жалғастырған.

Бомонтпен ынтымақтастық

1606 жылы ол Королеваның ойын-сауығына қатысатын драматург ретінде көзге түсе бастады, кейін Блэкфрирс театрында өнер көрсетті. Ричард Бромның 1647 жылғы "Бьюмонт және Флетчер" жинағындағы мақтау сөздері Флетчерді Бен Джонсонмен бірге көрсетеді; Джонсонның Драммондқа айтқан сөзі бұл пікірді қуаттайды, бірақ бұл достық қашан басталғаны белгісіз. Мансабының басында оның ең жақын серігі Фрэнсис Бьюмонт болды. Екеуі шамамен он жыл бірлесіп жазды, бастапқыда Королеваның балалары үшін, содан кейін Корольдің адамы үшін. Джон Обридің айтуынша, олар бірге (Банксайдте) тұрды, киімдерін бөлісіп киді және "үйде бір әйел болды". Егер мұндай жағдай болған болса, 1613 жылы Бьюмонттың үйленуімен олардың бірге тұруы тоқтады, ал осы жылы Бьюмонт ауырғаннан кейін олардың драматургиялық серіктестігі де аяқталды.

Шекспирдің мұрагері

Осы уақытқа дейін Флетчер Корольдің адамдарымен тығыз байланыс орнатқан. Ол Шекспирмен бірлесіп «Хенри VIII», «Екі асыл туыс» және жоғалған «Карденио» пьесаларында жұмыс істеді, ал бұл пьеса кейбір қазіргі ғалымдардың пікірінше, Льюис Теобальдтың «Қос жалғандық» пьесасының негізі болған. Ол осы кезеңде жеке жазған «Әйелдің сыйлығы немесе қолға түскенді қолға түсіру» пьесасы «Шипалы әйелді қолға түсіру» пьесасының жалғасы еді. 1616 жылы Шекспирдің қайтысынан кейін Флетчер Шекспирге ұқсас, Корольдің адамдарымен эксклюзивті келісім жасаған сияқты. Флетчер Шекспирдің өлімінен бастап тоғыз жылдан кейін өзі қайтыс болғанға дейін тек осы труппа үшін ғана жазды. Ол әріптестік дағдысын жоғалтпады, Нейтан Филдпен, ал кейін Филипп Массинджермен жұмыс істеді, ол Корольдің адамдарының штаттағы драматургы болды. Оның танымалдылығы өмірі бойы сақталды; 1621 жылдың қысында оның үш пьесасы сарайда қойылды. Ол 1625 жылы, көрінеу, обадан қайтыс болды. Ол қазіргі Саутварк соборында жерленген болуы мүмкін, бірақ нақты орны белгісіз; Астон Коккейн Флетчер мен Массинджердің (Саутваркта жерленген) ортақ қабірі туралы айтқан. Әлдеқайда анығырақ – Саутварк соборының хорындағы едендегі екі қарапайым, жанындағы тастардың бірінде «Эдмонд Шекспир 1607», екіншісінде «Джон Флетчер 1625» деп жазылған, бұл Шекспирдің кіші інісі мен драматургті көрсетеді. Оның шеберлігі ең анық трагикомедия және әдепті комедия сияқты екі драмалық жанрда көрінеді.

Сахна тарихы

Флетчердің ерте мансабы бір маңызды сәтсіздікпен белгіленді – "Иманды шопанша", оның Джованни Баттиста Гуаринидің "Иль пастор Фидо" туындысының бейімделуі, 1608 жылы "Блэкфриарс балалары" орындаған пьеса. Оның пьесасының басылым алғы сөзінде Флетчер сәтсіздікті көрермендердің қате үміттерімен түсіндірді. Олар пасторлық трагедиядан билер, комедия және кісі өлтіруді күтті, ал пастухтарды дәстүрлі стереотиптерде көрсетуді армандады – Флетчердің айтуынша, "сұр плащ киіп, жіппен байланған иттің қосымшасымен". Флетчердің пьесасын қорғаған алғы сөзі трагикомедияның айқын анықтамасымен есімдеріне танымал: "Трагикомедия көңіл көтеру мен өлтіруге қатысты емес, оның өлімнен айырылуында [яғни, жоқтығында] ерекшеленеді, бұл оны трагедияға айналдырмауға жеткілікті; бірақ оған жақындатады, бұл оны комедияға айналдырмауға жеткілікті". Ол комедияның "таныс адамдарды бейнелеуі" керек екенін айтты, ал алғы сөз табиғатқа қарсы келетін кейіпкерлерді бейнелейтін драманы сынады. Флетчердің жаңа стильді аудиторияның түсіну қабілетінен гүйлі дамытқандай көрінеді. Алайда, 1609 жылға қарай ол өзінің даусын тапқан еді. Бомонтпен бірлесіп, ол "Филастер" пьесасын жазды, ол "Кингсмен" үшін үлкен жетістікке ие болып, Флетчер мен осы труппа арасындағы табысты қарым-қатынастың бастамасы болды. "Филастер" трагикомедияға үлкен қызығушылықты тудырғандай көрінеді; Флетчердің ықпалы Шекспирдің кейінгі романтикалық туындыларының кейбір ерекшеліктеріне (Кирш, 288–90) әсер еткені айтылады, ал оның басқа драматургтердің трагикомедиялық жұмысына тигізген әсері одан да айқын. 1610 жылдардың ортасына қарай Флетчердің пьесалары Шекспирдің пьесаларымен шайқасқан танымалдылыққа ие болды және Якобин Лондонындағы "Кингсменнің" беделін нығайтты. Бомонт зейнетке шығып, 1616 жылы ерте қайтыс болғаннан кейін Флетчер 1625 жылы қайтыс болғанға дейін жеке және бірлесіп жұмыс істеді. Ол сол кезде елуге жуық пьеса жазған немесе жазуға қатысқан. Бұл туындылар 1642 жылы театрлар жабылғанға дейін "Кингсменнің" репертуарының маңызды бөлігі болып қала берді. Комонвелл дәуірінде драматургтің ең танымал сахналары театрлар жабылған кезде пьесаларға деген құштарлықты қанағаттандыру үшін құрастырылған қысқа қойылымдар ретінде сақталды. 1660 жылы театрлар қайта ашылғанда, Флетчердің пьесалары түпнұсқа немесе қайта өңделген күйде ағылшын сахнасында ең көп қойылатын пьесалардың бірі болды. Ең жиі қайта жаңғыртылатын пьесалар әдепті комедияларға деген талғамның дамуын көрсетеді. Трагедиялардың ішінде "Қыздың трагедиясы" және әсіресе "Нормандия герцогы Ролло" сахнада басты рөлде болды. Төрт трагикомедия ("Патша және патша емес", "Күлкілі лейтенант", "Филастер" және "Аралдық принцесса") танымал болды, мүмкін, олардың кейбіреуі ерлік драмаға ұқсас болғандықтан және оның алдын ала болжағандықтан. Төрт комедия ("Жұбайды билеу және жұбайың болсын", "Шанс", "Жақындар үйі" және әсіресе "Құрметсіз әйел") де танымал болды. Флетчердің пьесалары Шекспирдің және жаңа қойылымдардың пьесаларымен салыстырғанда азайып кетті. 1710 жылға қарай Шекспирдің пьесалары жиірек қойылатын болды, ал ғасырдың қалған бөлігінде Флетчердің пьесаларын орындаудың үнемі төмендеуі байқалды. 1784 жылы Томас Дэвис тек "Жұбайды билеу" және "Шанс" әлі сахнада екенін мәлімдеді. Бір ұрпақтан кейін Александр Дайс тек "Шанс" пьесасын атады. Содан бері Флетчердің пьесалары тек кейде қайта жаңғыртылып, мамандардың зерттеу тақырыбына айналды. Флетчер мен оның әріптестері туралы маңызды библиографиялық және сындық зерттеулер жазылған, бірақ пьесалар сирек қайта жаңғыртылды.

Пьесалары

Флетчер үнемі және кең ауқымда ынтымақтастық еткендіктен, оның еңбектерін осы ынтымақтастық байланысынан бөліп қарауға жасалған тыраштар авторлық құқықтарды анықтауда қиындықтарға тап болды. Флетчер көбінесе Бомонт пен Массинджермен, сондай-ақ Нейтан Филдпен, Шекспирмен және басқалармен бірлесіп жұмыс істеді. Оның Бомонтпен жасаған алғашқы ынтымақтастықтары кейін Массинджер тарапынан қайта қаралып, туындылардың бірлескен құрылымына тағы бір күрделілік қабатын қосты. Сайрус Хой сияқты ғалымдардың пікірінше, Флетчер өзінің қатысуын анықтайтын ерекше мәтіндік және тілдік ерекшеліктерді, стильді және орфографиялық ерекшеліктерді пайдаланған. Хойдың деректеріне сәйкес, ол «сен» деген сөздің орнына «ие» дегенді жиі қолданады, кейде бұл көрсеткіш 50 пайызға жуықтап кетеді. Ол «оларды» білдіру үшін «ем» сөзін, сонымен қатар басқа да қысқартуларды жиі қолданады. Ол стандартты пентаметрлік өлең жолына қосымша алтыншы буынды қосады – көбінесе «мырза», бірақ сондай-ақ «тыым», «әлі» немесе «келесі» сөздерін де қолданады. Оның басқа да әдеттері мен қалаулары оның қолтаңбасын ашады. Осы үлгіні, флетчерлік мәтіндік бейнені анықтау кейбір зерттеушілерді Флетчердің туындыларын сәтті зерттегендеріне көндірді және бұл өз кезегінде әдебиеттануда ұқсас әдістерді қолдануға ынталандырды. [Қараңыз: стилометрия.] Джеффри Мастен және Гордон МакМуллан сияқты ғалымдар Хой және басқалардың стиль мен тілдік ерекшеліктер негізінде драматургтерді ажыратуға жасаған тыраштарының логикалық және әдістемелік шектеулерін атап өтті. Флетчердің туындыларының тізімі олардың жазылған шамалы мерзімін, алғашқы жариялану күнін және мүмкіндігі болған жағдайда, Ревельс шеберінен алынған лицензия күнін көрсетеді.