Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардағы ұғым. Мәдени детерминизм – біз өскен мәдениет эмоционалдық және мінез-құлық деңгейінде біздің кім екенімізді анықтайды деген сенім. Бұл генетикалық детерминизмге – биологиялық мұраға алынған қасиеттер мен оларға әсер ететін қоршаған ортаның біздің кім екенімізге үлкен әсер ететіні туралы теорияға қарсы келеді. Мәдени детерминизм ұғымын қарастырудың тағы бір жолы – оны қоршаған орта детерминизмі идеясымен салыстыру. Қоршаған орта детерминизмі – физикалық әлемнің барлық шектеулері мен өмірді өзгерте алатын элементтері әрбір қалыптасқан мәдениеттің құралуына жауапты деген идея. Ал, біз (адамдар) ойлау, әлеуметтену және ақпарат айналымының барлық түрлері арқылы өзіміздің жағдайларын жасаймыз деген оймен салыстырыңыз. Бұл идея мәдениет экономикалық және саяси құрылымды анықтайды деген ұғымды сипаттау үшін де қолданылады. Бұл идея адамзат тарихы бойында, ежелгі өркениеттерден бастап қазіргі уақытқа дейін көптеген мәдениеттерде қайта-қайта кездеседі.

Мәдени детерминизм саяси және экономикалық ықпал ретінде

Әлеуметтік дамудың бірқатар теориялары мәдениетті барлық басқа факторларды анықтайтын фактор ретінде сипаттайды. Бұл Маркс сияқты экономикалық детерминизм теорияларынан өзгеше, атап айтқанда, жеке адамның немесе таптың өндіріс құралдарындағы рөлі олардың көзқарасын және мәдени рөлдерін анықтайды (бірақ кейбір марксистер "экономикалық детерминизм" аталымын Маркс көзқарастарының нақты сипаттамасы ретінде қабылдамайды). Мәдени детерминизмге негізделген саяси қозғалыстар көбінесе саяси және экономикалық идеологияларға қарсы тұрады немесе оларды дін, нәсіл және ұлттық сияқты факторлардан кем маңызды деп есептейді. Дегенмен, мәдени детерминистер Маркс айтқан әлеуметтік таптың маңызды фактор ретіндегі рөлімен келіспейді. Мәдени детерминизм идеясы кең таралған: көптеген қоғамдар өздерінің әдеттері, ойлары және салт-дәстүрлері олардың саяси және экономикалық құрылымын қалыптастырады және олардың ерекшелігінің басты көзі болып табылады деп сенген. Мұны ұлттық жырларға адану, нақты діни салт-дәстүрлерді сақтау және ұлттық ерекшелікті анықтайтын тілдің маңыздылығына назар аудару арқылы көруге болады.

Тарихи мысалдар

Романтизмде мәдени детерминизмнің маңызды элементі болды, сонымен қатар Гете, Фихте, Август және Фридрих Шлегель сияқты жазушылардан алынған романтикалық мінез-құлықтарға деген қызығушылықты көрсетті. Романтизм тұсында география жеке тұлғаларды қалыптастырды, уақыт өте келе сол географияға байланысты әдет-ғұрыптар мен мәдениет пайда болды. Бұл мәдениет пен әдет-ғұрыптар қоғамның орнымен үйлесімді болғандықтан, кездейсоқ түрде қабылданған заңдардан артық болды. Медиа теориясында көптеген авторлар саяси құрылымның адамдардың көретін бұқаралық ақпарат құралдарындағы бейнелермен анықталатынын, ал олар мәдениеттің басқа түрлерін ығыстырып, экономикалық және саяси құрылымды анықтайтынын айтады. Қазіргі консерватизмде комментатор Патрик Бьюкенен және экономист Роберт Барро сияқты тұлғалар мәдени нормалар саяси құрылымның мінез-құлқын анықтайды деп санайды. Дегенмен, Бьюкенен және оның ішіндегі осындай консерваторлардың мәдени детерминизмі қазіргі таңда американ консерваторлары арасындағы келіспеушіліктің себебіне айналып отыр.