Кіріспе

Ачумави тілі (сондай-ақ Ачумави немесе Пит-Ривер тілі) – қазіргі Калифорния штатының солтүстік-шығыс бөлігінде Пит-Ривер халқының қолданатын жергілікті тіл. Ачумави атауы – Фолл-Ривер тобының атын ағылшын тіліне бейімдеу, ажуммави, ал ажумма сөзі "өзен" дегенді білдіреді. Алғашқыда тоғыз тайпа болған, олардың диалектілері негізінен өзеннің жоғары ағысы (Атвамуи, Астаривави; Косалектауи, Хаммави, Хвиседави диалектілері) мен төменгі ағысы (Мадесиви, Ицатави, Илмави және Ачумави (нақты) диалектілері) бойынша ерекшеленген. Бұл тайпаларды Фолл-Ривер аңғарынан шығысқа қарай орналасқан Үлкен Аңғар таулары бөліп тұрған.

Генетикалық қатынастар

Ачумави және Ацугеви тілдері бірге көршілес және туысқан Шастан тілдерінен бөлек Палайнихан тілдер отбасын құрайды деп есептеледі. Бұл топтаманың негізі деректердің нашар сапасымен әлсіреген. Дэвид Олмстедтің сөздігі негізінен де Ангулоның еңбектеріне сүйенгендіктен, ол (де Ангуло) Ачумави мен Помо тілдерінің байланысы жоқ екенін көрсетуге тырысқан қолжазбадан Помо сөздерін енгізген. Уильям Брайт және Ширли Сильвер Олмстедтің нәтижелері мен реконструкциялау әдістерін сынады. Кройбер (1925:279) Ацугевиді Ачумавиден бөліп, жеке тіл отбасы етіп қарастыруға, этнологтар жарты ғасыр бойы істегендей, Ачумави мен Шастаны бөлек ұстауға да дәлел бар екенін мойындады. Бұл беймәлімдіктің себебі – Ацугевилер географиялық жағынан үлкен Ачумави мекендейтін аймаққа жақын жерде өмір сүргендіктен, екі тайпа тығыз қарым-қатынаста болып, достық байланыс орнатқан және ұқсас әдет-ғұрыптарды сақтаған. Екі экзогамдық қауымдастықтың кішірек және тәуелдісінде екі тілділіктің болуы осы құбылыстың түсіндірмесі болып табылады; Кройбер (1925:308) Ачумавидің Ацугевиден он есе көп болғанын шамалаған.

Морфология

Ачумави тілінде жыныс категориясы жоқ, бірақ жанды және жансыз заттарды ажырататын "болу" копуласының екі түрі бар. Етістік түбірі бір немесе бірнеше етістік түбірлерінен және қосымша есімдік жұрнақтардан құралады. Етістіктегі инфлекциялық жұрнақтар жеке, жұп және көпше санды ажыратады, ал соңғы жұрнақтар есімдердің сан жағынан жекелігін немесе көптігін көрсетуі мүмкін. Көптеген есімдер мен сын есімдер етістік түбірлерінен немесе олардан туындаған сөздерден жасалған, ал кейбір етістік түбірлері есімдерді қосып қалыптасады. Тілде дербес сын есімдер мен сандар қолданылады.

Ағымдағы жағдай

Бүгінде ачумави тілі өте қауіпті жағдайда. Солтүстік-шығыс Калифорнияда қалған шамамен 1500 ачумави халқының арасында 1991 жылы он адам ғана осы тілде сөйлесе, 2000 жылы сегіз адам қалды. 2013 жылы тіл үшін мобильді қосымша жасау жоспарланған. Солтүстік Калифорнияда тұратын Луиза Дэвис, Пит-Ривер тайпасының тілінде әңгімелескен адамдарды алғаш рет естігенде, көзіне жас келгенін айтады. Бұл оқиға бірнеше жыл бұрын, штаттың басқа аймағынан келген қарт адам оның әжесімен кездескен кезде болды. Бұл оқиға оған қатты әсер етіп, эмоциялық қозғалыс тудырды, сондықтан Дэвис үйде балаларымен карточкалар арқылы оқып, тілді сақтау үшін бар күшін салуда. "Біздің тілімізде ағылшын тілінде айтуға келмейтін нәрселерді айтуға болады", - деді ол. 2013 жылдың ақпан айында тілдік қосымшаны сынап көрген ол, оның тайпадағы жастар арасында қолданылуын асыға күтетінін жеткізді.

Сөздіктер

Бауман, Джеймс. Руби Майлз және Айк Лиф. Пит Ривер оқыту сөздігі. Анкоридж, Аляска: Аляска университетінің Ұлттық екі тілді материалдарды дамыту орталығы. Олмстед, Д. Л. 1966 жыл. Ачумави сөздігі. Беркли: Калифорния университетінің баспасы.