Дәнәкіл кітабындағы Белшацзар тойы және қабырғадағы жазу

Кіріспе

Даниял кітабындағы Белшазардың тойы туралы оқиға, немесе Даниял кітабының 5-тарауындағы қабырғаға жазылған жазу туралы оқиға, Белшазардың зор той жасап, Бірінші ғибадатхананың қирауы кезінде тоналған ыдыстардан ішкенін баяндайды. Сонда бір қол пайда болып, қабырғаға жазу жаза бастайды. Белшазар қорқып, өз ақылдастарын шақыртады, бірақ олар жазуды оқи алмайды. Патшайым оған Даниялды шақыруға кеңес береді, ол өте дана адам ретінде белгілі болған. Даниял Белшазарға оның әкесі Набуходоносордың мақтандығына берілгенде, Құдай адамдар патшалығына билік ететінін түсінгенше, құлатылғанын еске салады (Даниял 4-ке қараңыз). Белшазар да сондай Құдайға қарсы сөйлегендіктен, Құдай осы қолды жіберді. Содан кейін Даниял хабарды оқып, түсіндіреді: Құдай Белшазардың күндерін санап қойған, ол тартлып, жеткіліксіз деп табылған, және оның патшалығы мидялықтар мен парсыларға беріледі. Даниял 5-тарауының мәні – Набуходоносор мен Белшазардың арасындағы қарама-қайшылық: Набуходоносор Құдайдың алдында мойынсұнып, сабақ алады (ол Израиль Құдайының жоғары билігін мойындайды) және тағына оралады; ал Белшазар, керісінше, Набуходоносордың тағылымынан ештеңе үйренбей, Құдайға қарсы сөйлейді, және оның патшалығы басқаларға беріледі. Джон Коллинзтің сөзінше, Белшазардың тойы – «сарбаздық тартыс» жанрына жататын аңыз, оған Даниялдың Белшазардың мақтандығын және Израиль Құдайына құрметсіздік жасағанын айыптауы қосылған. Осының нәтижесінде, әңгіме екі рет аяқталады: бірінше, Даниялға оның болжамын дұрыс түсіндіргені үшін сыйлықтар мен құрмет көрсетіледі, содан кейін патша Даниялдың айтқан жазасын орындау үшін жазаланады. Осы оқиғадан «қабырғадағы жазуды оқуға білу» деген сөз тіркесі пайда болды, ол қолда бар дәлелдерден болашақта жамандық немесе сәтсіздік болатынын сезу мағынасын білдіреді, ал «қабырғадағы жазу» өзі де осындай жамандыққа немесе сәтсіздікке алып келуі мүмкін кез келген нәрсені білдіруі мүмкін.

Тақырыптық қысқаша мазмұны

Бұл бөлімде Даниялдың жазбасына қатысты К. Л. Соудың аудармасында келтірілген оқиғалар қысқаша баяндалады. Патша Балтазар мыңдаған салтанатты қонақтарына зәулім дастархан жасайды және Иерусалим ғибадатханасынан әкелінген ыдыстардан су ішуге бұйырады. Бірақ бабылдықтар су ішуде, сол кезде бір қол пайда болып, қабырғаға жазу жазады. Балтазар өзінің сиқыршылары мен жолдастарын шақырып, жазуды түсіндіруді талап етеді, бірақ олар тіпті оны оқи алмайды. Патшайым Балтазарға даналығымен танымал Даниялды шақыруға кеңес береді. Даниял шақырылып, патша оған жазуды түсіндірсе, мемлекетте үшінші дәрежедегі лауазымға тағайындайтынын уәде етеді. Даниял бұл құрметтен бас тартады, бірақ сұранысқа келіседі. Ол Балтазарға әкесі Набуходоносордың ұлылығы Құдайдың сыйы болғанын, ал ол мақтанға берілгенде Құдай оны төмендеткенін, содан кейін ғибанаттылыққа үйренгенін еске салады: «Ең Жоғары Құдай адамзат патшалықтарына билік етеді және Оның қалауынша кімді болса да билікке тағайындай алады». Балтазар Құдайдың ғибадатханасынан әкелінген ыдыстардан су ішіп, өз бұттарын мақтап, Құдайға құрмет көрсетпеді. Сондықтан Құдай осы қолды жіберіп, мына сөздерді жазды:

Даниял «МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ, УФАРСИН» деген сөздерді оқып, патшаға түсіндірді: «МЕНЕ, Құдай саған берілген патшалықтың күндерін санап, оны аяқтады; ТЕКЕЛ, сен салмақта тарталып, жетіспей қалдың»; және «УФАРСИН», саған берілген патшалық бөлініп, мидиялықтар мен парсылықтарға беріледі». Содан кейін Балтазар бұйрық берді, Даниялға қызыл тоға жамылды, мойнына алтын мойындық салынды және оны мемлекетте үшінші дәрежедегі лауазымға тағайындады. Осы түні Балтазар, халдей (бабылдық) патшасы, өлтірілді, ал Дарий мидиялық патшалықты иеленді.

Қабырғаға жазу

Қалдейлік даналардың ешқайсысы да қабырғаға жазылған жазуды оқи алмайды, тіпті түсіндіруге де қабілеті жетпейді. Бірақ Даниял екі түрлі жолмен дауыссыз әріптерді қосып, жазуды түсіндіреді – біріншісінде сөздер зат есім ретінде, екіншісінде етістік ретінде оқылады. Зат есімдер – ақша салмағы: яһуди минасына немесе алпыс шекелге тең (кейбір көне нұсқаларда екі емес, бір ғана mənê бар); təqêl, шекелге тең; және p̄arsîn, яғни "жартылай". Соңғысы парсылардың (ивритте pārās) есімін сөзбен ойнауды білдіреді, бұл олардың Белшазардың патшалығын мұраға алуы ғана емес, сонымен қатар екі халықтан – мидиялықтар мен парсылардан тұратынын көрсетеді. Даниял кейін сөздерді түбірлеріне сүйене отырып, етістіктер ретінде түсіндіреді: mənê – "саналды" деген мағынада; təqêl, салмақ тарту мағынасындағы түбірден – "тартылды" (және жетіспеді); ал pərês (פְּרַס), p̄arsîn-нің жекеше түрі, "бөлу" мағынасындағы түбірден – патшалықтың "бөлінетінін" және мидиялықтар мен парсыларға берілетінін білдіреді. Егер "жартылай" дегені екі жарты шекел болса, онда әртүрлі салмақтар – алпыс шекел, тағы бір шекел және екі жарты шекел – барлығы 62-ге тең, ал ертегіде бұл сан Дарийдің шамамен жасы ретінде берілген, бұл Құдайдың құдіретімен іс жүзеге асырылып жатқанын көрсетеді. "Қабырғаға жазылған жазу" фразасы кез келген жақын арада болатын апаттың, бақытсыздық немесе соңғы құлдыраудың алдын ала хабар беруші идиомалық тіркес ретінде кеңінен таралды. Егер адам "қабырғаға жазылған жазуды" көрмесе немесе көруден бас тартса, ол жақын арада болатын апатты оқиғаның белгілерін байқамайтын, білмейтін адам ретінде сипатталады. Ағылшын тілінде бұл фразаны алғаш рет қолданғандардың бірі – 1638 жылы капитан Л. Бринкмейр, оның "Германияның ескертулері" атты есебі отыз жылдық соғыс кезінде зорлық-зомбылықтың Англияға да таралуы мүмкін екендігі туралы ескертті. "Қабырғаға жазылған жазу" кейде Белшазардың тойындағы жазуда жазылғандай, "Мене, Мене, Текель, Уфарсин" сөздерінің біріктірілімі ретінде айтылады. Бұл метафора Бринкмейрдің есебінен бері әдебиет пен медиада алдын ала болжау құралы ретінде үнемі пайда болып келеді. Осы оқиғаға сілтеме жасау "Белшазар" атауының 20-ғасырдың екінші жартысындағы проектордың танымал бренді атауы ретінде қолданылуына әкелді.

None of the Chaldean wise men are able to even read, let alone interpret, the writing on the wall, but Daniel does so by supplying vowels in two different ways, first so the words are read as nouns, then as verbs. The nouns are monetary weights: a mənê, equivalent to a Jewish mina or sixty shekels (several ancient versions have only one mənê instead of two); a təqêl, equivalent to a shekel; and p̄arsîn, meaning "half pieces". The last involves a word play on the name of the Persians (pārās in Hebrew), suggesting not only that they are to inherit Belshazzar's kingdom, but that they are two peoples, Medes and Persians. Daniel then interprets the words as verbs, based on their roots: mənê is interpreted as meaning "numbered"; təqêl, from a root meaning to weigh, as meaning "weighed" (and found wanting); and pərês (פְּרַס), the singular form of p̄arsîn, from a root meaning "to divide", denoting that the kingdom is to be "divided" and given to the Medes and Persians. If the "half pieces" means two half shekels, then the various weights—a mənê or sixty shekels, another shekel, and two half shekels—add up to 62, which the tale gives as the age of Darius the Mede, indicating that God's will is being worked out. The phrase "writing on the wall" has grown to be a popular idiomatic expression referring to the foreshadowing of any impending doom, misfortune, or end. A person who does not or refuses to "see the writing on the wall" is being described as ignorant to the signs of a cataclysmic event that will likely occur in the near future. One of the earliest known uses of the phrase in English, was by a Captain L. Brinckmair in 1638, whose report "The Warnings of Germany" during the Thirty Years' War cautioned that the violence there could soon spill over to England. "The writing on the wall" is sometimes referred to by the use of some combination of the words "Mene, Mene, Tekel, Upharsin", as they were written on the wall in the tale of Belshazzar's feast. The metaphor has consistently made appearances in various works of literature and media as a foreshadowing device ever since Brinckmair's report. Reference to this event also led to the use of "Belshazzar" as a brand name for an overhead projector during that device's heyday in the second half of the twentieth century.

Тарихи негіздер

Бұл оқиға Вавилонның құлауына байланысты өрбуде, б.з.д. 539 жылдың 12 қазанында парсы жаулап алушысы Ұлы Кіру қалаға кірген кезде. Оның соңғы патшасы Набонид тұтқындалды; оның тағдыры белгісіз, бірақ ол жер аударылған болуы мүмкін. Мәтіндегі кейбір егжей-тегжейлер белгілі тарихи фактілермен сәйкес келмейді. Белшазар Вавилон патшасы және Набуходоносордың ұлы ретінде бейнеленген, бірақ ол шын мәнінде Набуходоносордың ұлы емес, оның ізбасары болған, Набуходоносор Теймада болған кезде оның орнында отырған, бірақ ешқашан патша болмаған. Жаулап алушы Дарий Мидиялық деп аталған, бірақ тарихта мұндай тұлға белгілі емес. Басқыншылар мидиялықтар емес, парсылар болған. Джон Дж. Коллинз бұл оқиғаның жанрына тән екенін айтады, онда тарихи дәлдік маңызды элемент емес. Даниял кітабының құрамдас бөліктері Маккавейлік дағдарысы аяқталғаннан кейін, яғни б.з.д. 164 жылдан кейін құрастырылған. 2-6 тарауларды құрайтын әңгімелер ең ертегі бөлігі болып табылады, б.з.д. 4 ғасырдың соңы немесе 3 ғасырдың басында жазылған. Олардың оқиғасы Вавилон, және олардың Вавилон диаспорасында, яғни парсы және грек билігінде Вавилон мен Месопотамияда өмір сүрген еврей қауымдастығында жазылғанына күмәндануға ешқандай себеп жоқ. Олар шетелдік билеушілердің міндетті түрде зұлымдықта емес екенін көрсетеді. Мысалы, Белшазар Даниялды марапаттап, жоғары лауазымға көтеріп отыр. Бұл 7-12 тараулардағы көріністермен күрт контрастқа түседі, онда еврейлердің азаптары зұлым 2 ғасырлық патша Антиох IV Эпифанның әрекеттерінен туындайды. 2 және 7 тарауларда барлық жердегі патшалықтар аяқталып, Құдайдың Патшалығымен алмастырылатыны айтылады. 3 және 6 тарауларда Құдайға адал еврейлердің жер бетіндегі патшалардың мақтаныштарына қалай төтеп беріп, Израиль Құдайының құтқаруына қалай жеткені туралы айтылады. 4 және 5 тараулар орталық бөлімін құрайды және Набуходоносор мен Белшазардың параллель, бірақ қарама-қарсы әңгімелеріндегі ең маңызды хабарды қамтиды. Біріншісі Құдаймен мойынсұнып, сабақ алады, еврей Құдайының жоғары билігін мойындайды және тағына қайта оралады. Белшазар керісінше, Набуходоносордың мысалынан ештеңе үйренбей, Құдайға қарсы сөйлейді және патшалығын басқаларға береді.

The story is set around the fall of Babylon, when on 12 October 539 BCE the Persian conqueror Cyrus the Great entered the city. Its last king, Nabonidus, was captured; his fate is unknown, although he may have been exiled. Several details in the text do not match the known historical facts. Belshazzar is portrayed as king of Babylon and son of Nebuchadnezzar, but was actually the son of King Nabonidus, one of Nebuchadnezzar's successors, who deputised for Nabonidus when the latter was away in Teima, but never became king. The conqueror is named as Darius the Mede, but no such individual is known to history. The invaders were not Medes, but Persians. John J. Collins suggests this is typical of the story's genre, in which historical accuracy is not an essential element. The constituent elements of the Book of Daniel were assembled shortly after the end of the Maccabean crisis, which is to say shortly after 164 BCE. The tales making up chapters 2 to 6 are the earliest part, dating from the late 4th or early 3rd centuries. Their setting is Babylon, and there is no reason to doubt that they were composed in the Babylonian diaspora,i. e., among the Jewish community living in Babylon and Mesopotamia under Persian and then Greek rule. They reflect a society in which foreign rulers were not necessarily malevolent. For example, Belshazzar rewards Daniel and raises him to high office. This is a marked contrast with the visions of chapters 7–12, where the sufferings of the Jews are the result of actions by the evil 2nd century BCE king Antiochus IV Epiphanes. Chapters 2 and 7 tell how all worldly kingdoms will come to an end and be replaced by the kingdom of God. Chapters 3 and 6 tell how pious Jews withstand the arrogance of earthly kings and are rescued by the God of Israel. Chapters 4 and 5 form the center, and carry the most important message in their parallel but contrasting tales of Nebuchadnezzar and Belshazzar, verses The first is humbled by God, learns his lesson, he acknowledges the ultimate kingship of the Jewish God, and is restored to his throne. Belshazzar, in contrast, learns nothing from Nebuchadnezzar's example, blasphemes against God, and has his kingdom given to others.

Белшазардың қонақасы халық мәдениетінде

Джонни Кэштің алғашқы жазылған евангелистік әні "Белшазар" болды, ол Даниял кітабынан алынған Киелі жазбаның тікелей қайта баяндалуы. Ол әнді 1957 жылы жазды, және Sun Records компаниясы Кэштің осы әнді жазып, лейбл аясында шығаруға рұқсат берген жалғыз евангелистік ән еді. Current 93 тобының 1992 жылғы "Thunder Perfect Mind" альбомынан шыққан "All The Stars Are Dead Now" әнінде "Mene mene tekel upharsin, We have been weighed and lost, We have been weighed and lost" деген сөздер әннің мәтінін құрайтын көптеген апаттық немесе құлдиратушы белгілердің бірі ретінде қолданылған. 2021 жылы жарық көрген Iron Maiden-нің "The Writing on The Wall" атты әнінің музыкалық видеосында Белшазардың тойы туралы жазылған қағазды көруге болады, барлығы сол тойға бет түзеп бара жатқандай. Ішінде музыкалық той өтіп, басқалардың өмірлік күшін сорып алып жатқан бір жаратылыс бар. Эдди осы тойды аяқтап, төрт атты және бұрын жаратылыс өмірлік күшін сорған қалған екі адаммен бірге тойдан кетеді.