Чам жазуы – Чам тілінде қолданылатын ежелгі жазу жүйесі. 200 ж. шамасында пайда болған, Виетнам мен Камбоджада кең таралған. Тарихы, мәдениеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Абугида жазу жүйесі
Abugida writing system
Чам жазуы – Вьетнам мен Камбоджада 245 мыңға жуық чамдар сөйлейтін австронезиялық тілді жазуға қолданылатын брахмалық абугида. Чам тілі шамамен 200 жылға дейін Паллава жазуы деп аталған жазудан пайда болған алғашқы жазулардың бірі. Ол индуизм мен буддизмнің таралуының бір бөлігі ретінде Оңтүстік-Шығыс Азияға келді. Шампа цивилизациясының индуистік тас ғибадатханаларында санскрит және чам тілдерінде жазылған тас жазбалар бар. Вьетнамдағы ең ерте жазбалар Мы Сон ғибадатхана кешенінде табылды, ол шамамен 400 жылға дейін дауырланған. Ең ерте жазба қателігі бар санскрит тілінде жазылған. Одан кейін жазбалар санскрит және сол кездегі чам тілінде кезекпен жазылған. Чам патшалары Дхармашастра сияқты классикалық үнді мәтіндерін оқыды, ал жазбаларда санскрит әдебиетіне сілтемелер кездеседі. Соңында, чам және санскрит тілдері бір-біріне әсер еткен кезде, чам мәдениеті индуизмді сіңіріп алды, ал чамдар индуизм дінін өз тілінде жеткілікті түрде білдіре алды, сондықтан олар араб жазуын қалай бастады. Шығыс чамдар негізінен индуист болып табылады және үнді жазуын қолдануды жалғастырды. Француз отаршылдық кезеңінде екі топ та латын әліпбиін пайдалануға мәжбүр болды. Чам жазуының екі түрі бар: Ахар Трах (Шығыс Чам) және Ахар Срак (Батыс Чам). Екеуі де жеке блоктарда кодтауға жеткілікті ерекшеленеді, Шығыс Чам блогы 2008 жылдың наурызынан бастап Юникод стандартының 5.1 нұсқасына енгізілді, ал Батыс Чам блогы мақұлданған, бірақ 2023 жылдың соңына дейін енгізілуі күтілуде. Екі түрі үшін де Cham EFEO романдауына негізделген стандартты ALA LC романдауы бар.
The Cham script is a Brahmic abugida used to write Cham, an Austronesian language spoken by some 245,000 Chams in Vietnam and Cambodia. Cham was one of the first scripts to develop from a script called the Pallava script some time around 200 CE. It came to Southeast Asia as part of the expansion of Hinduism and Buddhism. Hindu stone temples of the Champa civilization contain both Sanskrit and Chamic language stone inscriptions. The earliest inscriptions in Vietnam are found in Mỹ Sơn, a temple complex dated to around 400 CE. The oldest inscription is written in faulty Sanskrit. After this, inscriptions alternate between Sanskrit and the Cham language of the times. Cham kings studied classical Indian texts, such as the Dharmaśāstra, and inscriptions make reference to Sanskrit literature. Eventually, while the Cham and Sanskrit languages influenced one another, Cham culture assimilated Hinduism, and Chams were eventually able to adequately express the Hindu religion in their own language. and therefore prefer the Arabic script. The Eastern Cham are mostly Hindu and continued to use the Indic script. During French colonial times, both groups had to use the Latin alphabet. There are two varieties of the Cham script: Akhar Thrah (Eastern Cham) and Akhar Srak (Western Cham). The two are distinct enough to be encoded in separate blocks, the Eastern Cham block included in Unicode Standard version 5.1 since March 2008, the Western Cham block approved but still awaiting inclusion as of late 2023. A standard ALA LC romanization of both varieties, which is based on EFEO romanization of Cham, is available.
Қолданылуы
Жазба Чам мәдениетінде өте қадірленеді, бірақ көптеген адамдар оны үйреніп жатыр деген сөз емес. Оны оңайлату және үйренуді ынталандыру үшін күш-жігер жұмсалды, бірақ бұл әрекеттер шектеулі табысқа жетті. Дәстүр бойынша, ұлдар он екі жасқа келгенде, жетілгенде және су бұқаларын бағуға жеткілікті күшті болғанда жазбаны үйренген. Дегенмен, әйелдер мен қыздар көбінесе оқуға үйренбеген. Дәстүрлі үнді Чам жазуы Вьетнамның шығыс Чамдары үшін әлі де таныс және қолданыста, бірақ батыс Чамдары енді қолданбайды.
The script is highly valued in Cham culture, but this does not mean that many people are learning it. There have been efforts to simplify the spelling and to promote learning the script, but these have met with limited success. Traditionally, boys learned the script around the age of twelve when they were old and strong enough to tend to the water buffalo. However, women and girls did not typically learn to read. The traditional Indic Cham script is still known and used by Vietnam's Eastern Cham but no longer by the Western Cham.
Басқа белгілер
+ Тыныс белгісі Атауы Функция Шымыр спираль Бөлімнің басын белгілеу. Danda мәтін үзілісі. Қос Danda мәтін үзілісі, соңғылықтың күшейе түсетін мәндерімен. Үш Danda мәтін үзілісі, соңғылықтың күшейе түсетін мәндерімен.
+ Punctuation Symbol Name Function Spiral Mark the beginning of a section. Danda Text break Double Danda Text break with progressive values of finality Triple Danda Text break with progressive values of finality