Кіріспе

Экономикадағы байқау Хотеллинг заңы – көптеген нарықтарда өндірушілер үшін өнімдерін мүмкіндігінше ұқсас етудің рационалды екенін көрсететін экономикадағы байқау. Бұл сондай-ақ ең төменгі дифференциациялау принципі және Хотеллингтің сызықты қала моделі ретінде де белгілі. Бұл байқауды Гарольд Хотеллинг (1895–1973) 1929 жылы «Экономикалық журналда» жарияланған «Бәсекедегі тұрақтылық» атты мақаласында жариялаған. Оған қарама-қарсы құбылыс – өнімді дифференциациялау, ол тиімді жүзеге асырылса, кәсіби артықшылық болып саналады.

Мысал

Егер солтүстік және оңтүстікке қарай созылған бір көше бойында екі бәсекелес дүкен орналасқан болса, ал тұтынушылар көше бойында тең бөлінген болса, екі дүкен иесі де өз дүкендерінің тұтынушылардың басым бөлігін қамтитын жерде болуын қалайды. Егер екі дүкен де бірдей тауарлар ассортиментін бірдей бағамен сатса, онда дүкендердің орналасқан жерлері өзі "тауар" болып саналады. Әрбір тұтынушы әрқашан жақын дүкенді таңдайды, себебі алысқа барудың қажеті жоқ.

Бір дүкен

Бір дүкен үшін ең қолайлы орын – көшенің бойындағы кез келген жер. Дүкен иесі дүкеннің қай жерде орналасқанына ешқандай мән бермейді, себебі ол клиенттердің бәрін өзіне тартады. Бірақ, адамдардың жүру қашықтығын ең азайтуға бағытталған әлеуметтік әл-ауқат функциясы тұрғысынан қарағанда, ең оңтайлы орын – көшенің ортасы.

Екі дүкен: жартысы

Хотеллинг заңы екі дүкені бар көшеде екі дүкеннің де бір-біріне жақын, орталық нүктеде орналасатынын болжайды. Әр дүкен нарықтың жартысына қызмет көрсетеді: біреуі солтүстіктен, екіншісі оңтүстіктен келген тұтынушыларды тартады. Заңның тағы бір мысалы – жағажайдың екі шетінде орналасқан екі тағам сататын арба. Егер жағажай бойында рационалды тұтынушылар тең бөлінген болса, әр арба тұтынушылардың жартысын қамтиды, олар арбалардан бірдей қашықтықтағы көзге көрінбейтін сызықпен бөлінеді. Бірақ, әр арба иесі өзінің арбасын екіншісіне қарай жылжытуға құлшынып, көзге көрінбейтін сызықты өз жағына қарай жылжытады, осылайша жағажайдың жартысынан астам тұтынушыларды өзіне тартады. Соңында, арба иелері жағажайдың ортасында біріне-бірі жақын орналасады.

Әлеуметтік оптимум

Егер дүкендер бір-бірінен бөлініп, көшенің екі шетінен ортаға қарай көшіп орналасса, қоғам үшін пайдалырақ болар еді. Осылайша әр дүкен клиенттердің жартысын сақтап, олардың саяхаты орташа есеппен қысқарар еді. Бірақ, ешбір дүкен мұны жеке бастамамен істемейді, себебі бұл екінші дүкенге басқа жерге көшіп, нарықтың жартысынан астамын басып алуға мүмкіндік берер еді.

Ауыспалы болжамдар

Көше бойындағы адамдар немесе әртүрлі өнім позицияларының кең диапазонында, ең төменгі мөлшерден артық тауарларды тұтынғанда (яғни, қосымша табысы болғанда), компаниялар өз өнімдерін тұтынушылар бар жерлерге орналастырып, пайданы максималды деңгейге жеткізе алады. Бұл көбінесе компаниялардың көшенің әртүрлі бөліктерінде орналасып, таңдамалы нарықтарды (нишалық нарықтарды) иеленуіне әкеледі. Бағалар бекітілмеген жағдайда, компаниялар клиенттер үшін бәсекелесу үшін бағаларын өзгерте алады. Мұндай жағдайларда, компаниялардың өзара бәсекелестікті азайту үшін бір-бірінен мүмкіндігінше алыс болуы тиімді.

Саяси ғылым

Демократиялық елде, әсіресе америкалық екі партиялық жүйеде, саяси партиялар өз кандидаттарына берілген дауыс үлесін максималды деңгейге көтеруге тырысады. Теория бойынша, бұл саяси партиялардың өз платформаларын сайлаушылардың басым бөлігінің пікірлеріне сәйкес келтіруі керек екенін білдіреді. Салыстырмалы орта нүктелер моделі осы идеяны ең жақсы бейнелейді: Екі саяси партия да өздерінің ерекшелігін сақтай отырып, қарсы партияның платформасына мүмкіндігінше жақындасуға ұмтылады. Дегенмен, партиялық ішкі сайлаулар (праймериз) бұл динамиканы күрделендіріп, тұрақты нүктелерді анықтауды қиындатады.

Қолдану

Көше – өнімді ерекшелендірудің метафорасы; көшенің нақты мысалында дүкендер бір-бірінен орналасқан жері бойынша ажыратылады. Бұл мысал өнімнің тәттілігі, түсі немесе мөлшері сияқты кез келген қасиеттері арқылы көлденең өнімді ерекшелендірудің басқа барлық түрлеріне қолданылуы мүмкін. Жоғарыдағы екі дүкеннің қатар орналасу жағдайы бір-біріне толық ұқсас өнімдерге алып келеді. Бұл құбылыс көптеген нарықтарда, әсіресе тауарлық нарықтарда кездеседі және тұтынушылар үшін таңдау мүмкіндігі төмендейді. Бұл принципті басқа да рационалды таңдау жағдайларына, мысалы сайлау "базарларына" қатысты қолдану, ең ірі екі американдық саяси партиясының президенттік үміткерлері "бір-бірінен ешқандай айырмашылығы жоқ" деген кең таралған пікірді түсіндіруге болады. Бастапқы сайлауда сайланған кандидаттар көбінесе өздерінің партиялық лагерьлерінде танымал тұлғалар болып табылады. Саяси спектрдің ортасындағы сайлаушылар көбінесе шешімсіз дауыс беруге бейім, ал кандидаттар осы маңызды топтың қолдауын алу үшін "ортаға қарай ұмтылу" тенденциясын көрсетеді. Мұнда адамдар өз идеологиясына жақын кандидатты таңдайды деген болжам бар, сондықтан көп дауысқа ие болу үшін орталыққа жақын болу қажет.