Кіріспе

Бал арасының феромондары – жеке аралардың уақытша немесе қоршаған ортаға шығаратын химиялық заттардың қоспалары, олар басқа аралардың физиологиялық және мінез-құлқына өзгерістер келтіреді.

Кіріспе

Бал аралары (Apis mellifera) табиғаттағы ең күрделі феромондық байланыс жүйелерінің біріне ие, 15 белгілі безі бар, олар түрлі қосылыстарды өндіреді. Бұл химиялық хабаршылар патшайым, еркек ара, жұмысшы ара немесе жұмыртқа салатын ара тарапынан басқа араларда жауап қоздыру үшін бөлінеді. Химиялық хабарлар араның антеннасы және денесінің басқа бөліктерімен қабылданады. Олар ұшқыш немесе ұшқыш емес сұйықтық түрінде өндіріліп, тікелей байланыс арқылы сұйықтық немесе бу ретінде таратылады. Бал арасының феромондарын қабылдаушының мінез-құлқына уақытша әсер ететін босатушы феромондар мен қабылдаушының физиологиясына ұзақ мерзімді әсер ететін бастаушы феромондарға бөлуге болады. Босатушы феромондар жауап беретін арада дерлік бірден мінез-құлқына өзгеріс енгізеді. Белгілі бір жағдайларда феромон босатушы және бастаушы феромон ретінде қатар әрекет ете алады. Феромондар жеке химиялық заттардан немесе әртүрлі пайыздық үлестес көптеген химиялық заттардың күрделі қоспасынан тұруы мүмкін.

Дабыл феромоны

Жұмысшы бал араларында екі негізгі дабыл феромоны анықталды. Бірі Кощевников безінен, шаншу тігісіне жақын жерден бөлінеді және 40-тан астам химиялық қосылыстардан тұрады, соның ішінде изопентил ацетаты (IPA), бутил ацетаты, 1-гексанол, n-бутанол, 1-октанол, гексил ацетаты, октил ацетаты, n-пентил ацетаты және 2-нонанол. Бұл химиялық қосылыстардың молекулалық салмағы төмен, өте ұшқыр және барлық феромондардың ішіндегі ең аз ерекшеленетіні сезіледі. Бір ара басқа жануарды шаққанда дабыл феромондары шығарылады, ол басқа араларды сол жерге тартады және қорғаныш мінез-құлқына итермелейді, яғни шағуға немесе қарсы шабуылға шығуға. Бір жануарды шаққанда бөлінетін дабыл феромоны банан иісімен еске түседі. Түтін аралардың дабыл феромонын жасыра алады. Екінші дабыл феромоны 2-гептаноннан тұрады, ол да өте ұшпалы зат. Бұл қосылыстың қуғыншылық әсері бар және оны ықтимал жаулар мен тоналған аралардан қорғану үшін пайдалану ұсынылған. 2-гептанон мөлшері аралардың жасымен бірге артады және азық іздеуші араларда жоғарылайды. Сондықтан 2-гептанон азық іздеуші аралардың жақында барып, азығы таусылған жерлерді белгілеу үшін қолданылады деп болжанған. Алайда, бұл соңғы кезде жалған екені дәлелденді. Жаңа зерттеулерде аралардың 2-гептанонды жансыздандырушы ретінде және басып кіргендерді параличтеу үшін қолданатыны анықталды. Басып кіргендерді параличтегеннен кейін, аралар оларды ұядан шығарып тастайды.

Ұяларын тану феромоны

Тағы бір феромон жұмысшы аралардың дамып келе жатқан жас ұрпақтары бар ұяда көбейіп-өсуіне кедергі келтіреді. Личинкалар мен қуыршақтар "ұрпақ тану" феромонын бөліп шығарады. Бұл жұмысшы аралардың жұмыртқалық бездерінің дамуын тежейді және аналық араларға жұмысшы личинкаларын еркек личинкаларынан және қуыршақтарынан ажыратуға көмектеседі. Бұл феромон – май қышқылдарының он компоненттен тұратын эфирлер қоспасы, ол сондай-ақ ересек аралардың касталық құрамын және оның концентрациясына байланысты азық іздеу онтогенезін реттейді. Дамып келе жатқан араның жасына қарай ұрпақ феромонының құрамы өзгеретін болады. Ив Ле Конте, Леам Сренг, Жером Труйлер және Серж Анри Пуату жасаған жасанды ұрпақ феромоны 1996 жылы патенттелген.

Дрон феромоны

Дронның жаңғақ феромоны ұшқыш дрондарды жаңа патшаайымдармен жұптасуға қолайлы жерлерге тартады.

Дюфур безінің феромоны

Дюфур безі (француз табиғаттанушысы Леон Жан Мари Дюфурдың есімімен аталады) артқы вагиналь қабырғасына ашылады. Дюфур безі және оның секрециясы белгілі бір жұмбақ болып келді. Бұл бездің сілтілі өнімдері вагиналь қуысқа бөлінеді және олар жұмыртқалар салғанда олардың бетіне түседі деп есептелді. Шындығында, Дюфур секрециясы жұмысшы араларға патшайым салған жұмыртқаларды (тартымды жұмыртқаларды) жұмысшы аралар салған жұмыртқалардан ажыратуға мүмкіндік береді. 24 химиялық заттан тұратын кешен "патшайымы бар" колониялардағы және "патшайымы жоқ" колониялардағы жұмысшы аралардың арасында өзгешеленеді. Соңғысында жұмысшы аралардың Дюфур секрециясы сау патшайымның секрециясына ұқсас. "Патшайымы бар" колониялардағы жұмысшы аралардың секрециясы – тақ санды көміртек атомдары бар ұзын тізбекті алкандар, бірақ жұмыртқа салатын патшайымдар мен "патшайымы жоқ" колониялардың жұмыртқа салатын жұмысшы араларының секрецияларында да ұзын тізбекті эфирлер кездеседі.

Жұмыртқаны таңбалау феромоны

Бұл феромон, жоғарыда сипатталғанға ұқсас, аналық араларға патшалық ара салған жұмыртқаларды жұмысшы ара салған жұмыртқалардан ажыратуға көмектеседі.

Аяқ ізінің феромоны

Бұл феромонды аралар қозғалғанда қалдырады және нектар іздеуде Насонов феромондарының тиімділігін арттыруға көмектеседі. Патшайым арада бұл – оның табан бездерінен шығатын майлы секреция, ол патшайым ұяны басып өткенде оған жабысады. Бұл патшайым ұяларын салуды (соның салдарынан, шоғырлануды) тежейді, ал патшайымның жасы ұлғайған сайын оның өндірілуі азаяды.

Қорықшы феромоны

Этил олеат ересек азық іздеуші аралардың мөлдір аралардың жетілуін тежеу үшін бөлінеді. Бұл бастапқы феромон таратылған реттегіш ретінде қызмет етеді, осылайша мөлдір аралар мен азық іздеуші аралардың арақатынасын ұяға ең пайдалы деңгейде сақтап тұрады.

Насонов феромоны

Насонов феромоны жұмысшы аралар бөліп шығарады және бағдарлану мен араларды шақыру үшін қолданылады. Насонов феромонының құрамында гераниол, нероль қышқылы, цитраль және геран қышқылы сияқты бірнеше терпеноидтар бар.

Басқа феромондар

Бал араларының көпшілігі өндіретін басқа феромондар: тік ішек безінің феромоны, аяқ безінің феромоны, балауыз безі мен ұя феромоны, арқа безінің феромоны.

Басқа

Патшайымда да жоғарыда сипатталған ұрықты тану феромонына өте ұқсас түрлі метил және этил май қышқылдарының эфирлері көптеп кездеседі. Олар ұрықты тану феромоны үшін табылғандай феромондық функцияларды орындайтын болуы мүмкін.

Автордың аты-жөні бойынша әліппелік тізбе бойынша берілген сілтемелер

Имри, Джордж Георг Имри, «Қызғылт беттер» 1999 жылғы қараша.

Блум, М. С. 1992. «The Hive and the Honey Bee» кітабының қайта жаңартылған басылымындағы бал араларының феромондары (Дадант және ұлдары: Гамильтон, Иллинойс), 385–389 беттер. Батлер, К. 1609. «Әйелдер монархиясы». Аралар туралы және оларды дұрыс ұйымдастыру туралы трактат. Джозеф Барнс: Оксфорд. Фри, Джон Б., Әлеуметтік аралардың феромондары. Итака, Нью-Йорк: Комсток, 1987. Имри, Джордж Георг Имридің «Қызғылт беттері» 1999 жылғы қараша, 2005 жылғы ақпан айында қарастырылды.

Вандер Меер, Р. К. және басқалар. 1998. Әлеуметтік жәндіктердегі феромондық байланыс; Боулдер: Westview Press.