Росарио Кастельянос: Мексикалық ақын және жазушының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Мексикалық ақын және жазушы

Розарио Кастелланос Фигероа (роˈsaɾjo kasteˈʝanos; 25 мамыр 1925 – 7 тамыз 1974) – мексикалық ақын және жазушы. Ол Мексиканың өткен ғасырдағы ең маңызды әдеби тұлғаларының бірі болды. Өмірі бойы ол мәдени және гендерлік құпиялау мәселелері туралы көркем жазды, ал оның еңбектері мексикалық феминистік теория мен мәдени танымдарға әсер етті. Жасырақ қайтыс болғанымен, ол мексикалық әдебиетке әйелдердің жолын ашты және бүгінге дейін әйгілі болатын мұра қалдырды.

Өмір

Мексика қаласында туған Кастелланос Чиапас штатының оңтүстігіндегі отбасылық ранчосына жақын Комитан қаласында өсті. Ол отбасында жұмыс істейтін майя тайпасының қиын жағдайларын байқаған, іштен тым сырлы жас қыз еді. Өзінің айтуынша, ол бір жолбасшының анасының екі баласының бірі жақын арада қайтыс болады деген болжамын естігеннен кейін отбасынан шеттегендей сезінді, ал анасы «Ұлым емес!» деп айғайлады. Президент Лазаро Карденас жер реформасы мен шаруаларды азат ету саясатын қабылдағанда отбасының жағдайы күрт өзгерді, бұл отбасының көптеген жер иеліктерінен айырылуына әкелді. Он бес жасында Кастелланос ата-анасымен бірге Мехикоға көшіп келді. 1948 жылы оның ата-анасы қайтыс болды, ол 23 жасында жетім қалды. Іштен тым сырлылығын сақтап, ол мексикалық және Орталық Америкалық зиялылар тобына қосылды, көп оқыды және жазуға кірісті. Ол философия мен әдебиетті UNAM-да (Мексиканың Ұлттық автономды университеті) оқыды, кейіннен онда оқытушы болып жұмыс істеді, сондай-ақ Ұлттық табиғи халықтар институтына қосылды, сауат ашуды насихаттау мақсатында кедей аймақтарда қойылатын қуыршақ қойылымдарының сценарийлерін жазды. Институтты президент Карденас құрған болатын. Ол сонымен қатар Excélsior газетінде апталық баған жазды. 1958 жылы ол философия профессоры Рикардо Герра Техадаға тұрмысқа шықты. 1961 жылы ұлдары Габриэль Герра Кастелланос (қазіргі саяси ғалым) дүниеге келгені Кастелланос үшін маңызды оқиға болды; оған дейін ол бірнеше түсік тастағаннан кейін депрессиядан зардап шекті. Алайда, ол Геррамен он үш жыл некеде тұрғаннан кейін ажырасып кетті, Герра Кастелланосқа адал болмаған. Оның жеке өмірі қиын неке және үнемі депрессиямен сипатталды, бірақ ол өзінің жұмысының көп бөлігін және күш-жігерін әйелдердің құқықтарын қорғауға арнады, осылайша ол Латын Америкалық феминизмнің символы ретінде танылды. Әдеби қызметінен басқа, Кастелланос бірнеше мемлекеттік лауазымдарды атқарды. Мексика әдебиетіне қосқан үлесі үшін Кастелланос 1971 жылы Израильдегі елші болып тағайындалды. 1974 жылдың 7 тамызында Кастелланос Тель-Авивте электр тогынан қаза тапты. Кейбіреулер бұл оқиғаның өзіне-өзі қол салу болғанын болжайды. Мексикалық жазушы Марта Серда журналист Люсина Катманнға былай деп жазды: «Менің ойымша, ол өзін-өзі өлтірді, бірақ ол бұрыннан өлі сезінген». Алайда, мұндай мәлімдемені растайтын ешқандай дәлел жоқ.

Born in Mexico City, Castellanos was raised in Comitán near her family's ranch in the southern state of Chiapas. She was an introverted young girl, who took notice of the plight of the indigenous Maya who worked for her family. According to her own account, she felt estranged from her family after a soothsayer predicted that one of her mother's two children would die shortly, and her mother screamed out, "Not the boy!" The family's fortunes changed suddenly when President Lázaro Cárdenas enacted a land reform and peasant emancipation policy that stripped the family of much of its land holdings. At fifteen, Castellanos and her parents moved to Mexico City. In 1948 both of her parents died in an accident, leaving her orphaned at 23 years of age. Although she remained introverted, she joined a group of Mexican and Central American intellectuals, read extensively, and began to write. She studied philosophy and literature at UNAM (the National Autonomous University of Mexico), where she would later teach, and joined the National Indigenous Institute, writing scripts for puppet shows that were staged in impoverished regions to promote literacy. The Institute had been founded by President Cárdenas. She also wrote a weekly column for the newspaper Excélsior. She married Ricardo Guerra Tejada, a professor of philosophy, in 1958. The birth in 1961 of their son Gabriel Guerra Castellanos (now a political scientist) was an important moment in Castellanos’ life; prior to his birth, she suffered from depression after several miscarriages. However, she and Guerra divorced after thirteen years of marriage, Guerra having been unfaithful to Castellanos. Her own personal life was marked by her difficult marriage and continuous depression, but she dedicated a large part of her work and energy to defending women's rights, for which she is remembered as a symbol of Latin American feminism. In addition to her literary work, Castellanos held several government posts. In recognition for her contribution to Mexican literature, Castellanos was appointed ambassador to Israel in 1971. On 7 August 1974, Castellanos died in Tel Aviv from an electrical accident. Some have speculated that the accident was in fact suicide. Mexican writer Martha Cerda, for example, wrote to journalist Lucina Kathmann, "I believe she committed suicide, though she already felt she was dead for some time." There is no evidence to support such a claim, however.

Жұмысы мен ықпалы

Карьерасы бойы Кастелланос поэзия, эсселер, бір үлкен пьеса және үш роман жазды: жартылай автобиографиялық «Balún Canán» (ағылшын тіліне «Тоғыз күзетші» деп аударылған), «Oficio de tinieblas» (ағылшын тіліне «Жақындығының кітабы» деп аударылған) және «Rito de iniciación». «Oficio de tinieblas» – Чиапас штатындағы тцотзильдердің көтерілісін бейнелейді, ол 19 ғасырда болған нақты оқиғаға негізделген. «Rito de iniciación» – жазушы мамандығын табатын жас әйел туралы өмірбаяндық роман. Кастелланос ладино – метиз тегінен шыққан, бірақ туысқандық емес – болғанымен, оның шығармаларында жергілікті халықтардың тағдырына деген үлкен қамқорлық пен түсінік байқалады. Кастелланостың күйеуі Рикардо Гераға жазған хаттарының жинағы «Cartas a Ricardo» оның өлімінен кейін, үшінші романы «Rito de iniciación» сияқты жарық көрді. «Рикардоға хаттар» кітабында Кастелланос 1950-51 жылдары досы, ақын Долорес Кастромен бірге Испаниядан жазған 28 хат бар. «Ciudad Real» – 1960 жылы жарық көрген әңгімелер жинағы. Кастелланос осы әңгімелерде әртүрлі топтар арасындағы айырмашылықтарға, атап айтқанда, ақтар мен жергілікті халықтарға, сондай-ақ ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынастарға назар аударады. Коммуникация Кастелланос шығармаларындағы маңызды тақырыптардың бірі болып табылады, ал «Ciudad Real» Мексиканың Чиапас аймағындағы жергілікті халық пен ақтар арасындағы шиеленісті көрсетеді. Олар бір-бірімен тіл табыса алмайды, нәтижесінде бір-біріне сенімсіздікпен қарайды, себебі бір тілде сөйлей алмайды. Жалғыздық пен шеттетілгендік тақырыптарымен қатар, бұл тақырыптар жинақ бойына қайталанады. Дегенмен, романның соңғы әңгімесі қалғандарынан едәуір өзгеше. Бұл әңгімедегі басты кейіпкер Артур испан және жергілікті тілдердің екеуін де біледі, сондықтан ол роман барысында екі түрлі топтың арасындағы тосқауылдарды бұзуға қабілетті. Соңында Артур табиғатпен байланысқа түседі (Кастелланос шығармаларында сирек кездесетін жағдай) және өзімен де, әлеммен де татулық табады. Бұл романның «жақсы аяқталған» жалғыз әңгімесі. Кастелланос Габриэла Мистраль, Эмили Дикинсон, Симон де Бовуар, Вирджиния Вульф және Симон Вейль сияқты жазушыларды жоғары бағалады. Кастелланостың «Valium 10» өлеңі – жасырын әуенмен жазылған, Сильвия Платтың «Әке» өлеңімен салыстыруға болатын феминистік өлең.

Throughout her career, Castellanos wrote poetry, essays, one major play, and three novels: the semi autobiographical Balún Canán (translated into English as The Nine Guardians), Oficio de tinieblas (translated into English as The Book of Lamentations), and Rito de iniciación. Oficio de tinieblas depicts a Tzotzil indigenous uprising in Chiapas, based on one that had occurred in the 19th century. Rito de iniciación is a bildungsroman about a young woman who discovers her vocation of a writer. Despite being a ladino – of mestizo, not indigenous descent – Castellanos in her works shows considerable concern and understanding for the plight of indigenous peoples. "Cartas a Ricardo," a collection of Castellanos's letters to her husband, Ricardo Guerra, was published after her death, as was her third novel, Rito de iniciación. In "Cartas a Ricardo" there are some 28 letters Castellanos wrote from Spain (1950–51) where she travelled with her friend, the poet Dolores Castro. Ciudad Real is a collection of short stories published in 1960. Castellanos’ main focus in these short stories are the differences between distinct groups, namely, the whites and the indigenous people, but she also addresses the differences between men and women. Communication is an important theme in Castellanos’ work, and Ciudad Real shows the tension between the native people of Chiapas, Mexico and the whites, who cannot communicate with each other and subsequently mistrust each other because they do not speak the same language. These are recurring themes in this collection, along with themes of lonely and marginalized people. However, the last story of the novel is somewhat different than the rest. In this story the main character, named Arthur, knows both Spanish and the indigenous language and is therefore able to break down the barriers that stand between the two different groups throughout the novel. At the end, Arthur makes a connection with nature (something that is rare in Castellanos’ work) and finds peace with himself and with the world. It is the only story within the novel with a “happy ending”. Castellanos admired writers such as Gabriela Mistral, Emily Dickinson, Simone de Beauvoir, Virginia Woolf, and Simone Weil. Castellanos' poem, "Valium 10," is in the confessional mode, and is a great feminist poem comparable to Sylvia Plath's "Daddy."