Кіріспе

Полинезияның ең жоғары құдайы, ұрпақ беруші, аспан, күн. Гавай мифологиясында Кане, Ку және Лономен бірге үш ең ірі гавай құдайларының бірі саналады. Ол ұрпақ беру құдайы ретінде құрметтелді және басшылар мен қара халықтың бабасы деп есептелді. Кане – жаратушы және өмір сыйлаушы, ол таң, күн және аспанмен байланысты. Канеге табыну үшін адамдық құрбан шалу немесе қиын-қыстау рәсімдер қажет болған жоқ. Кумухонуа аңызында ол Жерді жаратқан, оған теңіз жануарларын, жануарларды, өсімдіктерді, сондай-ақ ер және әйел адамдарды сыйлаған.

Мифология

1907 жылы жарық көрген «Гавайи аңыздары» кітабында Канеге қатысты жаратылыс туралы келесі дерек бар. Автордың айтуынша, бұл оқиғаның бірнеше нұсқасы бар, мүмкін, Полинезияның әртүрлі аймақтарынан әртүрлі уақытта келген көші-қон толқындарының нәтижесінде, бірақ олардың көпшілігі негізгі мәселелерде келіседі. Онда бастапқыда Подан басқа ештеңе болмаған, ол – шексіз қара хаос. Содан кейін Кане, Подан өзінің ерекше екенін сезініп, таза ерік күшімен Подан өзін босатып алды. Каненің бар екенін сезінген Лоно және содан кейін Ку да Подан босанып шықты. Кейін Кане Поны ығыстыру үшін жарық жаратты. Лоно ғаламға дыбыс әкелді, ал Ку – заттық дүние. Олар кішірек құдайларды жаратты. Содан кейін үш құдай бірлесіп, менхунуларды – өздерінің хабаршылары мен қызметшілері болатын кішігірім рухтарды жаратты. Олар әлемді құдайлардың табаны ретінде жаратты. Соңында олар әлемнің төрт бұрышынан қызыл саз жинап, оны өз сілекейлерімен араластырып, адам пішініне келтірді. Содан кейін Кане ерекше сиқырлы ақ сазды алып, одан бас жасады. Сосын үш құдай мүсінге жан бітіріп, алғашқы адамды жаратты. Алғашқы адам Кане бейнесінде жаратылды. Бір аңыз бойынша, адам мүсініне жанды тек Кане ғана сыйлаған. Киелі мәтіндердегі жаратылыс туралы аңыздың бұл нұсқасында көктерді жарату Канеге ғана тиесілі делінеді. Кейін адам Кудың қолымен, Лононың көмегімен Кане бейнесінде жаратылған. Сонымен қатар, Каналао Кане жасағандай жаңа нәрсе жасауға тырысты, бірақ оның мүсіні тірілмеді. Сондықтан ол оған: «Бұл адам белгілі бір уақыт өмір сүріп, содан кейін өледі. Ол өлгенде, мен оны өзіме иелік етемін» деді. Бұл оның Канеден бөлек, өлгендердің билеушісі ретіндегі орнымен байланысты. Кейбір нұсқаларда Каналао – Канедің екінші жағы, яғни оның қараңғы жартысы делінеді. Ал басқалары оны өлгендерге қарайтын кішірек құдай деп айтады. Бұл кітаптың авторы б.з. 1100 жылға дейінгі ең көне аңыздарда Каналао туралы ешқандай дерек жоқ дейді. Автордың пікірінше, Каналао аралдарға кейінірек келген көші-қон толқынынан пайда болған. Басқа нұсқада Каналао теңіз құдайы ретінде сиырғақ немесе асьямен байланысты, көбінесе христиандық шайтан сияқты және Канеге қарсы күрескен тарихтарда оның қарсыласы ретінде көрінеді. Кумулиподан табылған адамның жаратылуы туралы тағы бір толыққанды бөлек аңыз бар. Көк және жұлдыздардың сақшысы Хохокаланидің тұңғыш ұлы Уакеа өлі дүниеге келді. Оны жерлегенде, оның кіндігінен алғашқы Кало өсімдігі өсіп шықты. Ол «Халоа» немесе «Ұзақ тыныс» деп аталды. Екінші ұл, біріншісінің құрметіне аталған, алғашқы заманауи адам болды. Сондықтан екі ұл мәңгілік байланыста. Адам бауырына, Калога, күтім жасайды, ал Кало бауырына, адамға, тамақ береді. Бұл нұсқада Кане туралы ештеңе айтылмаған. «Алоха» – дәстүрлі сәлемдесу, бастапқыда маңдайды қосып, тыныс алмасу арқылы айтылған. Бұл, мүмкін, аңыздың көрінісі, өмір тынысын алмастыру, Холоа; бастапқыда құдайлар сыйлаған.