Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрдегі бейбітшілікті сақтау күштері (БҰҰБТҚБ) – Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 186-резолюциясына сәйкес, 1964 жылы Кипр гректері мен Кипр түріктері арасындағы қақтығыстардың нәтижесінде туған зорлық-зомбылықтың қайталануын болдырмау, заңдылық пен тәртіпті сақтауға және қалпына келтіруге көмектесу, сондай-ақ қалыпты жағдайға оралуды жеңілдету мақсатымен құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күштері. БҰҰБТҚБ-нің қазіргі күш қолбасшысы – 2021 жылы тағайындалған генерал-майор Ингрид Герд, ал оның алдында Шерил Пирс (Австралия) қызмет еткен. Полиция комиссарының көмекшісі Сату Коиву (Финляндия) – 2021 жылы тағайындалған полицияның аға кеңесшісі. 1974 жылғы грек-кипрлік төңкерілістен және Түркияның Кипрге басып кіруінен кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі дауды соғысқа дейін жеткізбеу үшін миссияны кеңейтті және қайта ұйымдастырды. UNFICYP Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрдегі буферлік аймағын бақылауға және әскери статус-квоны сақтауға көмектесу үшін қайта орналастырылды. Құрылғаннан бері күш, Кипр дауына бейбіт дипломатиялық шешім табу үшін Бас хатшының арнайы өкілімен және екі қауымдастықтың өкілдерімен бірлесіп жұмыс істеп келеді. Бастапқыда UNFICYP Австралия, Австрия, Канада, Дания, Финляндия, Ирландия, Жаңа Зеландия, Швеция және Ұлыбританиядан әскери және азаматтық контингенттерден тұрды. Алайда, ұзақ тарихында күш БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің әртүрлі қарарлары мен қайта ұйымдастыруларға ұшырады және қазіргі уақытта Аргентина, Австралия, Австрия, Босния және Герцеговина, Бразилия, Канада, Хорватия, Сальвадор, Гана, Венгрия, Үндістан, Ирландия, Италия, Черногория, Нидерланды, Перу, Сербия, Словакия, Ресей, Украина және Ұлыбританиядан құралған контингенттерден тұрады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша миссияның құрамында 1009 адам бар. UNFICYP-тің мандаты соңғы рет 2024 жылғы 30 қаңтарда жаңартылды және 2025 жылғы 31 қаңтарға дейін ұзартылды.

Қатысу

UNFICYP штаб-пәтері Никосияның тасталған әуежайының жанындағы Көк береттер лагерінде орналасқан. Қазіргі күш қолбасшысы – Норвегиядан келген генерал-майор Ингрид Герде, Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрдегі бейбітшілікті сақтау күшінің (UNFICYP) күш қолбасшысы.

Буферлік аймақ

Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрдегі буферлік аймағы – 1974 жылы Кипрге түрік басқыншылығынан кейін құрылған, UNFICYP қызметкерлері қарауылдайтын әскериленбеген аймақ. Бұл аймақ, де-факто, аралды Кипр Республикасы үкіметі бақылайтын (барлық арал үшін заңды үкімет, Ұлыбританияның егемендік аймақтарын қоспағанда) оңтүстік бөлігінен және солтүстіктегі Түрік әскерінің басып алуындағы аймақтан бөліп тұрады. Аймақ жалпы халық арасында «Жасыл желі» деп белгілі аймақ бойымен 180 шақырымға жуық созылады және ауданы белгілі бір шаманы құрайды. Аймақ батыстағы Като Пиргосқа жақын жерден басталып, шығыста Фамагостадан оңтүстікке қарай созылады. Ол Никосияның ескі қаласының ортасынан өтіп, қаланы оңтүстік және солтүстік бөліктерге бөледі. Кипрдің батысындағы Коккина эксклавының айналасында да буферлік аймақ бар. Аймақтың ені Никосияның орталығында белгілі бір шамадан басталып, Атиену ауылында басқа шамаға жетеді. Шығыс британдық егемендік аймағы мен Кипр Республикасының немесе Түрік армиясының бақылауындағы аймақтың ортақ шекарасында буферлік аймақ жоқ. Бұл буферлік аймақта шамамен 10 000 адам тұрады, соның ішінде бірнеше ауылдар мен шаруашалықтар орналасқан. Пила ауылы гректер мен түріктердің Кипрдегі жалғыз бірге тұратын ауылы ретінде танымал. Басқа ауылдар – Дениа, Маммари, Атиену және Трулли, ал Лимбия аймақтың ішінара бөлігінде орналасқан. Түрік күштері аймақтың солтүстік жағында тікенді сым, бетон қабырға бөліктері, күзет мұнаралары, танкке қарсы орлар және миналық далалардан тұратын кедергілер салды. Бұл сызық кейбір карталарда 1974 жылғы әскери шабуылдың түрік кодтық атауынан – «Атилла операциясы» аталған «Атилла желісі» деп белгіленген. Жабық аймақ Кипрдің жануарлар дүниесі үшін панаға айналды, бұл – өзінен-өзі пайда болған парктің мысалы.

Қаржы

UNFICYP-ті ұстап тұрудың жылдық құны 57 390 000 АҚШ долларына бағаланады. Бұл құрамға Кипр үкіметінің күштің құнының үштен бір бөлігін ерікті түрде жарналауы және Грекия үкіметінің жылдық 6 500 000 АҚШ долларын жарналауы кіреді. Түркия күштің бюджетіне тікелей үлес қоспайды. UNFICYP-тің 1993 жылдың 16 маусымынан 2010 жылдың 31 қазанына дейінгі кезеңдегі операциялық құны 2,91 миллиард АҚШ долларын құрады.

UNFICYP бейтараптығы

UNFICYP-тің бейтараптық міндеттемесі оның құзырындағы кеңістіктегі белгілерді, туларды және эмблемаларды жоюды талап етеді. Қақтығыстың бір тарабы (RoC; яғни, Кипр гректері) және бір кепілдік беруші (Грекия) UNFICYP бюджетінің үштен бір бөлігін қаржыландыратыны БҰҰ-ның бейтараптығына күмән тудырады және "мүдделер қақтығысы" құрайды. Бір әріптес UNFICYP бюджетінің ұйымдастырылуы "[UNFICYP-ті] сынға ұшыратады" деп мойындады. Тағы біреу: "Біз бір тараптан бюджеттің бөлігін алсақ, қалайша бейтарап бола аламыз?" - деп қосты. 2022 жылдың қаңтар айында Кипр мен Түркия арасындағы 2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңіндегі гандбол матчы қарсаңында грек-кипрліктердің COVID-19 тестісінде оң нәтиже көрсеткен түрік ойыншысын барлық қауіпсіздік шараларымен Солтүстік Кипрге жібермеуі де-факто Түрік Кипр Республикасы Сыртқы істер министрлігі тарапынан сынға ұшырады. Министрлік сондай-ақ UNFICYP-ті түрік командасының өтінішіне "қолайлы жағдай жасаушы рөл" атқармағаны үшін сынады, "UNFICYP бейтараптық принципінен алшақтады, ол бейбітшілік операцияларының ең негізгі элементтерінің бірі болып табылады және грек-кипрлік тараптың мүдделеріне қызмет ететін қалыпты жағдайдың символына айналды" деді. Ойыншы ақыры Түркияға ұшып кетті. Сойдемир "осы тәсіл ұйымға емес, жеке тұлғаларға әсер етуі мүмкін екенін және олардың бейтараптығына табиғи түрде кедергі келтіруі мүмкін екенін" атап өтті.

UNFICYP-ті Кипр аралынан шығару

БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун 2011 жылы «Кипрдегі БҰҰ қатысуына қатысты алдын ала ішкі талқылаулар басталды» деп хабарлады және «АҚЫҰ-ның Кипр аралындағы қатысуының жалғаса беретінін әрі қарай күмәндануға болмайды» дегенді айтты.

UNFICYP-ті Солтүстік Кипрден шығару

2018 жылдың шілдесінде Түрік-қыпр президенті Мустафа Акинчи Солтүстік Кипр мен UNFICYP арасында жеке күш туралы келісімге (SOFA) шақырды және UNFICYP мандатын қайта қарау үшін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне хат жіберді. UNFICYP құқықтық негізсіз Солтүстік Кипр билігімен ынтымақтастық жасауды жалғастырып жатыр және Солтүстік Кипр олардың қарым-қатынастарының барлық аспектілерін қамтитын БҰҰ-мен құжат дайындауға дайын екенін мәлімдеді. 2022 жылдың қазан айында Солтүстік Кипр (солтүстіктегі де-факто әкімшілік) UNFICYP-ке ультиматум берді, ол Түрік Кипр Республикасын мойындауды немесе қазіргі екі базаны тастап кетуді талап етті. Солтүстік Кипр президенті Эрсин Татар БҰҰ-ның Брахими баяндамасына сәйкес, UNFICYP-тің орналасуына Солтүстік Кипрдің келісімі міндетті екенін айтты. Солтүстік Кипрдің сыртқы істер министрі Тахсин Ертуғруллоғлу Солтүстік Кипрдегі UNFICYP операциялары үшін Солтүстік Кипрдің мақұлдауын алуға арналған ультиматумның соңғы мерзімі 2022 жылдың қазан айының соңы екенін мәлімдеді. 2023 жылғы 28 қыркүйекте Түркия Солтүстік Кипр мен UNFICYP арасындағы қарым-қатынас туралы жазбаша келісімге шақырды. Түркия «UNFICYP-тің Солтүстік Кипрмен өзара әрекеттесуіне қатысты функцияларын белгілейтін келісім қажет. UNFICYP-тің Түрік Кипр Республикасының егемендігіне және түрік кипрліктерінің ең негізгі гуманитарлық қажеттіліктеріне қатысты екі стандартына сай келмейтін көзқарасы мен тәжірибесі, UNFICYP-тің бейтарап болу міндетімен үйлеспейді және оның беделін жоғалтады. Осы орайда, Түрік Кипр Республикасындағы бейбітшілікті сақтау күштерінің қызметін Түрік Кипр Республикасының билігімен жазбаша келісім арқылы заңдық негізде орнату қажеттігі тағы да туындады. Түркия халықаралық құқық пен шарттардан туындайтын құқықтары шеңберінде түрік кипрліктерінің қауіпсіздігі мен бейбітшілігін қамтамасыз етуді жалғастырады».