Кіріспе
Мартоне (калабри: Màrtuni) – Италияның оңтүстігіндегі Калабрия провинциясының Реджио-Калабрия провинциясындағы қала және коммуна. Оның тарихы 7-8 ғасырларға дейін жетеді. Қаланың негізін Византия шығысынан келген грек монахтары қалады, олар аймақтың әлеуметтік-экономикалық құрылымына зор әсер етті. Монахтар Каппадокия, Сирия, Палестина, Ливия, Египет және Грекиядан Сицилия мен Калабрияға Сириядағы қуғын-сүргіннен қашу үшін келді. Монахтар үшін бұл жеріде оқшауланған, әлемдік құштарлықтардан алыс, дұға, оқу, медитация және еңбек етуге қолайлы аскетикалық өмірге идеалды орта болған. Бұл аймақта тас дәуірінен бері адамдар қоныстанған болуы мүмкін. Мартоне, Локрид аймағының барлық бөліктері сияқты, грек монахтығының бір бөлігі болды; монахтар үңгірлерде немесе қасиеттілік сертіне байланысты монастырларда жалғыз өмір сүргендері белгілі, олар дұға мен еңбекте біріккен. Византиялық иконография ғасырлар бойы сақтап келген әлсізденген Мәсіх, иконалар мен фрескалардағы Құдай анасының жұмсақ қараңғы беті және көптеген қасиеттілердің бейнесі олардың жалғыздығын сергітіп, ауыр еңбекті жеңілдетіп, аскетикалық тұрақтардың тыныштығында және үңгірлердің қараңғылығында Шығыстың рухын қайта оятты. Сонымен қатар, Маммола, Мартоне және Сент-Джованни-ди-Герасе муниципалитеттерін қамтитын Grotto Territory-де «тарихи артефакттар бойынша Стило мен Патернон-ди-Россаномен бәсекелеспесе де, византиялық өнердің іздерін сақтайтын шағын монастырь шіркеулері болды». «Бұл монастырлар тек ежелгі мұраларды сақтау үшін ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығы мен қолөнер мектебі ретінде, орманды қайта жаңарту, жерді мелиорациялау, егін егу, зәйтүн, жүзім және каштан ағаштарын өсіруді күшейту, су құбырларын және диірмендерді салу, алғашқы қолөнер кәсібін дамыту және осылайша, қиын және орталықтандырылмаған дәуірде ауыл халқын қорғаушылардың жаршысы болды».
Martone (Calabrian: Màrtuni) is a town and comune in the province of Reggio Calabria, Calabria, in southern Italy. Its origins date back to between the 7th and 8th centuries. The founders were Greek monks from the Byzantine Orient who made a deep impression on the social economic fabric of the region. The monks travelled from Cappadocia, Syria, Palestine, Libya, Egypt, and Greece proper, chased by Syrian persecution, to find refuge in Sicily and Calabria. For the monks the locality must have been the ideal ambience, being an isolated place far from worldly passions, suitable for the ascetic life of prayer, study, meditation and work. It is likely that the area has been inhabited since prehistoric times when cave dwellers lived there. Martone, like all the Locride area, was part of Greek monasticism; it is known for certain that "the monks were living solitarily in grottos or in convents bound by the oath of chastity in the communal bond of prayer and work. The emaciated Christ which the Byzantine iconography was perpetuating for centuries, the suave darkish face of the Mother of God in the icons and frescos and the vast series of Saints, did make their solitude quite serene, did alleviate the heavy toils, and were reawakening the sign of the Orient in the peace of the ascetic dwellings and in the squalor of the grottos". Also in the Grotto Territory, which included the municipalities of Mammola, Martone and St. Giovanni di Gerace, there existed "small monastic churches, which though not competing in historic artefacts with those of Stilo and of the Paterion di Rossano, nevertheless they still preserve traces of Byzantine art". "These monasteries were not only intended to preserve the relicts of antiquity, as in Vico's expressions, but also a school of agriculture and trades, reforesting, land reclaiming, cultivating, ploughing, sowing, intensifying the cultivation of olive trees, of vines and of chestnuts, building aqueducts and mills, opening the way to the first artisan activities and representing, therefore, the heralds of the protection of the rural population, in a calamitous and decentralized age which was the Byzantine".
9-15 ғасырлар
Көптеген ғалымдар Мартоне ауылын Санта-Мария-ди-Буситомен байланыстырады, оның іздері 12 ғасырдан басталатын көптеген құжаттарда кездеседі. Санта-Мария-дель-Буцито 1106 жылғы 19 қазандағы нотариаттық актіде (Theotokou ton boukéton) тіркелген, онда Гераце епископы Леонцио Сантиссима Мадре-ди-Дио-ди-Буцито монастырын және Санта-Ананияның кірісін «Сантиссима Чиеза-католика-Локрезеге» «venerabili templo (монастырь) gloriosissime dominæ nostræ Deiparæ et semper virginis Mariæ» деп табыс еткен. «Осы жылы шіркеу Санта-Мария-де-Буцетиге біріктіріліп, Серра-Сан-Бруноның картузиандық монахтарына тапсырылды» (Барилларо). Буцито атауы 1119 жылғы құжатта да кездеседі, оған Буцитодан келген пресвитер және протопап Леоне ұлы Никола қол қойған (Cod. Vat. Lat. 10606, 14-бет, 15- және 17-беттердегі латынша аудармасымен; 1139 жылғы актіде [tès yperaghias Theotokou] және Джованни Конгес пен оның отбасының қызы Теодатаның (Буцита аймағынан шыққан) Сан-Микеле мен Никодемо дель Келлерана монастырына сатқан құжатында, 1181 жылғы 27 қазанда Буцетодағы лектор және нотариус Джованни Отоның ұлы Руджероның аты айтылған. Базилиялық тегі бар өте көне ауыл бастапқыда S. Maria di Bùcita (Vùcita немесе Bucìto) деп аталған, өйткені Оттавиано Паскуа (1574–1591) Гераце епископы Никола II-нің өмірінде жазғандай, ол Серхиеттоның меншігіндегі Менса епискобының құқықтарын талап еткен, «quod circum locos, quibus a S. Johannis oppido, et S. Maria di Bucita, Martonem hodie vacant, continetur» (Росси, Sinodo, 258-бет). Сан-Никодемоның өмірбаянында, Codex Messanensis XXX, 247 r v парақшасында былай делінген: «Осылайша, Буцито аймағында Құдайдың Анасына арналған ғибадатхана бар, ол өте әйгілі, және бұл орын бізге өте қолайлы». Бірақ монахтар келген күні жергілікті тұрғындар Қасиетті Марияның Көтерілу мерекесін тойлап жатқандықтан, үлкен шатасумен кездесті. Бейбітшілік пен тыныштық орнату үмітіне алданған қарапайым монахтар Келлераноға қайтып оралды. Кодекс Мессанесси XXX 1308 жылы жазылған. Мартоне маңында грек монахтарының болғанын растайтын тағы бір жайт – мүмкін, Киелі Николасқа арналған кішкентай шіркеу, ондағы қазбалар Византиялық некрополін көрсетті. Сонымен қатар, Гуджуне жерінде әлі де базилиялық монастырьдың қалдықтары көрініп тұр, онда киелі Ананияның бөлмесі бар, ол қабырғамен бөлініп, монахтардың жатақханасы ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Мартонеде грек монахтарының болғанының дәлелі – қазір Мария СС шіркеуінде сақталатын Signum Pacis. Асунта. Ол тұтқасы бар металл тақташадан тұрады, онда Мәсіхтің қайта тірілуі мен Мәриям Ана бейнеленген. Бұл өте көне Византиялық рәсім, ол әлі де Шығыс шіркеулерінде қолданылады және грек монахтары арқылы Мартонеге келген болуы мүмкін. (1622–1683) Мартонеді өзінің «Гротерия туралы» трактатында «мыңдаған тұрғындары бар және екі өте көне ауыл – Мартони мен С. Джованниға бағынышты» өте көне қала деп сипаттаған. Абат өзінің үлесінде былай деп жазады: «Мартоне, Гроттерия аймағындағы жерлердің бірі, бұрын S. Maria di Bucita деп аталған; екіншісі S. Джованни». Дегенмен, атаудың мағынасы туралы пікірлер келіспейді: кейбіреулер оның грек отбасынан шыққан Мартис есімінен шыққан деп санайды; ал басқалары оның Рим мифологиясындағы соғыс құдайы Марс есімінен шыққан деп есептейді. Егер осылай болса, Мартоне бастапқыда Август пен Секст Помпей арасындағы Сицилия соғыстары кезінде сарбаздардың лагері болған болуы мүмкін. Тағы басқалар Мартоне атын Нормандиядан келген ежелгі отбасының атынан алған дейді, олар Роберт Гискардтың әскерімен Калабрияға келген. Кейбір куәліктерге сәйкес, Мартоне тарихы 12 томдық еңбекте баяндалған, ақырғысы ескі әкімшілік ғимараттан жаңасына көшкен кезде, өкінішке орай, жоғалып кеткен. Тіпті автордың есімі де есімізде жоқ. Парла мен Кутроне Мартоне туралы бірдеңе жазған болуы керек, бірақ олардың қолжазбалары да жоғалып кеткен. Мартоне қаласының тарихы уақыттың қараңғылығында жоғалып кеткен, бірақ, жақын орналасқан орталықтар сияқты, Мартоне де Калабрияға саррацендердің шабуылы кезінде елеулі дамуға ұшыраған болуы керек. Фиоре өзінің «Калабрия суретінде» 174-бетте оны «Сан-Джованнимен бірге «өте көне ауыл» деп атайды» (Энцо Дилена, «Мартон», «Локридтің тарихы мен мәдениеті», Мессина, 1964, 519–520-беттер).
Арагон билігінің кезеңі (14421503)
1400 жылдары Мартоне, әкімшілік тұрғыдан Гроттерияға және Гераче диоцезінің бір бөлігіне бағынышты болғанмен, әртүрлі әулеттердің феодалдық иелігіне айналды. Алғашқы белгілі әулет – испандық Арагона де Ажербис, олар 1431 жылдан 1450 жылға дейін иелік етті. Осы кезеңде Мартоне, Сан-Джованни, Маммола және Джиозамен бірге «Гроттерия баронатының» төрт «қамалының» бірі болды. 1450 жылдан 1458 жылға дейін ол бірінші маркиз атағымен Томазо Караччолоға тиесілі болды. Караччолоның Епископ Куриясына жасаған билігін теріс пайдалануы патшалық биліктің араласуына себеп болды, бұл биліктің зәулімдігі мен қақтығыстарды тоқтатты. Король Альфонсоның бұйрығымен Маркиз Караччоло «Патшаның жеке басына қарсы қылмыс жасады» деп айыпталып, 1445 жылы тұтқынға алынды. Ұзақ сот процесінен кейін 1457 жылы ол өлім жазасына кесілді. Дегенмен, ол қашып, Римде пана тапты. 1458 жылдың 1 қаңтарында король Альфонсо I өзінің кеңесшісі Марино Корреалені Гроттерия баронатының қару-жарақ сақшысы етіп тағайындады, «cum Terris and Casalibus infrascriptis Moct Jojos, Mammul, Sancti Johannis a Giraci, Salvi, Sideroni, Oiccoloni, Martoni, et Baptipedoni» (Quinternione V, folio 173) соның салдарынан Мартоне Патша үйінің атынан, бірінші Марино Корреале, содан кейін оның інісі Раймондо, Сорренто ақсүйектері, губернатор лауазымымен басқарылды. Гроттерия аумағының бір бөлігі болғандықтан, ол феодалдық тарихын жалғастырып, Корреале әулетінің иелігінен (1458–1501) Карафаларға (1501–1558) және содан кейін Лоффресоларға (1558–1573), Руффоларға (1573–1576), Элиасқа (1576–1577), Арагоналарға (1577–1631) және қайтадан Карафаларға дейін өтті, феодализм жойылғанға дейін. 1501 жылы Мартоне, оның құрамына кіретін Гроттериямен бірге, Неапольдік Карафа әулетіне, Караччоло әулетінің тармағына өтті және 1503 жылы Рокчелла княздығын алды. Осы әулеттің өкілі, Дон Карло Мария Карафа, өзінің жерлеріне бірнеше заңдар берді; бірі Мартонеде жиі жасалатын «әділетсіздік» тудырды, онда ағаштар кесіліп, өртеліп жатты. Бұл қылмыс үшін кінәсіз адамдар сотталды. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін Дон Антонио залалдың өтелуін талап ету үшін судья алдына белгілі бір мөлшерде куәгерлерді әкелуді бұйырды. Осы кезеңде Мартоне үш күшті жер сілкінісіне ұшырады: бірі 1659 жылы, екіншісі 1663 жылы, онда СС Сальваторе капелласы қирады, және үшіншісі 1668 жылы, ол Сан-Никола шіркеуін қиратты.
Австрияның Габсбургтері (17071738)
1707 жылдан бастап, испан үкіметі аяқталғаннан кейін, Оңтүстік Италия 1738 жылға дейін Австрия Габсбургтарының билігіне көшті. Осы кезеңде ішкі қақтығыстар жалғасып, елде алабалық жағдай туды. 1723 жылы Мартоне және Джойоса Йоника муниципалитеттері арасында аумақтық шекара белгіленді, ал қала кіреберісіне шекара белгісі ретінде жергілікті граниттен жасалған тақта орнатылды. Онда мерзімі көрсетілген және шекаралар картаға түсірілген, бірақ тұрғын үй ауданының Джойоса Йоникаға қарай үздіріліссіз кеңеюіне байланысты қазір бұл шекаралар қолданылмайды.
Бурбондар дәуірі (1738-1806)
1738 жылғы Вена шартынан кейін Бурбондар Неаполь Корольдігін биледі. Олардың билігі тұсында жарты ғасырлық бейбітшілік орнады. Дегенмен, ішкі қақтығыстар мен табиғи апаттардың салдарынан бұл кезең толығымен тыныш болған жоқ. 1799 жылы Партенопеан (Неаполитан) Республикасы құрылған кездегі әкімшілік жарлықта Мартоне Рокчелла кантонының муниципалитеті болып тіркелді. Бурбондар 1816 жылдың 1 мамырында оны Джоза Йониканың қарауына беру туралы заң қабылдады. 1767 жылдан бастап Мартонеде, Гротерияның құзыретінде, келесі бургомистрлер қызмет етті: Франческо Парла, Джузеппе Антонио Белкастро, Саверио Инфузини, Джузеппе Антонио Фуда, Джузеппе Сорбара, Джакомо Кальви және Феличе Оппидизано (Sectione Archivio di Stato di Locri. Fondo notarile, notaio (нотариус) Томмаза Вумбака ди Гротерия, конверт 269, том 3010, 1770 жыл). Аталған құжат қосымшада Д. Ромеоның «Калабриядағы феодалдық коммуна», AGE, Ardore M., 2002, 152–153 беттерде жазылған.
1783 жылғы жер сілкінісі
1783 жылғы 5 ақпанда шамамен ширек сағатқа созылған апатты жер сілкінісі Калабрияның көптеген ауылдарын қиратып, 30 000-ға жуық адамды құрбан етті, сонымен қатар Мартонеде де елеулі зардаптар келтірді. Төменгі аймақта (Басия) орналасқан тұрғын үйлер толығымен қирап, қазірге дейін сақталған төбедегі биік жерге көшірілді. Сол кездегі калабриялық жазушы осы қаһарлы жер сілкінісін былай сипаттады: "Шамамен түске уақытында бүкіл аймақты тығыз тұман жауып, желдің жоқтығынан бұл бұлттар қозғалмай тұрды. Жануарлар алаңдап, бір жерден екінші жерге қашқан. Кенеттен ауада шатасқан дауыс естілді, содан кейін қатты жел соғып, жер дірілдеді; бастапқыда жеңіл сілкіністер болды, кейін өте күштісі. Үйлер негіздерінен жұлып алынып, тастар мен кірпіштер алысқа лақтырылды. Тағы бір зор күшті толқын ғасырлар бойы өскен ағаштарды түбінен жұлып, құлағанда бұтақтары сындырып, жапырақтарын жерге төкті. Адамдар мен заттардың жұтылып кеткен терең жарықтар пайда болды. Көптеген жер асты шатқалдары ашылып, дереу жабылды, алып жануарлардың аузындай, кейін қазғанда адамдар мен үйлер қорқынышты қоймалжыңға айналғандай табылды. Теңіз де ашулы толқындармен жағаға құлап, қауіпсіздік іздеп жиналған жүздеген адамды суға кетірді".
Француз билігі (1806-1815)
Француз оккупациясының басында, Жозеф Наполеон Бонапарттың 1806 жылғы 2 тамыздағы жарлығымен феодалдық жүйе жойылды, одан кейін аумақ 13 провинцияға бөлінді, әр провинция округтерге және муниципалитеттерге үлестірілді.
Бурбондардың оралуы (1815)
1815 жылы Жоахим Мураттың құлауынан кейін Бурбон билігі қайта орнатылды. Олар, негізінен, Дренчтің тұрақты әкімшілік құрылымын сақтап, Герасты округтің астанасы етіп бекітті. Ұзақ болмаған, бірақ жаңашыл француз кезеңінің терең азаматтық және әлеуметтік өзгерістері Бурбондардың абсолютизмін қабылдауға толықтай дайын емес жағдай жасады, осыдан кейін 1847 жылғы көтеріліс басталды. Гераса округінде бұл көтеріліс тез және қасіретті аяқталды – еркіндік үшін күрескен Пьяна-ди-Герасадағы Бес Шейіт атқыланды. Витторио Висаллинің "Лотта е Мартирио дель пополо Калабрезе" ("Калабрия халқының күресі мен шейіт болуы") атты еңбегінде жазғандай, Герасаның Бес Шейітінің екеуі – Руффо мен Пьер Доменико Маццоне ұсталмай қашу үшін Мартоне аумағындағы Маццонеге тиесілі бір шаруашылыққа тығынды, бірақ жергілікті және Сан-Джованни-ди-Гераса азаматтық гвардиясы оларды іздеп жүргенін түсініп, дереу кетіп қалды.
Бурбон билігінің соңы (1860-1861)
Бурбондардың билігі Гарибальди әскерлерінің келуімен аяқталды, олар бүкіл түбектің оңтүстігінде зор қуанышпен қарсы алынды. Бурбондардың жақтастары қорқыныштан дірілдеп, үш түсті кокада мен итальяндық үлгідегі сақалдар тақты. Мартоне қаласының көптеген тұрғындары Джузеппе Гарибальди армиясына қосылды.
1860 жылдың 30 тамызы: Сент-Джордж құрметіне Алғыс айту мерекесі
Жыл сайын 30 тамызда Киелі Георгийдің құрметіне генерал Ламармораның артиллериясының туындаған қаупін керемет түрде болдырмағаны үшін алғыс айту тойы тойланады. 1860 жылдың 1 шілдесінде сицилиялықтың басшылығымен Жиоозадан келген жас жігіттер тобы түн ортасында Мартонеден бірнеше қызды алып қашуға тырысты. Халық бұл әрекетке бейжай қарамай, қару қолданып қарсылық көрсетті. Бірақ Сицилиялық авантюрист генерал Ламармора әскерінде батылдығымен көзге түскендіктен, генералдан көмек сұрап, Мартоне қаласын толығымен қиратуды талап етті. Барлығы жоспарланғандай болып жатқанда, 30 тамыздың таңында бұл жарлық күшін жойып, қала аман қалды. Мартоне тұрғындары, діншіл және адал болғандықтары үшін, осы қасіреттен құтылуларын Киелі Георгийдің илаһи көмегіне байланысты деп есептеді. Бүгінгі күнге дейін 30 тамыз – ғажайыптың күні ретінде сақталады.
1861 жылдан бастап
Калабрия тоқырау күйінде болды, себебі Сардиния Корольдігінің қосылуынан кейін бар болған аз ғана өнеркәсіптердің бәрі солтүстікке көшірілді. Онда жолдар, су құбырлары және кәріз желілері жетіспеді, ал салықтар тым жоғары болды. Мартоне үшін қиын жағдайлар аяқталған жоқ, өйткені 1905 және 1908 жылдары тағы екі жер сілкінісі болды, олар қаланың көп бөлігін, соның ішінде 1932 жылы сол жерде қайта салынған Успенский шіркеуін қиратты. Сол жылы халық үкіметке қарсы көтеріліс жасады. Осы көтеріліс барысында көптеген адамдар қаза тапты және бірқатар азаматтар негізсіз тұтқындалып, сотталды.
Геологиялық және археологиялық қалдықтар
ХХ ғасырдың соңында Мартоне аумағында бірқатар геологиялық және археологиялық жаңалықтар табылды. 1954 жылы Крочеферратаға қосылатын жолдарды қазу кезінде Ла Вигна деп аталатын жерде ежелгі некрополь ашылды. Ол әлі толық зерттелмеген, бірақ мағынасы белгісіз жазу стиліндегі титулдан тұрады. Сол жерде бірнеше қаңқа да табылды, олардың бірі шамамен биіктігінде, Локридегі қазбалар кезінде табылғандарына ұқсас, ірі терракота плиткалармен жабылған қарапайым қабірлерде кездейсоқ жатқан. 1973 жылдың 5 және 6 сәуірінде Сан-Никола маңындағы жол құрылысы кезінде шамамен 1000 жылға жатпайтын некрополь табылды. Кішкентай, жұмсақ тас тақташалар мен рединготада үш зат – үш грек-византиялық эпиграфтар табылған, олар Оңтүстік Италия мен Сицилиядан византиялық жазулар жинағының бір бөлігіне енді. Үш жазудың мағынасы әлі анықталмаған, бірақ олардың маңызы діни сипатта екеніне келісім бар (табылған белгілер мен жерді ескере отырып). Қабірлердегі жазуларды Монс. Винченцо Надиле өзінің "С. Мария ди Буцито" атты мақаласында, Chiar. lle C. le, 1973 ж., және профессор Мосино түсіндірген: 1) Mouui(ou) ('ұлым'); 2) M(eter) X(ristou) I(ésous) X(ristòs) Kù(rios) Th(eòs) ('Христос анасы, Иса Мәсіх, Құдай Ие'); 3) Th(eòs) K(aì) U(ios) Th(eou) ('Құдайдың ұлы') (XENIA, Антик дәуірінің жартыжылдығы, 5, 1983, De Luce, редактор. 60–62 беттер). Басқа да түсіндіру мүмкіндіктері жоққа шығарылмаған.
The possibility of other interpretations has not been excluded.
Қасиетті Анания шіркеуі немесе Сарацендер үңгірі
Қасиетті Анания шіркеуі Гуллуне немесе Гюжуне аймағында, Ливадио ағынының арнасынан қысқа ғана қашықтықта, "Сарацендер үңгірі" деп аталатын, слалаттық текті алып жартастың ішіне орналасқан. Кейбір жағдайларда, Санта-Анания үңгірін "Сарацендер үңгірі" деп атайды, себебі Базилиандық монастырь кешені 7-10 ғасырлар аралығында Калабрияның Иониялық жағалауына жасалған сарацендердің шабуылдарынан тонаған. Локрид аймағында сарацендердің салған ең ауыр зияны 952 жылы Гераце қабырғаларының астында Милакрон басқарған Византия әскерлері мен Абу-л Касем бастаған сарацендер арасында болған қанды шайқас кезінде және 986 жылы Гераце 982 жылы басып алынып, қиратылғаннан кейін қайтадан тұтқынға алынып, тонауға ұшырағанда болды. Осы екі жылдың арасында Сан-Мария-ди-Бусита және жақын орналасқан Сан-Анания монастырлары да қирады. Н. Спатари өзінің "L'enigma delle arti asittite nella Calabria ultramediterranea" атты еңбегінде былай жазады: "Ливадио өзені бойындағы Киеса Гротта, Киеса Гроттаның жоғары беткейлерінде орналасқан Мартоне қаласы, римдік дәуірлерден қашқан алғашқы жергілікті христиандарға пана берген. Кейіннен, шамамен 600-700 жылдары, үңгірдің кіреберісіне имандыларды жақсырақ орналастыру үшін сыртқы құрылым қосылды; онда түрлі түстерде техника мен стильді көрсететін фрескаларды көруге болады, олар әсіресе қызыл түсті символдық өрнектермен кескен суреттерінде Гёремедегі Рокка шіркеуінің техникасы мен стиліне ұқсайды. Менің егжей-тегжейлі реконструкциялық зерттеулерімнің бірі оның бастапқы архитектуралық құрылымын түсінуге мүмкіндік береді, оның стереометриялық элементтері Анатолия Каппадокиясында және Месопотамия, Сирия, Ирак, Судан және Ніл бойындағы христиандық Шығыста дамыған архитектураға тән. Үлкен үңгірдің ішінде монахтар басқа кеңістіктерді және, мүмкін, жатақхана ретінде пайдаланылған кішкентай бөлмені тапты. Жақын жерде Пьетра ди С. Анания орналасқан, ол өте ірі, дөңгелек пішінді әктас тас."
Мацзоне мұнарасы
Мартоне, көршілес S. Giovanni di Gerace-пен бірге, өте қорғанысқа ие мұнаралар жүйесінің бір бөлігі болған. Бүгінге дейін Соллерия (Сужерия) маңында 16 ғасырға жататын мұнараның қалдықтары сақталған. Бурбондар патшалығы тұсында ұзақ қашықтыққа сигналдар жіберуге арналған оптикалық телеграф орнатылды. Құрылысы – төмендегі Торбидо шатқалын бақылап тұрған төртбұрышты мұнара, оның негізінде төрт тірегі бар жертөлесінің қиратындары қалған. Бірінші қабатта, кіреберіс есігінің сол жағында, ішкі бөлмелерді жапқан «барел вольт» төбесінің іздерін көруге болады. Мұнара тек бір шаршы бөлмеден тұратын тастан салынған, онда күзетшілер мен аттар орналасқан. Жоғары жағында ағаш баспалдақтармен байланысқан ағаш конструкциялармен көлденең бөлінген. Бұрын Торбидо шатқалында қорғаныс мұнаралары жүйесі болған. Біріншісі Gioiosa Ionica (Torre Vecchia, «Ескі мұнара») теміржол станциясының жанында салынды; екіншісі, жақын жерде, Torre Galea немесе Cavalleria болды. Torre Elisabetta болса, сол аттас елді мекеннің жанындағы Gioiosa Ionica-ға баратын жолда орналасқан, ал одан да биікте жартастың үстінде қорғаныс жүйесінің бөлігі болған қамал тұр. Мұнарадан S. Giovanni di Gerace-дегі Torre немесе Licone орналасқан мұнарамен және Grotteria қамалымен байланысуға болыпты, ол бақылау және хабар алмасу жүйесін аяқтаған. Герачеде шейіт болған бесеудің екеуі, Рокчелла Джоникадан Пьетро Маццоне мен Бовалинодан Гаэтано Руффо, 1847 жылғы революциялық көтеріліс кезінде испан әскерінен жасыру үшін Маццонеге тиесілі үйге тығылған. Оларды тірі ұстағанға 1000 дукаттан, өлгенін тапқанға 300 дукаттан сыйлық белгіленген. Бірақ бірнеше күннен кейін генерал Нунцианте басқарған азаматтық гвардия оларды ұстап алды және 1847 жылдың 2 қазанында Гераче жазығында көтерілістің басқа да көшбасшыларымен бірге: Сидернодан Микеле Белло, Караффа дель Бьянкодан Доменико Сальвадори және Бьянкодан Рокко Вердуччи аттылардың үстінен жаза тартты.
Епископтық сарай
Епископ сарайы, кең зәйтүн плантацияларында салынған, өлкенің солтүстігінде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ол Левадио өзенінің аңғарына көрініс береді және Мартоне мен Сан-Джованни-ди-Гераче елді мекендерін шағылыстырады. Сарай барон Макриге, кейіннен Лука отбасына тиесілі болған. Жаз айларында сарай Локри-Герасе епархиясының епископтарына қонақжай ұсынған сияқты, олар теңіз жағалауындағы елді мекендерге қарағанда Мартонедегі қоңыржай климатты артық көрген. Бұрын ол Серхиеттоның иелігінде болған, сондай-ақ Ликоне, Торре немесе Кавалерья ди Сан-Джованни ди Гераче аймақтарына да қатысы болуы мүмкін, содан кейін епископ куриясының меншігіне өтті. Бүгінде сарайдың төңірегінде дөңгелек ойық пен пальма ағаштары бар үлкен бақтың қалдықтарын көруге болады. Ғимараттың қашан салынғаны белгісіз, бірақ оның 18 ғасырға дейін салынғаны айтылады, бұл негізгі фасадының стилінен және есіктер, терезелер, балкондар сияқты архитектуралық элементтерінен болжам жасалады. Сарай әртүрлі кезеңдерде салынған үш ғимараттан тұрады, құрылыс жоспары екі қабатты "L" әрпіндей. Оңтүстік-шығыс бөлігінің бірінші қабатында жазғы демалыс орны ретінде пайдаланылған колоннадалы зал және қосымша бөлме болған. Орталық бөлігі қойма ретінде, ал солтүстік-шығыс бөлігі жануарлармен жұмыс істейтін диірменмен зәйтүн майын сығу үшін қолданылған. Екінші қабатта жатын бөлмелер орналасқан. Қабырғалар тас пен балшықтан тұрғызылған, құм мен әкпен жабынған; кейбір жерлерінде кірпіш пен каруси (цилиндр тәрізді саз ыдыстар) қолданылғанын көрсетіп тұр. Шатыр ағаштан (каштан мен еменнен) жасалған, едені де сол ағаштан төселген. Сарай қазіргі кезде тоқырап тұр, сондықтан оны қалпына келтіру, қосымша құрылыстар салу және айналасындағы аумақты пайдалану жобасы бекітілді. Жұмыс аяқталғаннан кейін кешенде "Ауылдық өмір мұражайы" ("Museo della civiltà contadina") ашылады деп жоспарлануда, оның мақсаты – кейбір аймақтарда жоғалып кеткен жергілікті дәстүрлерді сақтау.
Ауылдық тұрғын үй құрылымы: Баронның вилласы
Пилигори ауылында әлі күнге дейін Жоғары Каулония бароны Иларио Аскуттиге тиесілі вилланы көруге болады. Ол жаз айларында отбасымен бірге онда тұратын, ал қыс айларында жерді өңдейтін адамдарының жұмысын қадағалау үшін ғана келіп тұратын. Вилла екі қабатты болған, кіреберісі тас төселген, ұзындығы белгілі бір шамада, жасыл ағаштар мен бұталармен шенделінген, арасында сұр түсті бағаналар тізілген, әр ағашқа май шам ілінген. Шамдар күн батқанда жағылып, бірнеше сағаттан кейін сөндірілетін. Ғимараттың алдында үш тас орындық пен тартыс бар кең алаң болған. Ғимараттың қабырғасында екі бағана тұрған, олардың бірі әлі де орнында сақталған. Вилланың солтүстік-шығыс жағында күннің ыстығынан сақтануға арналған перголасы бар үлкен аумақ орналасқан. Жартылай дөңгелек баспалдақтар ішке кіре беріс қамтамасыз еткен. Бірінші қабатта түнде жылқыларды ұстауға арналған үлкен бөлме және оған іргелес тұрған атқосым болған. Бірінші қабатта май сақтауға арналған жертөле болған, онда төрт үлкен топырақ ыдысқа май құйылған. Бір ыдыс жарылып, майы төгіліп кетпесін деп, еденнің астына цементпен бекітілген тағы бір үлкен ыдыс орнатылған, ол әлі де сақталып тұр және жоғарыдағы төрт ыдыспен кішкентай дренаж арнасымен байланысқан. Басқа бөлмелер ағаш сақтау және үй жануарларын өсіру үшін пайдаланылған. Екінші қабатта (пиано нобиле) жатын бөлмелер, ас үй, асхана және баронның шаруалары мен достарын қабылдап, кештер өткізетін қонақ бөлмесі болған. Мұндай шараларда заманауи мүйіз граммофон қонақтарды көңілдіретін. Қабырғалар мен төбелер романтикалық көріністерді бейнелейтін фрескалармен безендірілген. Ағаш баспалдақ (ncsasciata) осы қабатты пеш пен маусымдық жемістер сақталатын шатырмен байланыстырған. Үйде су құбыры болмаған, кір жуу үшін су мен күл қолданылып, жуылған кірлерді гигиеналық себептермен баронесса қоғамдық кір жуатын орындарды пайдаланбағандықтан, жақын маңдағы Ливадио өзенінде шайып тастауға тура келген.
Чиркесі матрицасы және Мадоннаның ғибадатханасы
12 ғасырдан бері көптеген құжаттарда Марияның Аспанға Көтерілу культінің іздері тіркелген. Мадоннаға табыну гректерден бастау алады және, мүмкін, иконаға қарсы соғыстар кезінде Италияға пана сұраған монахтар әкелген. Оған арналған алғашқы шіркеу қаланың төменгі бөлігінде, Фонтана Веккья маңындағы Басиа немесе Батиадан алыс емес жерде орналасқан. Крини грек тілінде «көз, қайнар» деген мағынаны білдіреді. Мартоне тұрғын орталығының алғашқы ядросы осы шіркеудің және бастапқыда Bùcita, Bucito немесе S. Maria di Bùcita («Buceti», яғни Vùcita тұрғындары) деп аталған базилиандық монахтар қауымының төңірегінде қалыптасқан болуы керек. Арнайы атауы «Аспанға Көтерілу» болғандықтан, ол шіркеу матрицасымен сәйкестендірілуі керек. Ежелгі жазбаларда ғимарат монастырь деп сипатталған, бірақ ол тек қосымшасы бар шіркеу болғандығы расталғандай. Ал, Canon A. Oppedisano (Chronohistory, 372-бет) былай деп жазады: «S. Maria di Bucita монастыры, ол қаланың биік бөлігінде (Мартоне) орналасқан. Бүгінде кейбір қалдықтарын көруге болады». Ал Э. Д'Агостино өзінің «Buletttino Badia Greca Grottaferrata» еңбегінде былай деп жазады: «Мартоне маңындағы S. Maria di Bucita монастыры. Византиялық дәуірде құрылған. 19 қазан 1106 жылы ол Деипара девего Виргиния Мария ғибадатханасына тапсырылды». Сальваторе Джемелли де монастырь туралы айтады: «Monastero di S. Maria di Bucita. 1106 жылы Мартоне маңындағы Герацедегі епископ Леонционың айтуынша, бұл өте ескі тас». Сонымен қатар, Mons. Винченцо Надиле осы тақырыпқа арналған зерттеу монографиясын жазды.
Бұл грек протопапалық ритуалындағы бас діни қызметкер шіркеуі болды, ол 29 наурыз 1480 жылы Гераце епискобы Анастасио Халчеолос тарапынан тоқтатылды. 26 желтоқсан 1525 жылғы папалық бұйрықта (Руссо, Regesto n. 16553) S. Johannis de Castro Martone деген жазу кездеседі. Онда былай делінген: «Casertam et Terracinem, episcopis ac Vicario generali Episcopi Hieracen. Бернардино Бразано, дін қызметкері Наполетано. Familiari suo, providetur de una in S. Johannis de Castro Martone, et alia in S. Johannis de Pidoga {?} et reliquia in S. De Cofrano {?} ecclesiis Hieracem Archiep. i Tarentin, "Dat. Rome, apud Sanctum Petrum, an. MCXXV, VII, Kl. Ianuary, an. III" "Grata familiaritatis obsequia". Бастапқыда ол өзін-өзі басқарды, содан кейін 19 наурыз 1540 жылға дейін Антонио Сирлето енуридің біліктілігімен басқарылды (Руссо, Regesto n. 18210). Сондай-ақ, 30 тамыз 1583 жылғы бұйрықта Д. Никола Аугураце Мартоне аймағының приход шіркеуінің ректоры деп аталды, содан кейін қазан 1608 жылы Д. Анджело Теотино. 1619 жылдың қаңтарында ол қайтыс болғаннан кейін шіркеу Франческо Меркуриоға (Руссо, о. к., n. 28135) өтті. 23 ақпан 1730 жылы жергілікті дәрігер Франческо Катаначиге Касата Катаначи отбасының қамқорлығын сақтап қалуға рұқсат берілді. Бірінші жауапты болған Д. Джузеппе Панетта, 1699 жылдан бастап шіркеу діни қызметкері, 1737 жылы қайтыс болды, оны 28 ақпан 1737 жылы Гротериядан Д. Антонио Панетта алмастырды. 5 ақпан 1783 жылғы жер сілкінісінен кейін тұрғын орталығы биік жерге қарай жылжып, онда шіркеудің иелерінің садақасы арқылы Аспанға Көтерілуге арналған жаңа шіркеу салынды; кейіннен ол 1905 және 1908 жылғы жер сілкіністерінен зақымдалды. 1923 жылы ол қалпына келтіріліп, бас діни қызметкер Оливаның қызығушылығымен құлшылыққа ашылды. Ол үш кемеден тұрады. Орталық кемесі жартылай дөңгелек апсидамен аяқталады, оны суретші Коррадо Армосида Үштіктің үлкен суреттерімен безендірді. Басты құрбандық үстелі асыл мәрмәрден жасалған, көп түсті әшекейлермен әсемделген. Алтаның артында қызыл мәрмәрден жасалған биік бағана тұр, ол мүсінделген күмістен жасалған құнды табернакуланы ұстап тұр, онда қасиеттілік сақталады. Шіркеуде қазір қираған Кармин және Сан-Никола шіркеулерінен және Сан-Джозеппе кішкентай шіркеуінен алынған киелі мүсіндер бар. «Мадонна дель Кармин» (әулиелермен), 600-жылдардан бастап Кармин шіркеуінен алынған екі картина және XVII ғасырдағы оңтүстік шеберханасынан толық көлемде жасалған Сан-Джузеппе ағаш мүсіні қызығушылық тудырады. Оңтүстік суретшісінің жұмысы, 7 ғасырда маймен боялған, Аспанға Көтерілген Қасиетті Марияны бейнелейтін кенеп апсиді толықтырады. Орталық кемеде барокко стиліндегі жинақтағыш тақташа, оны қабық пішіндес сөре ұстап тұр. Төбесі ақ және алтын түстегі штукатуралармен және рамалармен әшекейленген, басты кіреберіс үстінде орналасқан хордың төбешігі сияқты. Төбе екі жақты суреттермен аяқталады, олар Мартирдiк Георгий мен Куәландыруды бейнелейді. Суреттер мен реставрация суретші Каррадо Армосиданың туындылары. Шіркеудің қазыналарының арасында XVII ғасырдағы доминикан монастырында жасалған үлкен күміс пиксе мен V ғасырда жасалған филигреньді күміс тостаған бар.
Георгий шіркеуі
Қасиетті Георгий Мартирі шіркеуі 1500 жылдан бері қаланың төменгі бөлігінде орналасқан. Ол Симон Джентиль есімді каноникке берілген секілді. Сол жылы ол 1582 жылдың 9 қыркүйегінде қайтыс болған Герачедегі Сан-Джованни шіркеуінің ректоры Дон Джованнелло Питариге тапсырылды. Келесі жылдың 30 тамызында, бұрын таратылған «Тазару жандарының капелласында» орналасқан, Қауымдастықтың (конфратэрияның) ордасы болған Сент-Джордж шіркеуі Мартоне округінің приход шіркеуінің ректоры дон Никола Аугурацеге тапсырылды. 1783 жылы шіркеу жер сілкінісінен қирады, бірақ үш жылдан кейін қайта салынды. Бүгінде шіркеуге кіру екі есік арқылы жүзеге асырылады: басты және қосымша есік. Басты есік ойылған панельдері бар ағаштан жасалған. Ортаңғы панельдерде сол жақта атқа отырған әулие Георгий, ал оң жақта герб бейнеленген. Кіреберіс есікті ионикалық бағаналармен шектелген және олардың үстінде тимпан орналасқан. Ғимараттың үстінен бұрышты терезелері бар қоңырау мұнарасы көтеріледі. Шіркеудің ішкі бөлігі үш бөлімге пилонмен бөлінген. Бас алтарь көп түсті инкрустацияланған мәрмәрден жасалған. Алтардың артында Рафаэле Патаның туындысы – әулие Георгийдің патшайыммен және аждаһаламен жасалған ағаш мүсіндері сақталатын, қасиеттінің ескерткіш павильоны орналасқан. Бүйірлік бөлімдерде екі алтарь бар: оң жақ алтарь Падуалық әулие Антонийге, ал сол жақ – қаланың ежелгі қорғаушысы әулие Яковқа арналған. Бұл өзгеріс 1683 жылға дейін болды, деп П. Джованни Фиоре да Кропани өзінің «Della Calabria Illustrata» еңбегінде Гротерия ауылындағы Мартониде өткен салтанатты мерекелер туралы айтады.