Кіріспе

Георгий күні – Әулие Георгийдің мерекесі, оны христиан шіркеулері, елдері, аймақтары және қалалары тойлайды, оның ішінде Албания, Болгария, Англия, Эфиопия, Грекия, Грузия, Португалия, Румыния, Сирия, Ливан, Кастилия және Леон, Каталония, Алкой, Арагон, Генуя және Рио-де-Жанейро. Әулие Георгий күні 23 сәуірде тойланады, бұл – қасиеттінің Диоклетиан қудалауы кезінде шейіт болған күні.

Күні

Лютеран шіркеулерінің, Англикан шіркеуінің және Рим діни рәсімінің жалпы күнтізбесінде Киелі Георгий мерекесі әдетте 23 сәуірде тойланады. Пасха жиі Киелі Георгий күніне жақын түсетін болғандықтан, мереке шіркеуде 23 сәуірден басқа күні де тойлануы мүмкін: 2011, 2014, 2019 және 2022 жылдары лютеран, англикан және католик күнтізбелері Киелі Георгий күнін Пасха октавасынан кейінгі алғашқы бос күнге ауыстырып тойлады (Күсіптік аптаға қараңыз) (2011 жылдың 2 мамыры, 2014 жылдың 28 сәуірі, 2019 жылдың 29 сәуірі және 2022 жылдың 25 сәуірі). «Жалпы ғибадатта» былай делінген: «Егер Киелі Георгий күні Құрма жексенбісі мен Пасханың екінші жексенбісі аралығына түсетін болса, ол Пасханың екінші жексенбісінен кейінгі дүйсенбіге ауыстырылады», бірақ егер сол күн 25 сәуірге түсетін болса, не істеу керектігі айтылмаған, әдетте Марк күні. Бұл келесі рет 2033 жылы болады. Шіркеудегі барлық әулиелер күндері жексенбіге түсіп қалса, олар ауыстырылады (өйткені жексенбі – Мәсіхтің қайта тірілуінің мерекесі, ол әулиелерді еске алудан гөрі маңыздырақ). Шындығында, жоғарыдағы ережеге қарамастан, Англия мен Уэльстегі Рим католик шіркеуі 2022 жылдың 26 сәуірінде, сейсенбі күні Киелі Георгий күнін тойлады, ал Марк мейрамы басымдық алып, 25 сәуірде, дүйсенбіде тойланды. Англия шіркеуінің 2022 жылға арналған «Жалпы ғибадат» лексионары да осы күндерді көрсетті, әлеуметтік желілерде көрсетілген кітаптың суретіне сәйкес Георгий күні сейсенбі, 26 сәуірде тойланды. Сол сияқты, Шығыс православиелік шіркеуде мереке Пасхадан кейінгі алғашқы дүйсенбіге немесе кейде «Жаралы аптаның дүйсенбісіне» ауысады. 23 сәуірдегі мерекеден басқа, кейбір православиелік шіркеулерде Киелі Георгийге арналған қосымша мерекелер бар. Грузия елінде Киелі Георгий мерекесі 23 сәуірде және 10 қарашада (Юлиан күнтізбесі бойынша) тойланады, бұл мерекелер 2100 жылға дейін 6 мамыр мен 23 қарашада (Григориан күнтізбесі бойынша) өтеді. Ресей православиелік шіркеуі 1051 жылы Ярослав Ғұлы Киевте Киелі Георгий шіркеуін бағыштаған күнін 26 қарашада (Юлиан күнтізбесі бойынша) тойлайды, бұл мереке 2100 жылға дейін 9 желтоқсанда (Григориан күнтізбесі бойынша) өтеді. Триденттік күнтізбесінде Киелі Георгий күні «Жемізге» (Semidouble) лайық деп есептелген. Папа Пий XII-нің 1955 жылғы күнтізбесінде бұл дәреже «Жай» деңгейіне төмендетілді. Рим папасы Иоанн XXIII-нің 1960 жылғы күнтізбесінде бұл мереке тек «Еске алу» деп аталады. Папа Пауль VI 1969 жылы күшіне енген күнтізбеге түзету енгізген кезде оған «Естелік» дәрежесі берілді, оны қалау бойынша қолдануға болады. Кейбір елдерде, мысалы, Англияда бұл дәреже жоғарырақ.

Ағылшын католик және англикан дәстүрі

Англиядағы Киелі Георгий туралы ең алғашқы жазба католик монах Бедадан (шамамен 673–735 жж.) алынған. Оның мерекесі де тоғызыншы ғасырға жататын Дурхам жинағында айтылған. Ұлы Альфредтің өсиеті Дорсеттегі Фордингтон шіркеуіне сілтеме жасайды, бұл әулиеге жасалған сілтеме. Фордингтонның оңтүстік есігінің үстіндегі тас крестоносшыларды шайқасқа бастап жүретін Киелі Георгийдің керемет пайда болуын көрсетеді. 1415 жылы Кентербери провинциясының және 1421 жылы Йорк провинциясының қаулылары мерекені екі есе маңызды деңгейге көтерді, соның салдарынан жұмыс істеуге тыйым салынды және шіркеуге бару міндетті болды. Эдуард III (1327–1377) өзінің Гартер орденін (шамамен 1348 жылы құрылған) Киелі Георгийдің туымен байланыстырды. XV ғасырдың басынан бастап Киелі Георгий күні Англияда Рождествомен теңестірілген маңызды мереке және ұлттық мереке болды. Англия мен Шотландияның біріккеннен кейін XVIII ғасырдың соңында Киелі Георгий күнін тойлау дәстүрі әлсіреген. Дегенмен, Киелі Георгиймен байланыс бүгінге дейін сақталған, мысалы, Солсбериде жыл сайынғы Киелі Георгий күніне арналған шеру өтеді, оның бастауы XIII ғасырға дейін жетеді. Бүгін Киелі Георгий күнін ағылшын мәдениетімен байланысты кез келген нәрсемен тойлауға болады, соның ішінде морис биі және Панч пен Джуди көрсетілімдері. Киелі Георгий күнінің дәстүрлі әдеті – Киелі Георгийдің айқыш туын бір жолмен немесе екіншісімен жалаулап немесе безендіру: 23 сәуірде мейрамханалар Киелі Георгийдің айқыштарымен әшекейленгенін көруге болады. Киелі Георгий күні немесе оған ең жақын жексенбіде соборларда, шіркеулерде және шағын шіркеулерде «Иерусалим» әні орындалады. Киелі Георгий күніне деген бейжайлыққа наразылық күшейіп келеді. «Англия мұрасы» және «Киелі Георгийдің Корольдік қоғамы» сияқты ұйымдар мерекелеулерді ынталандыруда. Сондай-ақ, Англияның қамқоршысы ретінде Киелі Георгийді елмен тікелей байланысы жоқ белгісіз тұлғамен алмастыру туралы ұсыныстар түскен. Алайда, оны кіммен алмастыруға қатысты бірлескен пікір жоқ, бірақ ұсынылған есімдердің ішінде Эдмунд Шейіт, Линдисфарнның Кутберті немесе Киелі Албан бар, соңғысы BBC Radio 4 жүргізген сауалнамада көшбасшы болды. Жақында Англияның қамқоршысы ретінде Киелі Эдмундты қайта орнату туралы ұсыныстар айтылды, өйткені ол 400 жыл бұрын Георгиймен ауыстырылған. Киелі Георгий күніне қатысты діни салттар Пасхаға тым жақын болғанда өзгереді. Англия шіркеуінің күнтізбесіне сәйкес, егер Киелі Георгий күні құрма жексенбісі мен Пасханың екінші жексенбісі аралығына түсетін болса, ол Пасханың екінші жексенбісінен кейінгі дүйсенбіге ауыстырылады. Киелі Георгий көптеген басқа ұйымдардың да қамқоршысы болып табылады. АҚШ-тағы Католик скауттар ұлттық комитеті өз марапаттары мен іс-шараларының көп бөлігінде осы әулиені пайдаланады. Спортта 23 сәуір – «Сент-Джордж Драгонз» регби лигасы футбол клубының жылдығы. «Сент-Джордж» клубы 1921 жылдың 23 сәуірінде Австралиядағы Сидней спорт алаңында Жаңа Оңтүстік Уэльс регби лигасының бірінші сыныптық матчын Киелі Георгий күнінде өткізді. Ньюфаундленд пен Лабрадорда Киелі Георгий күні провинциялық мереке болып саналады және әдетте 23 сәуірге ең жақын дүйсенбіде тойланады.

Венгрия

Георгий күні Мажарстанда терең мәдениетке ие, көптеген аймақтарда бұл ең үлкен мерекелердің бірі саналады және мистикалық күштің ошағы деп есептелген. Бұл күні тойдан да зор тойлар өткізілген. Күндері сиқырлы амалдар жасалып, орманға серуендеу және ырымдық шомылу салты болған. Бұл күнді нағыз көктемнің бастауы деп санаған. Мерекелер, қуыршақтардың қойылымдары және әлемдегі алғашқы дінсіз рыцарь орденінің пайда болуы – Киелі Георгий ордені (мажар тілінде: Szent György Vitézi Lovagrend, «Киелі Георгийдің Витез рыцарь ордені») жиі кездеседі. Мажар халқының сенуіне сәйкес, осы күні сиқыршылар өздерінің сиқыршылар жиынын өткізген. Адамдар, көбінесе Желлерт тауы сияқты тауларда сиқыршылардың жиналатынына сенеді. Терезелер мен мал төбелеріне қамыс немесе қайың бұтақтары қойылып, олардың төңірегіне құрбандық шалу үшін хош иіс жағылып (кейде пияз гүлдері ілінген), қарғыстарды болдырмау үшін. Малға ерекше қасиеттері бар деп есептелетін шөптер мен сиқырлы погоча берілген. Аңыз бойынша, егер сол түні кімнің есік жамбасын сиқыршылар ойып алса, оның сиыр сүті тартылып алынар екен. Осы күні Додждол салты да өткізіледі. Осы рәсімге ұқсас, басқа аймақтарда қыздарға, қойшыларға және қойларға су шашылып, жаңбыр үшін емес, сиыр сүтін көбейту үшін жасалған. Римдік Палилия, ежелгі шопандық мейрамы, кейінірек мал өсіру рәсімдерінің негізі болды. Бұл күні көптеген малшылық әдет-ғұрыптарды сақтауға болады. Зұлым рухтар мен сиқыршыларды қуып, құнарлылықты шақыру үшін мал шынжырлармен, балталармен немесе басқа да заттар арқылы айдалып өтілген. Сзеклер елінде Георгий күні от қолданылған. Валенсия қаласы Алкойда Георгий күні қасиеттінің қала қоршауында мұсылмандармен күрескен христиан әскерлеріне көрсеткен көмегі үшін алғыс айту мерекесі ретінде тойланады. Қала тұрғындары бұл күнді ортағасырлық киім киген мыңдаған адамның шеруімен атап өтеді, екі «армияны» – маврлар мен христиандарды құрып, қаланы христиандарға қайтарған қоршауды қайта жаңғыртады. Экстремадура аймағының батысындағы Касерес қаласы 1229 жылдың 23 сәуірінде Леон королі Альфонсо IX-тың мұсылман билігінен қаланы қайтарып алғанын тойлайды. Мерекелік шаралар мейрам күні қарсаңында маврлар мен христиандардың шеруімен және Киелі Георгий мен Аждаһаның әртүрлі мүсіндерімен басталады. Шеру басты алаңға жеткеннен кейін, екі лагерь арасындағы шайқас қайта жаңғыртылады, соңынан қала тұрғындары таңдап, дауыс берген жеңімпаз Аждаһа мүсіні өртеп жіберіледі. Кантабриядағы Виернолес қаласында сәуір айының соңында және/немесе мамыр айының басында «Las Fiestas de San Jorge» мерекесі бірнеше күн бойы тойланады.

Португалия

Португалиядағы Киелі Георгийге құлшылық ету XII ғасырға дейін жетеді, ал Киелі Констебль XIV ғасырдағы Альжубаррота шайқасында португалдардың қазіргі Испанияға қарсы жеңісін Киелі Георгийге байланыстырды. Король Жоау I (1357–1433) тұсында Киелі Георгий Португалияның қасиетті қамқоршысы атанды және король киелінің атта отырған бейнесін Корпус Кристи мерекесінде шеруге алып жүруді бұйырды. Шындығында, португал армиясының ұраны «Португалия және Киелі Георгий – қауіп-қатерде де, соғыс қиындықтарында да» деген мағынаны білдіреді.

Германия Георгирит

Дәстүрге толы Буттенхайм және Баварияның көптеген басқа қалаларында Георгирит (көпше түрі Георгириттер; "Георгийдің шабысы") 23 сәуірде, Әулие Георгий күніне орай, әсіресе осы әулиеге арналған шіркеулер маңында өтеді. Әсем безендірілген аттар мен арбалар шіркеудің төңірегін бірнеше рет айналып өтеді, содан кейін шіркеуде қызмет өткізіліп, аттылар мен аттар бата алады. Одан кейін түрлі жарыстар ұйымдастырылуы мүмкін.

Рио-де-Жанейро

Бразилия армиясының салт атты әскерінің қамқоршысы – әулие Георгий бүкіл елде атпен мерекеленіп тойланады. Рио-де-Жанейрода, әулиеге деген құрмет өте жоғары, бұл күн халықтық той-думандармен, feijoada, фейерверктер және тағы басқа да мерекелермен аталады. 23 сәуірде шіркеулер таңғы сағат 3:30-да қасиетті Тағараға құлшылық етумен мерекелік шараларын бастайды. Содан кейін, шамамен таңғы сағат 4-те ғимараттың фасады карталық проекция және жарық шоу арқылы жаңа түстерге боялады. Бұл көрсетім, дәстүрлі фейерверктер мен таңғы сағат 5-те өтетін "Альворада де Сан-Хорхе" әулиелік миссасының алдында болады.

24 сәуір

Ерекше Чехия, Венгрия және Словакияда Георгий күні 24 сәуірде тойланады. Чехиядағы svátek sv. Жири, яғни Прагалық әулие Адальберт (чех тілінде Svatý Vojtěch) – Чехияның ұлттық қамқоршысы, ол 997 жылдың 23 сәуірінде шейіт болғандықтан, бұл күн 23 сәуірден 24 сәуірге ауыстырылған. Бұл күн ерекше аталып өтіледі. Венгрияда 24 сәуір – Аждаһаны өлтірген Георгий күні, сондықтан бұл күнді Георгий есімді ер адамдардың мерекесі деп санайды. Сондай-ақ, бұл Полиция күні, олар оны өздерінің қамқоршысы ретінде құрметтейді.

Шығыс православие дәстүрі

Бұрынғы Шығыс блогы елдерінің мемлекеттік дінсіздік саясаты тұсында Әулие Георгий күнін тойлау тарихи түрде басып тасталып келді. Егер Әулие Георгий күні Ұлы Ораза немесе Қасиетті апта кезінде, немесе Пасха күніне келсе, онда ол Пасха дүйсенбісінде тойланады.

Шығыс славян дәстүрі

Юлиан күнтізбесін қолданатын орыс православие шіркеуінде екі маңызды Георгий мерекесі бар. Барлық христиан әлемінде кең таралған 23 сәуір (Юлиан күнтізбесі) мерекесінен бөлек, ресейліктер Ярослав Ұлының бұйрығымен Киевтегі Георгий шіркеуінің салтанатты түрде ашылуының 1051 жылғы жылдығын 26 қарашада (Юлиан күнтізбесі) тойлайды, бұл күндер қазір 9 желтоқсанға сәйкес келеді. Георгий есімінің орыс тіліндегі бір нұсқасы Юрий болғандықтан, екі мереке халық арасында «Весенний Юриев День» (Көктемгі Юрий күні) және «Осенний Юриев День» (Күзгі Юрий күні) деп белгілі.

Оңтүстік славян дәстүрі мен Балқан көктем мерекесі

Сербия тілінде Георгий күні Đurđevdan (кириллица: Ђурђевдан) деп аталады және әр жылы 6 мамырда тойланады, себебі Сербия православие шіркеуі Юлиан күнтізбесін қолданады. Георгий күні – сербтер арасында ең көп таралған славалардың (отбасылық қамқоршы күні) бірі. Đurđevdanды православиелік және мұсылман ромалары мен мұсылман горанилері де тойлайды. Đurđevdanды атап өту, әсіресе, Сербияның Рашка аймағында кең таралған. Көптеген отбасылар үшін бұл мереке – слава болып табылады. Болгарияда ең танымал атау күні – Георгий күні (Гергьовден, Gergyovden) – жыл сайын 6 мамырда өткізілетін мемлекеттік мереке. Көбінесе толық қошқарды дайындап жеу дәстүрі бар, бұл ежелгі салт, мүмкін славян діншілдерінің құрбандық дәстүрімен және Георгийдің бағушылардың қамқоршысы екендігімен байланысты. Сондай-ақ, бұл күнде барлық жаман әрекеттердің жойылатынына сенеді. Әулие егіннің өсуіне көмектеседі және таңғы шықты ырыздандырады деп есептелінеді, сондықтан таңертең ерте жайылымдар мен шалғындарда серуендеп, шық жинап, жақсылыққа бет, қолдарын және аяқтарын жуады, тіпті Болгарияның кейбір ауылдық аймақтарында оны жалаңаяқтап жатырды. Георгий күні – Болгария қарулы күштерінің күні, ол 1880 жылдың 9 қаңтарында Александр Баттенберг ханзадасының жарлығымен ресми түрде жарияланды. Болгарияның астанасы Софияда және елдің ірі қалаларында Болгария армиясының ең жақсы техникасы мен әскерін көрсету үшін парадтар ұйымдастырылады. Георгий күні Đurđevdan деп те аталады және оны босниялық сербтер мен ромалар (православиеліктер мен мұсылмандар) тойлайды, сонымен қатар Босния және Герцеговинаның басқа этникалық топтары да тойлайды. Đurđevdanның кең таралғандығын Bijelo Dugme тобы танытқан Đurđevdan халық әнінен және Меша Селимовичтің "Өлім және дервиш" романынан көруге болады. Грек православие шіркеуінде Георгий күні 23 сәуірде тойланады, егер бұл күн ораза немесе Ұлы аптаға сәйкес келмесе, онда оны Пасхадан кейінгі күні тойлайды. Ораза немесе Ұлы апта кезінде басқа, кішірек әулиелердің мерекелері әдеттегі күндері тойланады. Алайда, Георгийдің шіркеудегі ең құрметті мега-шаһидтердің бірі ретіндегі мәртебесіне байланысты, мереке күні ораза мен Ұлы аптадан тыс жерге ауыстырылады, осылайша адамдар бұл күнді толық мерекелей алады. Грузин шіркеуінде Жеңісші Георгий жылына екі рет тойланады: 23 қарашада (Әулие Ұлы шейіт Георгийдің дөңгелекке байлануы) және 6 мамырда (Әулие Георгийдің басы кесілуі). Бұл мерекелердің басталуы 4-5 ғасырларға дейін барып тіреледі. Грузияда 23 қарашадағы мереке күні Каппадокиялық Әулие Ниноға байланысты, ол грузин аңыздарында Георгийдің туысы болып есептеледі және грузин халқына христиан дінін 4 ғасырда әкелгені үшін ерекше құрметке ие. Ревизделген Юлиан күнтізбесін қолданатын Румыния православие шіркеуі 23 сәуірде Георгий күнін тойлайды.

Таяу Шығыс

Георгийге шейіт ретінде табыну Левант аймағында басталып, Палестинадан Ливан арқылы Византия империясының қалған бөліктеріне тарады, бірақ бұл шейіт Сириялық қысқаша тізімінде (Бревиарийде) есімдері тілмеленбеген. Константин Ұлының (306-37 жылдары билеген) тұсында Лидда қаласында салынған титулдық шіркеу "жоғары дәрежелі адамға" арналған; осы адамның қасиетті Георгий екені 7 ғасырда анықталды. 1010 жылы мұсылмандар шіркеуді қиратты, бірақ кейіннен крестшілер оны қайта салып, киелі Георгийге арнады. 1191 жылы және "Үшінші крест жорығы" (1189-92) деп аталатын қақтығыс кезінде Саладин, Әйюбидтер әулетінің сұлтаны (1171-93 жылдары билеген) шіркеуді қайтадан қиратты. 1872 жылы жаңа шіркеу салынды және ол бүгінге дейін тұр. Таяу Шығыстағы христиандар әлі де Георгий күнін тойлайды, ал бұл дәстүр мұсылмандық сенімдерде қасиетті Әл-Хидрмен байланыстырылып, халық арасында медицина мен емдеумен ассоцияланады. Палестина мәдениетінде бұл мереке 5 мамырда аталады. Мереке Палестинаның Аль-Хадер қаласында, Бетлехемнің оңтүстігінде өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мереке Палестинаның түкпір-түкпірінен келген арабтарды Киелі Георгий монастырына баруға шақырды. 6 мамырдың таңында Бейт-Жала, Бейт-Лахима, Бейт-Сахур және Палестинаның басқа да аймақтарындағы палестиналық христиандар шерумен монастырға бет алды.

Әдебиетте

1897 жылы жазылған Брам Стокердің "Дракула" кітабында, Сент-Джордж түні, түн ортасынан бастап, зұлымдықтар орын алатыны айтылады. Кітапта көрсетілген 5 мамыр күні (Батыс Григориан күнтізбесі бойынша) – сол дәуірдегі Шығыс православие шіркеулері тойлаған Киелі Георгий күні. Сенім бойынша, морой (тірі вампирлер), әйел сиқыршылар және басқа да қараңғы жаратылыстар киелі күннің таңына дейін, түн ортасынан бастап барлық жаман күшті жинауы керек, сондықтан сол түні сыртқа шығу қауіпті. ("Дракуладан" үзінді, 1897 жыл) "Бүгін қандай күн екенін білесіз бе?" Мен 4 мамыр деп жауап бердім. Ол басын шайқап, қайтадан: "Иә, иә! Мен білемін, мен білемін! Бірақ сен бүгін қандай күн екенін білесің бе?" Мен түсінбедім деп айтқанда, ол жалғастырды: "Бүгін – Сент-Джордж күнінің қарсаңы. Сендер білесіңдер ме, бүгін түн ортасында әлемдегі барлық зұлымдық билікке ие болады?" 1961 жылы Макс Фриштің "Андорра" пьесасы Андоррадағы Сент-Джордж күні тойлауына (қойылымдағы) ерекше назар аударады. Пьеса қаланың бойжеткен қыздарының үйлерді әктеп тазалау рәсімімен басталып, аяқталады, бұл күннің басты тақырыбы – тазалықты көрсетеді. 2009 жылғы Джез Баттерворттың "Иерусалим" пьесасы Сент-Джордж күні, 23 сәуірде өтеді, бұл күні Уильям Шекспир дүниеден озған және туған күні деп есептеледі. Ли Шериданның 23 сәуірде Мейнутта өткен "Сент-Джордж күні" атты тұңғыш повесі супермаркетте жұмыс істейтін адамның бір күнін бейнелейді. Басты кейіпкер, жалқау теология студенті, өзінің өмірі мен Сент-Джордж өмірі арасындағы ұқсастықтарды байқауға бастайды. Сипаттамада айтылғандай, ол "күнделікті жұмысты медитациямен, қиялмен және көп сөйлейтін менеджермен [Ажыдаһамен] теңестіруі керек".