Балаға зиян келтіретін "усог" дәстүрі

Кіріспе

Usog немесе balis – филиппин психомедицинасының тақырыбы, бұл филиппин халқының сенімі бойынша, ауру немесе психологиялық бұзылыс бейтаныс адамның сәлемінен немесе зұлым көзден туындайды. Көбінесе бұл нәрестелер мен кішкентай балаларға қатысты. Кейбір аймақтарда бұл жағдай бейтаныс адамның зұлым көзінің болуына, яғни тагалог тілінде masamang mata деп аталатын нәрсеге байланысты деп есептеледі. Бұл сенімге испандардың ұзақ жылдар бойы маль де ойо деген ырымға сенгенінің әсері тиген болуы мүмкін. Егер балаға бұл "ушго" тисе, оның денесі қызбалап, кейде құрышуы мүмкін. Дәстүр бойынша, баланың киімін ыстық суға салып қайнату арқылы емдеуге болады. Көптеген жерлерде "ушго" әсерін жою үшін бейтаныс адамнан немесе жаңа келгеннен үйден шығар алдында баланың қарнына, иығына немесе маңдайына сілекейін салуды сұрайды. Содан кейін жаңа келген адам: "Pwera usog, pwera usog" ("Кет, ушго") деп айтып кетеді. Бейтаныс адам баланы тілдемейді. Әдетте, бейтаныс адам немесе қонақ балаға күшті әсер етуінің алдын алу үшін ("upang hindi mausog") сілекеймен саусағын баланың денесіне, қолына немесе аяғына тигізеді ("lawayan"). Баланың киіміне қосымша қорғау үшін де түрлі нышандар қойылады.

Мүмкін ғылыми түсіндірме

Бір теория (Кристина Паласио) баланың ауруға шалдығуға бейімделуіне себеп болатын күйзелісімен түсіндіріледі. Бейтаныс адамның (немесе жаңа келгеннің, тіпті қонаққа келген туыстың) әсіресе, күшті мінезі бар адамның (денесі ірі, дауысы қатты, күшті иісі бар, үстемдік танытатын және т.б.) балаға оңай әсер етуі мүмкін. Осылайша, баланың "күші басып кеткен" немесе nauusog деп айтылады, соның салдарынан бала қорқыныш сезінеді, температурасы көтеріледі, ауырады және т.б. Баланың күйзелісі баланың жаңа жағдайға бейімделе алмауынан туындайды. Медициналық тұрғыдан алғанда, бұл бейтаныс адамның келтірген физикалық немесе психологиялық әсерінен гомеостаздың бұзылуының салдары. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл жағдай баланың ортамен өзара әрекеттесуінен туындайды, нәтижесінде бала жағдайдың талаптары мен өзінің әлеуметтік, биологиялық немесе психологиялық ресурстары арасындағы нақты немесе көзге көрінбейтін айырмашылықты сезінеді. Балаға стресс тудыратын факторлар психикалық (бейтаныс адам қауіпті, жаман ниетті немесе талапкер деп қабылданады), физиологиялық (бейтаныс адамның дауысы баланың құлағына зиян келтіреді; бейтаныс адамның күшті иісі баланың мұрын жолдарына тітіркендік тудырады) немесе физикалық (бейтаныс адамның қолы ауыр немесе тым көп орын алады) болуы мүмкін. Бейтаныс адамның саусағымен баланың қолына, аяғына немесе денесінің кез келген бөлігіне жұмсақ етіп сіңіруі, оны балаға таныс ете алады, осылайша, стрессті азайтады немесе толықтай жояды. Бейтаныс адам балаға жұмсақ сөздер айтып, "Pwera usog pwera usog" деп қайталағанда, балаға ешқандай зиян келтірмейтінін сезіндіреді және сендіреді. Usog баланың ауруға шалдығуына жол бермеу арқылы жеңіледі, себебі бала енді күйзелісте емес. Бақылаулар мен теорияға сәйкес, ұялшақ немесе әлсіз мінезді балалар, тіпті ересектер де usog-қа бейім. Кейбіреулер кейде үйге келген туыстың ұялшақ баланы мақтауының өзі usog-ты тудыруы мүмкін екенін байқаған. Бейтаныс адамның сілекейі, егер ол денсау болса және ауыз гигиенасын сақтаса, салыстырмалы түрде таза болады және лактоферрин, лактопероксидаза және секреторлық иммуноглобулин А сияқты жеткілікті микробқа қарсы заттарды қамтиды, олар баладан патогендерді тазартуға және инфекцияға қарсы тұруға көмектесе алады. Сонымен қатар, адам сілекейінде опиорфин бар, ол жақында зерттелген ауырсынуды басатын зат. Алғашқы зерттеулер көрсеткендей, бұл зат морфиннің алты есеге дейін күшті. Ол омыртқадағы табиғи ауырсынуды басатын энкефалиндер деп аталатын опиоидтардың бұзылуын тоқтатады. Адам сілекейіндегі опиорфин салыстырмалы түрде қарапайым молекула болып табылады, ал баланың иммундық жүйесі биохимиялық тізбекті (комплемент жүйесі) іске қосып, басқа стрессті азайтатын заттарды өндіруі мүмкін. Usog, сирек болса да, ересектерге де әсер етуі мүмкін және қызба емес, құсу мен асқазан ауыруын тудыруы мүмкін. Бұл жағдайды бейтаныс адамның немесе қонақтың сәлемдесуіне кедергі жасау арқылы болдырмауға болады. Алайда, "lihi" сияқты, usog әлі медициналық тұрғыдан қабылданбаған. Астарлы адамдардан гөрі филиппин психологиясымен айналысатын зерттеушілер бұл құбылысты үнемі байқап отыратынын айтады және оны Психиатриялық бұзылулар туралы нұсқаулық DSM V-ге қосуды ұсынады.

One theory (Kristina Palacio) explains usog in terms of child distress that leads to greater susceptibility to illness and diseases. There are observations that a stranger (or a newcomer or even a visiting relative) especially someone with a strong personality (physically big, boisterous, has strong smell, domineering, etc.) may easily distress a child. Thus, the child is said to be "overpowered" or nauusog and thus may feel afraid, develop fever, get sick, etc. In usog, the child's distress is the consequence of the child's failure to adapt to change. It is, in medical terms, the consequence of the disruption of homeostasis through physical or psychological stimuli brought about by the stranger. Technically, the condition results from the child environment interaction that leads the child to perceive a painful discrepancy, real or imagined, between the demands of a situation on the one hand and their social, biological, or psychological resources on the other. The stressful stimuli to the child may be mental (stranger is perceived as a threat, malevolent or demanding), physiological (loud and/or high pitched voice of the stranger that is hurting to the child's eardrum; strong smell of the stranger that irritates the child's nasal nerves), or physical (stranger has heavy hands or is taking up too much space). The stranger's act of gently placing his finger with his saliva to the child's arm, foot, or any particular part of the child's body, could make him more familiar to the child, and thus, reduce if not remove the stress. As the stranger keeps gently saying, "Pwera usog pwera usog ," the child is made to feel and assured that he means no harm. The usog is said to be counteracted because the child is prevented from succumbing to an illness since the child is no longer in distress. Children or even adults who are shy or have weak personalities are more susceptible to usog in accordance with observations and theory. Some have observed that at times even praising a shy child by a visiting relative caused an usog. The saliva from the stranger, granted that they are healthy and consistent with their oral hygiene, is relatively clean and contains enough antimicrobial compounds such as lactoferrin, lactoperoxidase, and secretory immunoglobulin A which can help clear pathogens from the child and benefit the child against infection. Furthermore, human saliva has opiorphin, a newly researched pain killing substance. Initial research with mice shows the compound has a painkilling effect of up to six times that of morphine. It works by stopping the normal breakdown of natural pain killing opioids in the spine, called enkephalins. Opiorphin in human saliva is a relatively simple molecule, and the child's immune system may trigger a biochemical cascade (complement system) to produce other stress reducing compounds. Usog can also, though less commonly, affect adults, and it may induce vomiting and stomach ache rather than fever. Supposedly, it can be prevented by stopping a stranger or visitor from greeting the person. Unlike "lihi", however, usog is not yet medically accepted. More than the superstitious folks, researchers dealing with Filipino Psychology say they have observed this phenomenon with regularity and suggest that this be added to the Psychiatric Disorders Handbook DSM V.