1992 жылғы келісім: Тайвань бұғазындағы қарым-қатынастар контекстінде

Кіріспе

Тайвань бұғазы арқылы қарым-қатынастардағы ұғым

1992 жылғы консенсус – Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) басқарған Қытай Халық Республикасының (ҚХР) және Тайваньның Гоминьдан (КМТ) басқарған Қытай Республикасының (ҚР) жартылай ресми өкілдері арасында 1992 жылы өткен кездесудің нәтижесі ретінде туындаған саяси термин. Олар 1990-шы жылдардың басында басталған жартылай ресми маңырауындағы алмасулар үшін дипломатиялық негіз құрған деп есептеледі, бұл ҚХР үшін бұғаз арқылы диалогқа қатысудың алғы шарты болып табылады. Кездесулердің шын мәнінде консенсусқа әкелгені ҚР-да даулы мәселе болып табылады. КМТ консенсусты "бір Қытай, әртүрлі түсіндірулер" (一中各表, 一個中國各自表述) деп түсіндіреді, яғни ҚР және ҚХР "бір Қытай бар" дегенге келіседі, бірақ "Қытай" дегеннің мағынасы туралы келіспейді (яғни ҚР және ҚХР). ҚХР-дың позициясы бойынша, Тайваньды қоса алғанда, бір ғана Қытай бар, және ҚХР – Қытайдың жалғыз заңды өкілі. Бұл қарама-қайшылықты Тайвань саясатында қазір биліктегі Тайваньның Демократиялық Прогрессивті партиясы (ДПП) сынға алды. ДПП жартылай ресми кездесулерде қол жеткізілген "1992 жылғы консенсус" бар екенін ешқашан мойындаған емес, сондай-ақ Тайвань бұғазының екі жағы да "бір Қытай" екендігі туралы кез келген мәлімдемені жоққа шығарады. Сыншылар бұл терминнің кездесу кезінде қолданылмағанын айтады: бұл термин 1992 жылғы кездесулерден сегіз жыл өткен соң, 2000 жылдың сәуірінде бұрынғы Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің бас хатшысы Су Чи ойлап тапқан. 1992 жылы ҚР президенті Ли Тэн Хуэй 2006 жылы 1992 жылғы консенсустың бар екенін жоққа шығарды. 1992 жылғы консенсусты сол кездегі ҚР президенті Цай Ин Вэнь қабылдамады және 2019 жылғы сөйлеуінде оны "бір ел, екі жүйе" қағидасымен байланыстырды.

Ма Инь-цзю дәуірі

КМТ-ның ҚХР үкіметіне сайлануы Тайвань бұғазының екі жағында да Келісімнің ортақ түсіндірілуіне жақындағанын көрсетті. 2008 жылдың наурызында ҚХР мемлекеттік жаңалықтар агенттігі Синьхуа өзінің ағылшын тіліндегі сайтында АҚШ президенті Джордж Буш пен оның ҚХР әріптесі Ху Цзиньтао арасындағы телефон арқылы сөйлесу туралы хабарлады. Қытай және американдық дереккөздердің мәлімдемесіне сәйкес, Ху Цзиньтао «Қытай мен Тайвань 1992 жылғы Келісім негізінде консультациялар мен келіссөздерді қайта жаңартуы керек, бұл екі тараптың да тек бір Қытай бар екенін мойындауын, бірақ оның анықтамасы бойынша келіспеушілікке келісуін көрсетеді» деді. Ал Синьхуаның қытай тіліндегі нұсқасында келіссөздерді қайта бастау 1992 жылғы Келісім негізінде болуы керек делінген, бірақ Келісімнің мағынасын кеңейтпеген. 2008 жылдың 20 мамырында ҚХР президенті Ма Инцзю өзінің инаугурациялық сөзінде 1992 жылы екі жақ «бір Қытай, әртүрлі түсіндірулермен» консенсусқа келгенін және ҚХР 1992 жылғы Келісім негізінде ҚХР-мен мүмкіндігінше ертерек келіссөздерді қайта бастайтынын мәлімдеді. 2008 жылдың 28 мамырында КМТ төрағасы У Посюнь ҚКП бас хатшысы Ху Цзиньтаомен Пекин қаласында ҚКП шақыруымен кездесті, бұл партия ішіндегі диалогты қамтамасыз ету мақсатында болды. Кездесуде тараптар бұғаздың екі жағы дауларды шешіп, 1992 жылғы Келісім негізінде өзара тиімді жағдайға қол жеткізуге ұмтылатынын білдірді. Партиялар арасындағы арнадан басқа, SEF және ARATS арқылы жартылай үкіметтік диалог арнасы 1992 жылғы Келісім негізінде 2008 жылдың маусым айында қайта ашылуы жоспарланған, ал алғашқы кездесу Бейжіңде өтті. SEF-ARATS кездесуінің басты мақсаты үш байланыстың құрылуы болды, әсіресе Қытай мен Тайвань арасындағы тікелей рейстер. 2008 жылдың 4 шілдесінде Қытай мен Тайвань арасындағы тікелей апталық чартерлік рейстер 2008 жылдың маусымындағы сәтті бұғаздық келіссөздерден кейін басталды. 2008 жылдың 2 қыркүйегінде Мексикадағы El Sol de México газеті ҚХР президенті Ма Инцзюмен сұхбат жүргізді. Оған «екі Қытай» тақырыбындағы көзқарасы және екі жақтағы егемендік мәселесін шешудің жолы бар ма деген сұрақтар қойылды. ҚХР президенті бұл қарым-қатынастың екі Қытайдың немесе екі мемлекеттің арасындағы емес екенін, ерекше қарым-қатынас екенін айтты. Сонымен қатар, ол екі жақтағы егемендік мәселесінің қазіргі уақытта шешілмейтінін, бірақ Маның айтуынша, екі тарап та қабылдаған 1992 жылғы Келісімді шешім табылғанша уақытша шара ретінде қарастыратынын атап өтті. Кейіннен ҚХР президенттік кеңсесінің өкілі Ван Юйчи президенттің мәлімдемесін түсіндіріп, бұл қарым-қатынастың ҚХР Конституциялық ұстанымына, Тайвань аймағы мен материктік аймақтың халқы арасындағы қатынастарды реттейтін заңға және 1992 жылғы Келісімге негізделген бір елдің екі аймағы арасындағы қарым-қатынас екенін мәлімдеді. 2011 жылдың 12 қаңтарында Синьхуа ақпарат агенттігі Пекиннің осы мәселедегі ұстанымын қайталай келе, 1992 жылғы Келісімді «екі тараптың да «Бір Қытай» қағидасын ұстанатыны» деп түсіндірді. 1992 жылғы Келісім 2015 жылғы Ма-Си кездесуінде Ма мен Си екеуі де баса айтты. Кездесулер барысында Ма «бір Қытай» тұжырымының «әртүрлі түсіндірулерін» көтерді.

The election of the KMT to the ROC government saw both sides of the Taiwan strait moving closer to a common interpretation of the Consensus. In March 2008, PRC's state news agency Xinhua in its English website reported a telephone discussion between US president George W. Bush and his PRC counterpart Hu Jintao. According to Chinese and American sources, Hu said that it is PRC's "consistent stand that the Chinese Mainland and Taiwan should restore consultation and talks on the basis of the 1992 Consensus, which sees both sides recognize there is only one China, but agree to differ on its definition". On the other hand, Xinhua's Chinese version of the report only stated that the resumption of the talks should be on the basis of the 1992 Consensus without expanding into the meaning of the Consensus. In his inauguration speech on 20 May 2008, ROC president Ma Ying jeou stated that in 1992 the two sides of the strait reached a consensus which saw "one China with different interpretations" and the ROC would resume talks with the PRC as soon as possible based on the 1992 Consensus. On 28 May 2008, KMT Chairman Wu Po hsiung met Hu Jintao as CCP general secretary in Beijing at the CCP's invitation to engage in an intraparty dialog. In the meeting, the parties expressed that both sides across the strait will lay aside disputes, and work for a win win situation on the basis of the 1992 Consensus. As well as the party to party channel, the semi governmental dialog channel via the SEF and the ARATS was scheduled to re open in June 2008 on the basis of the 1992 Consensus, with the first meeting held in Beijing. The first priority for the SEF ARATS meeting would be the establishments of the three links, especially direct flights between mainland China and Taiwan. Weekend direct chartered flights between mainland China and Taiwan commenced on 4 July 2008 subsequent to the successful cross strait talks in June 2008. On 2 September 2008, the ROC President Ma Ying jeou was interviewed by the Mexico based newspaper El Sol de México. He was asked about his views on the subject of "two Chinas" and if there is a solution for the sovereignty issues between the two. The ROC President replied that the relations are neither between two Chinas nor two states. It is a special relationship. Further, he stated that the sovereignty issues between the two cannot be resolved at present, but he quoted the 1992 Consensus, currently accepted by both sides according to Ma, as a temporary measure until a solution becomes available. The spokesman for the ROC Presidential Office Wang Yu chi later clarified the President's statement and said that the relations are between two regions of one country, based on the ROC Constitutional position, the Act Governing Relations between the People of the Taiwan Area and the Mainland Area and the 1992 Consensus. On 12 January 2011, Xinhua news agency reiterated Beijing's position on this issue by defining the 1992 Consensus as saying that "under which both sides adhere to the One China Principle". The 1992 Consensus was stressed by both Ma and Xi during the 2015 Ma Xi meeting. During the meetings, Ma brought up the "different interpretations" of "one China".

Цай Ин-Вен дәуірі

2016 жылғы сайлау науқанында Цай Ин Вэнь 1992 жылғы консенсусқа қарсы шықпады, бірақ оны тікелей қабылдамады, оның орнына "қазіргі жағдайлар мен саяси негіздерге" сілтеме жасады. 2019 жылдың 2 қаңтарында Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Си Цзиньпин Тайвань халқына арналған 40 жылдық үндеуінде 1992 жылғы консенсусты сақтауды және Тайвань тәуелсіздігіне қарсы күресуді талап етті. Оның сөзіне қарағанда, Тайвань мәселесін саяси тұрғыдан шешу үшін Гонконг пен Макаода қолданылған "бір ел, екі жүйе" қағидасы қолданылады. Дегенмен, Цай ҚХР-ды Тайваньның саяси мәртебесін анықтау үшін Тайвань үкіметімен келіссөздер жүргізуге шақырды, ал бірігу мақсатын ілгерілету үшін Тайваньдық саяси партиялармен саяси консультациялар өткізуден бас тартуды ұсынды. 2020 жылдың қаңтарында The Diplomat журналында ККП, КМТ және ДПП-нің барлығы 1992 жылғы консенсустың өзіндік түсініктерін сынап бағалап жатқаны айтылды. Гоминьданның реформалық комитеті құрған жұмыс тобы 2020 жылдың маусым айында маңыздас қатынастар бойынша жаңа ұсынымдар жариялады. Жұмыс тобы Демократиялық прогрессивті партия мен Пекиннің іс-әрекеттері салдарынан консенсусқа деген сенім төмендегенін анықтады. Консенсус "өткендегі бұғаз аймағындағы өзара әрекеттесудің тарихи сипаттамасы" ретінде сипатталды және жұмыс тобы консенсусты "Қытай Республикасының ұлттық егемендігін сақтау; бостандық, демократия және адам құқықтарын қорғау; Тайвань қауіпсіздігіне басымдық беру; және бұғаз аймағындағы өзара тиімді қарым-қатынастарды құру" міндеттемесімен алмастыруды ұсынды. 2020 жылғы Тайвань президенттік сайлауында КМТ-ның күйреуінен кейін, кейбір сарапшылар КМТ-ның "бір ел, екі жүйе" концепциясымен байланысты 1992 жылғы консенсусты партиялық платформасынан алып тастау мүмкіндігін болжады. 2021 жылы Тайвань істері жөніндегі кеңсе 1992 жылғы консенсустың мағынасы "бұғаздың екі жағы да бір Қытайдың құрамында және ұлттық бірігуді ілгерілету үшін бірлесіп жұмыс істеу" екенін мәлімдеді. Жаңадан сайланған төраға Эрик Чу басқаратын КМТ платформасы 1992 жылғы консенсусты сақтап, "бір ел, екі жүйе" қағидасын қабылдамады. 2022 жылы КМТ төрағасы Эрик Чу 1992 жылғы консенсусты "консенсус жоқ" консенсус деп атады.

In her 2016 campaign, Tsai Ing wen did not challenge the 1992 consensus, but did not explicitly accept it either, referring instead to "existing realities and political foundations". On 2 January 2019, Chinese Communist Party general secretary Xi Jinping marked the 40th Anniversary message to Taiwan compatriots with a long speech calling for the adherence to the 1992 Consensus and vigorously opposing Taiwanese independence. He said the political resolution of the Taiwan issue will be the formula used in Hong Kong and Macau, the one country, two systems. Nevertheless, Tsai called for the PRC to conduct negotiations with the Taiwanese government to resolve the political status of Taiwan rather than engage in political consultations with Taiwanese political parties to advance their reunification goals. A January 2020 piece in The Diplomat noted that the CCP, KMT, and DPP were all currently challenging their own conceptions of the 1992 consensus. A task force convened by the Kuomintang's reform committee issued new guidelines on cross strait relations in June 2020. The task force found that public trust in the consensus had declined due to the actions of the Democratic Progressive Party and Beijing. The consensus was described as "a historical description of past cross strait interaction," and the task force proposed that the consensus be replaced with a commitment to "upholding the Republic of China’s national sovereignty; safeguarding freedom, democracy and human rights; prioritizing the safety of Taiwan; and creating win win cross strait relations." Following the landslide defeat of the KMT in the 2020 Taiwanese presidential election, some commentators speculated that the KMT would remove the 1992 Consensus from the party platform due to its associations with "one country, two systems". In 2021, the Taiwan Affairs Office stated that the meaning of the 1992 consensus is "both sides of the strait belong to one China, and work together to strive for national unification". The KMT platform under newly elected chairman Eric Chu also continued to include the 1992 consensus while rejecting "one country, two systems". In 2022 KMT chair Eric Chu called the 1992 Consensus a "'no consensus' consensus."

Тайваньдағы қоғамдық пікір

2018 жылы тайвандық ғалымдар 1992 жылғы консенсусты тайвандықтардың түсіну деңгейін бағалау үшін Тайваньда сауалнама жүргізді. Олар респонденттерге консенсустың төрт мүмкін түсіндірмесін ұсынды: Тарихи: Халықаралық істерде ҚХР және РОК екеуі де материк пен Тайваньды қоса, Қытай халқының барлығын ұсынуға құқылы екенін мәлімдейді. Гоминьдан (KMT) анықтамасы: РОК Тайваньды, ҚХР материкті білдіреді, екі үкімет бірігуді күтіп тұрған бір елге жатады. Бұрыс: РОК Тайваньды, ҚХР материкті білдіреді, екі үкімет екі бөлек елге жатады. ҚХР анықтамасы: ҚХР Қытай халқының барлығын, соның ішінде материк пен Тайваньды білдіреді, ал РОК – жергілікті үкімет. Сауалнама нәтижесінде респонденттердің 34% Гоминьданның (KMT) анықтамасын таңдады (бұл көрсеткіш 48% үшін қанағаттанарлық), 33% бұрыс анықтаманы таңдады (бұл көрсеткіш 75% үшін қанағаттанарлық), 17% тарихи қатынастарды таңдады (бұл көрсеткіш 40% үшін қанағаттанарлық), 5% ҚХР анықтамасын таңдады (бұл көрсеткіш 10% үшін қанағаттанарлық), ал 11% жауап бермеді. 2020 жылы Азия қауіпсіздігін зерттеу бағдарламасы Дьюк университеті жүргізген сауалнамада «Кейбір адамдар Тайвань мен Қытай «Бір Қытай, екі басқару» саясаты бойынша өмір сүруі керек деп санайды. Сіз осы пікірмен келісесіз бе?» деген сұрақ қойылды. Сауалнамаға қатысушылардың 51,0% келісімін білдірсе, 39,5% келіспеді.