Кіріспе
Америка мемлекеттерінің ынтымақтастығы. Панамериканизм – дипломатиялық, саяси, экономикалық және әлеуметтік жолдар арқылы Америка мемлекеттері арасындағы қарым-қатынастарды, бірлестіктерді (одақтарды) және ынтымақтастықты құруға, дамытуға және ұйымдастыруға бағытталған қозғалыс.
Pan Americanism is a movement that seeks to create, encourage, and organize relationships, an association (a Union), and cooperation among the states of the Americas, through diplomatic, political, economic, and social means.
Тарих
1776 жылы Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігі және 1804 жылы Гаитидің тәуелсіздігінен кейін, 1810 жылдан бастап испандық Америка елдерінің тәуелсіздік күресі, әсіресе Оңтүстік Америкада, біртұтас сезімді тудырды. Симон Боливардың басшылығымен солтүстікте және Жозе де Сан Мартиннің басшылығымен оңтүстікте бірлескен күш-жігер жұмсалды. Франсиско Морасан қысқа мерзімге Орталық Америка Федеративтік Республикасына жетекшілік етті. Оңтүстік Американың алғашқы панамерикалық идеологтары Америка төңкерісінен шабыттанды, онда құлдары басқыншылық пен отарлауға қарсы күресіп, бірігіп тәуелсіздікке қол жеткізді. Америка Құрама Штаттарында Генри Клей және Томас Джефферсон 19-шы ғасырдың басында панамериканизмнің қағидаларын жариялады, ал жақын арада АҚШ Монро доктринасы арқылы Америка істеріне Еуропаның араласуына қатысты жаңа саясатын жариялады. 19-шы ғасырда Оңтүстік Америкадағы әскери ұлтшылдық күшейді. Венесуэла мен Эквадор 1830 жылы Ұлы Колумбиядан шығып кетті, Орталық Америка Федерациясы 1838 жылы тарап кетті, Аргентина мен Бразилия Уругвай үшін үздіксіз соғысты, ал олар үш елі де Парагвай соғысында (1865–1870) Парагвайды жеңіп, Чили Тынық мұхиты соғысында (1879–1883) Перу мен Боливияны жеңді. Алайда, сол кезеңде панамериканизм Америкааралық конференциялар сериясы түрінде өмірге келді – Панама (1826), Лима (1847), Сантьяго (1856) және Лима (1864). Осы кездесулердің басты мақсаты ортақ қорғаныс жүйесін құру болды. Қазіргі заманғы Панамерикалық конференцияның алғашқысы Вашингтонда (1889–1890) Доминикан Республикасынан басқа барлық елдердің қатысуымен өтті. Дауларды төрелік ету және тарифтерді реттеу туралы келісімдер қабылданды, сондай-ақ Америка Республикаларының Сауда бюросы құрылды, ол кейін Панамерикалық Одаққа айналды. Келесі кездесулер Оңтүстік Американың әртүрлі қалаларында өтті. 20-шы ғасырда АҚШ президенті Франклин Рузвельт Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Америкааралық істерді үйлестіруші кеңсесін құру арқылы панамериканизмнің күшті тұжырымдамасын қабылдады. Өзінің «Жақсы көршілік» саясатын ұстанған Рузвельт мәдени дипломатияны тиімді пайдалану арқылы Америка Республикалары арасындағы бейбіт сауда және мәдени қарым-қатынастарды дамытуға ұмтылды.
Эволюция
Көзделіп отырған сауда қатынастарын либералдау орын алмады, бірақ ынтымақтастық денсаулық сақтау (1902 жылы құрылған Пан Америкалық денсаулық сақтау ұйымы), география және тарих (1928 жылғы Пан Америкалық география және тарих институты), балаларды қорғау және балалар құқықтары (1927 жылғы Балаларды қорғау жөніндегі халықаралық американдық институты), әйелдер құқықтары (1928 жылғы Америкааралық әйелдер комиссиясы), жергілікті халықтар саясаты (1940 жылғы Америкааралық жергілікті халықтар институты), ауыл шаруашылығы (Америкааралық ауыл шаруашылығы ғылымдары институты), континенттік ұжымдық қорғаныс (1947 жылғы Америкааралық өзара көмек туралы шарт), экономикалық көмек (1959 жылғы Америкааралық даму банкі), инфрақұрылымдық жұмыстар (Пан Америкалық тас жолы) және бейбітшілікті сақтау (1965 жылы Доминикан Республикасына жасалған шабуылдан кейінгі Америкааралық бейбітшілік күші), адам құқықтары (1979 жылғы Америкааралық адам құқықтары соты) сияқты бірқатар салаға таратылды. Америка мемлекеттері елдер арасындағы қатынастарды реттейтін, мысалы, дауларды төрелік ету, жанжалдарды бейбіт жолмен шешу, әскери араласпау, әрбір ұйымның мүше мемлекеттері арасындағы теңдік және олардың өзара қарым-қатынастарында көпшілік дауыспен бекітілген қаулылар арқылы шешім қабылдау, дипломатиялық баспананы мойындау, Халықаралық жеке құқық кодексі (1928 жылғы Бустаманте кодексі), адам құқықтары жөніндегі Америкааралық жүйе (1948 жылғы Адам және азаматтардың құқықтары мен міндеттерінің Америкалық декларациясы, 1959 жылғы Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия және 2001 жылғы Америка мемлекеттері ұйымының Америкааралық демократиялық хартасы) сияқты дипломатиялық және саяси ережелердің бірқатарын қабылдады, бірақ олардың бәрі де әрқашан құрметтелмеді немесе орындалмады.
Пан-американизм және Монро доктринасы
1800 жылдардағы АҚШ сыртқы саясатының басты қағидасы ретінде АҚШ президенті Джеймс Монро 1823 жылы Монро доктринасын жариялады, ол Еуропа елдерінің Батыс жарты шарға жасаған кез келген империялық қадамдарына АҚШ бір жақты түрде қарсы тұратынын білдірді. Көптеген американдық елдер үшін бұрынғы империялық және отаршылдық үстемдікке бағыну ортақ тәжірибе болды, бұл Монро доктринасының және оның салдарынан Панамериканизмнің маңызды тірегін құрады, онда Еуропа елдерінің жаңадан жаулап алуына біріккен қарсылық болды. Көбінесе АҚШ-тың аймақтағы ықпалы артты және АҚШ үкіметінің Латын Америкасына қатысты саясаты кеңейіп, экспансионистік сипатқа ие болды. 1904 жылы президент Теодор Рузвельт Доктринаға «Қосымша» деп аталатын түсіндірме қосты, ол кейін Рузвельт қосымшасы ретінде белгілі болды. Монро доктринасының осы жаңа түсіндірмесі бойынша Еуропаның кеңеюіне қарсылық жалғасты, бірақ Латын Америкасы елдерінің «жаман әрекеттері» болған жағдайда, Еуропаның араласуын болдырмау үшін АҚШ-тың араласуы міндетті болып саналды. Латын Америкасының көптеген елдері мен зиялылары бірден Қосымшаны сынап, АҚШ-тың ұлттық егемендікке қатысты сыртқы саясатын екі жүзділік деп бағаласа, Вашингтон Латын Америкасы елдерінің Монро доктринасы мен оның Қосымшасына стандартты түсіндірме беруге жасаған кез келген ресми тыңыстауларына қарсы тұруын жалғастырды, яғни Монро доктринасын «панамерикаландыру» және Американың барлық елдеріне ұлттық егемендік құқықтарын теңдей қолдану. Бұл импорттың маңызды бөлігі азық-түлік тауарларынан тұрды. 2021 жылы Канаданың барлық экспортының басым бөлігі – 76%-ы Оңтүстікке, АҚШ-қа жөнелтілді. Бұл экспорттың ішінде ағаш, автомобиль және ұшақ құрамдас бөліктері, алюминий, бидай және өсімдік майлары сияқты тауарлар экспортталатын өнімдердің ішінде болды. Сол сияқты, Мексиканың компьютерлер, автомобильдер және шикі мұнай сияқты экспорттық тауарларының 76,4%-ы АҚШ-қа бағытталды. 2017 жылы АҚШ-тың барлық экспортының 12 және 10 пайызы Канадамен және Мексикамен айырбасталды.