Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Цитрус жемісі және өсімдік
Citrus fruit and plant
Кіші телім немесе қышқыл телім (Citrus × aurantiifolia немесе C. aurantifolia) – тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азияға тән цитрус гибриді (C. hystrix × C. medica). Оның диаметрі дөңгелек жемісі бар. Кіші телім көбінесе жасыл түсті күйінде жиналады, бірақ піскенде сарғаяды. Кіші телімнің қабығы жұқа, кішкентай, дәні көп, қышқылды және парсы телімінен (Citrus × latifolia) гүлді хош иісті. Ол ерекше дәмі үшін бағалы. Атауы Флорида Киз аралдарымен байланысты, онда ол кіші телім пирогының хош иістендіргіш құрамы ретінде жақсы танымал. Ол сонымен қатар Батыс Үнді телімі, бармен телімі, Оман телімі немесе Мексика телімі деп те аталады, соңғысы қалың қабықты және қою жасыл түсті жеке тұқым ретінде жіктеледі. Филиппиннің сорттары әртүрлі атаулармен белгілі, оның ішінде даяп және билоло.
The Key lime or acid lime (Citrus × aurantiifolia or C. aurantifolia) is a citrus hybrid (C. hystrix × C. medica) native to tropical Southeast Asia. It has a spherical fruit, in diameter. The Key lime is usually picked while it is still green, but it becomes yellow when ripe. The Key lime has thinner rind and is smaller, seedier, more acidic and more aromatic than the Persian lime (Citrus × latifolia). It is valued for its characteristic flavor. The name comes from its association with the Florida Keys, where it is best known as the flavoring ingredient in Key lime pie. It is also known as West Indian lime, bartender's lime, Omani lime, or Mexican lime, the last classified as a distinct race with a thicker skin and darker green colour. Philippine varieties have various names, including dayap and bilolo.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "lime" сөзі испан тілінен, содан кейін француз тілінен араб тіліндегі " ليمة līma " сөзінен шыққан, ал ол өз кезегінде парсы тіліндегі "limu لیمو" сөзінің туындысы. "Key" атауы Флорида-Кейз аралдарынан, жемістің табиғи түрде өсетін жерінен алынған. Бұл атау ең алғаш рет 1905 жылы қолданылып, жеміс "базардағы ең жақсысы, лимоннан гөрі хош иісті, шырынды және сапалы" деп сипатталған.
The English word lime was derived, via Spanish then French, from the Arabic word ليمة līma, which is, in turn, a derivation of the Persian word limu لیمو. Key is from Florida Keys, where the fruit was naturalised. The earliest known use of the name is from 1905, where the fruit was described as "the finest on the market. It is aromatic, juicy, and highly superior to the lemon."
Сипаттама
C. aurantiifolia – тікенді бұталы ағаш, биіктігіне дейін өседі. Қыс айларында және суық климатта үй ішінде өсірілетін шағын сорттары бар. Оның діңі көбінесе түзу өспейді, көптеген бұтақтары болады, және олар көбінесе діңінің төменгі жағынан шығады. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, ұзын, апельсин жапырақтарына ұқсайды (ғылыми атауы aurantiifolia осы ұқсастықты, Citrus aurantium жапырақтарымен байланыстырады). Гүлдерінің диаметрі , сары-ақ түсті, шеттерінде ақшыл-күлгіш реңі бар. Гүлдер мен жемістер жыл бойы піседі, бірақ Солтүстік жарты шарда мамырдан қыркүйекке дейін көптеп кездеседі. Теріге тию кейде фитофотодерматит тудыруы мүмкін, бұл теріні ультракүлгін сәулелерге өте сезімтал етеді.
C. aurantiifolia is a shrubby tree, growing to , with many thorns. Dwarf varieties exist that can be grown indoors during winter months and in colder climates. Its trunk, which rarely grows straight, has many branches, and they often originate quite far down on the trunk. The leaves are ovate, long, resembling orange leaves (the scientific name aurantiifolia referring to this resemblance to the leaves of Citrus aurantium). The flowers are in diameter, are yellowish white with a light purple tinge on the margins. Flowers and fruit appear throughout the year, but are most abundant from May to September in the Northern Hemisphere. Skin contact can sometimes cause phytophotodermatitis, which makes the skin especially sensitive to ultraviolet light.
Таксономия
Key lime тұқымдасы – цитрус гибриді, Citrus micrantha × Citrus medica (папеда цитронының будандастырылуы). Key lime бірнеше басқа лимон сорттарының пайда болуына себепкер болды. Ең танымал, Key lime лимоны мен лимонның үш еселенген ұрпағы – парсы лимоны (Citrus × latifolia), ол әлемде ең көп өндірілетін лимон. Басқалары, ата-анасы сияқты, C. aurantiifolia түріне жатқызылады. Цитронмен кері будандастыру нәтижесінде коммерциялық құндылығы шектеулі триплоидты лимонның ерекше тобы пайда болды, оларға Tanepeo, Coppenrath, Ambilobe және Mohtasseb лимондарының тұқымдық сорттары, сондай-ақ Мадагаскар лимоны жатады. Мандарин мен помелоның апельсинге ұқсас будандастырылуынан Кирк лимоны алынған. Жаңа Каледония және Кагзи лимон сорттары F2 Key lime-ның өздігінен тозаңдануынан пайда болған болуы мүмкін, ал спонтанды геномдық еселеу нәтижесінде тетраплоидты алып Key lime лимоны пайда болды. Key lime-ның диплоидты гаметалар құруға бейімділігіне байланысты лимон гибридтерінің кең ауқымын өндіру әлеуеті, қазіргі коммерциялық лимонның шектеулі гендік әртүрлілігіне байланысты туындайтын ауру қаупін азайтуға мүмкіндік береді.
The Key lime cultivar is a citrus hybrid, Citrus micrantha × Citrus medica (a papeda citron cross). The Key lime has given rise to several other lime varieties. The best known, the triploid progeny of a Key lime lemon cross, is the Persian lime (Citrus × latifolia), the most widely produced lime, globally. Others are, like their parent, classed within C. aurantiifolia. Backcrossing with citron has produced a distinct group of triploid limes that are also of commercial value to a limited degree, the seedy Tanepeo, Coppenrath, Ambilobe and Mohtasseb lime varieties as well as the Madagascar lemon. Hybridization with a mandarin pomelo cross similar to the oranges has produced the Kirk lime. The New Caledonia and Kaghzi limes appear to have resulted from an F2 Key lime self pollination, while a spontaneous genomic duplication gave us the tetraploid Giant Key lime. The potential to produce a wider variety of lime hybrids from the Key lime due to its tendency to form diploid gametes may reduce the disease risk presented by the limited diversity of the current commercial limes.
Таралуы және мекендейтін ортасы
C. aurantiifolia Оңтүстік-Шығыс Азияға тән. Оның таралу жолы Таяу Шығыс арқылы Солтүстік Африкаға, содан кейін Сицилия мен Андалусияға, ал одан испан саяхатшылары арқылы Батыс Индияға, Флорида кілең кірерліктеріне дейін болды. Генри Перрин Флоридаға лаймның Key сортын енгізгені үшін мақталады. Кариб теңізінен лайм өсіру тропикалық және субтропикалық Солтүстік Америкаға, оның ішінде Мексикаға, Флоридаға және кейінірек Калифорнияға тарады.
C. aurantiifolia is native to Southeast Asia. Its apparent path of introduction was through the Middle East to North Africa, then to Sicily and Andalucia and then, via Spanish explorers, to the West Indies, including the Florida Keys. Henry Perrine is credited with introducing the Key lime to Florida. From the Caribbean, lime cultivation spread to tropical and subtropical North America, including Mexico, Florida, and later California.
Тарих
XIX ғасырдың соңында Калифорнияда лимоннан гөрі "мексикалық" лайм жоғары бағаланған, бірақ Флоридада оны көбінесе арамшөп санаған. 1894-95 жылдары болған Үлкен суық Флоридадағы лимон тоғайларын жойды, ал фермерлер оның орнына мексикалық лайм отырғызды; олар көп ұзамай Флорида Кілт лаймы деп белгілі болды, "өңірлік сүйікті өнім" атанды. Бірақ 1926 жылы Майамиде болған дауыл оларды жойғанда, олардың орнына мықтырақ, тікенсіз парсы лаймдары отырғызылды. Солтүстік Америка еркін сауда аймағы қолданысқа енгеннен бері, АҚШ нарығындағы Кілт лаймының көп бөлігі Мексикада, Орталық Америкада және Оңтүстік Америкада өсіріледі. Сондай-ақ, олар Техас, Флорида және Калифорнияда да өсіріледі.
In California in the late 19th century, "Mexican" limes were more highly valued than lemons; however, in Florida, they were generally considered weeds. Then, in 1894–95, the Great Freeze destroyed the Florida lemon groves, and farmers replanted Mexican limes instead; they soon became known as the Florida Key Lime, a "beloved regional crop". But when the 1926 Miami hurricane ripped them up, they were replanted with the hardier, thornless Persian limes. Since the North American Free Trade Agreement came into effect, most Key limes on the United States market have been grown in Mexico, Central America and South America. They are also grown in Texas, Florida, and California.
Көбейту
Кей-лайм өсірудің әр түрлі тәсілдері бар. Бұл цитрус тұқымынан көбейтілуі мүмкін және ата-аналық өсімдігіне ұқсас өседі. Тұқымдарды отырғызғанға дейін ылғалды сақтау қажет, себебі олар құрғап қалса, өнбейді. Егер өсімдіктер тұқымнан өсірілсе, тұқымдарды отырғызу алдында кемінде 5-6 ай сақтаған жөн. Балама ретінде, кесінділерден немесе ауа қабаттау арқылы вегетативтік көбейту бір жыл ішінде жеміс беруге мүмкіндік береді, сондай-ақ генетикалық тұрғыдан жақсы болжамды өсімдіктерді алуға болады. Тағы бір әдіс – ересек ағаштың айналасын қазып, тамырларын кесу арқылы жаңа шығаруларды көшіріп отырғызуға болады. Клондар көбінесе күшті тамыр жүйесі үшін шикі лимонға немесе ащы апельсинге қаушақтап егіледі. Өсімдіктерді гумозға төзімді тамырсабақтарға егуге кеңес беріледі, өйткені көшеттер бұл ауруға өте осал. Пайдалы тамырсабақтарға жабайы грейпфрут, Клеопатра мандарині және Таити лаймы жатады. Жақсы ауа айналымы және суық желден қорғау да қажет. Тамыр жүйесі беткі болғандықтан, Кей-лаймды траншеяларға немесе дайындалған, қиыршықталған тасты топыраққа отырғызу керек, бұл тамырлардың жақсырақ бекінуіне және ағаштардың желге төзімділігін арттыруға көмектеседі. Ауа айналымын барынша арттыру және жеткілікті күн сәулесін қамтамасыз ету үшін күтімді жоспарлау керек. Бұл гүл шоқтарын құрғақ ұстап, оларды жинауды жеңілдетеді және гумозды тудыратын микроорганизмдердің өсуін тежейді. Қара лаймды тұзды суда қайнатып, кептіру арқылы дайындалады. Қара лайм Таяу Шығыста кеңінен қолданылатын дәмдеуіш.
There are various approaches to the cultivation of Key limes. This variety of citrus can be propagated from seed and will grow true to the parent. The seeds must be kept moist until they can be planted, as they will not germinate if allowed to dry out. If the plants are propagated from seed, the seeds should be stored at least 5–6 months before planting. Alternatively, vegetative propagation from cuttings or by air layering may permit fruit production within one year, and from genetically more predictable lines of plants. Another method, digging around a mature tree to sever roots, will encourage new sprouts that can be transplanted to another location. Clones are often bud grafted into rough lemon or bitter orange to obtain strong root stocks. It is often advisable to graft the plants onto rootstocks with low susceptibility to gummosis because seedlings generally are highly vulnerable to the disease. Useful rootstocks include wild grapefruit, cleopatra mandarin and tahiti limes. good air circulation, and protection from cold wind. Because its root system is shallow, the Key lime is planted in trenches or into prepared and broken rocky soil to give the roots a better anchorage and improve the trees' wind resistance. Pruning and topping should be planned to maximise the circulation of air and provide plenty of sunlight. This keeps the crown healthily dry, improves accessibility for harvesting, and discourages the organisms that cause gummosis. Key limes are made into black lime by boiling them in brine and drying them. Black lime is a condiment commonly used in the Middle East.
Ұрнатқышты
Өнім ағаштардың жасына байланысты өзгереді. Бес-жеті жылдық баулар гектарына шамамен 6 тонна (2,7 тонна/акр) өнім береді, ал егім көлемі біртіндеп артып, шамамен 12–18 тонна/гектар (5,4–8 тонна/акр) деңгейінде тұрақтанады. Тұқымнан өсірілген ағаштар максималды егімге жете алмай тұрады, бірақ соңында егілген ағаштардан көп өнім береді.
The yield varies depending on the age of the trees. Five to seven year old orchards may yield about 6 t/ha (2.7 tons/acre), with harvests increasing progressively until they stabilise at about 12–18 t/ha (5.4–8 tons/acre). Seedling trees take longer to attain their maximal harvest, but eventually out yield grafted trees.