Кіріспе

Моңғолша ай күнтізбесі бойынша жылдың бірінші күні, жаңа жылды тойлаудың басқа дәстүрлері. Моңғолша ай жаңа жылы, көбінесе Цагаан сар (Цаган сар / ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠰᠠᠷᠠ, немесе сөзбе-сөз "Ақ ай") деп аталады, – бұл моңғолша ай-күн күнтізбесі бойынша жылдың бірінші күні. Моңғолдар мен кейбір түркі халықтары ай жаңа жылын тойлайды. Мерекенің шамандық әсері бар.

Уақыт

Ақ ай мерекесі алғашқы айдың бірінші күнінен үшінші күніне дейін тойланады. Цагаан сар – моңғол халқының ең маңызды мерекесінің бірі. Бастапқыда бұл мереке көктемде тойланды.

Тарих

Шыңғыс ханның моңғолдары он екі жылдық жануарлар циклын өздерінің жылнамасын белгілеу үшін қолданды. 1240 жылы жазылған «Моңғолдардың құпия тарихы» және хандардың көптеген хаттарында он екі жылдық жануарлар циклы кеңінен қолданылады. Қызыл Қоян жылында Шыңғыс хан айлық жаңа жылдың бірінші күні көкке көтеріліп, өзін тазартты, жаңа киім киді, аспан мен жерге құрмет көрсетті, анасы Хоулунға иіліп сәлем берді және өзінің сарайындағы рәсімге қатысты. Шыңғыс хан Тышқан жылының (1216 жыл) алғашқы күнінде 60 жастан асқан адамдарға алтын сыйлықтар таратты. Марко Поло XIII ғасырда Юань әулеті кезінде Хубилай хан тойлаған моңғолдық Ай жаңа жылын (Ақ Ай) сипаттаған. Екінші кітаптың бірінші бөлігінде ол былай деп жазады: Қызыл бас киімді көтеріліс Юань әулетінің құлдырауына әкелгеннен кейін 1368 жылы Солтүстік Юань әулеті моңғолдық дәстүрлерді моңғол жерінде жалғастырды. Жаздағы Наадам фестивалі ерлік қасиеттерін мақтайтын болса, Сағана Сар бейбітшілік пен келісімнің нәзік қасиеттерін мақтайды. Ақ түс, әсіресе ақ тағамдар немесе «tsagaan idee» (әртүрлі сүт өнімдері мен жүзім қосылған күріш) ниеттің тазалығын символдайды. «Моңғолдардың құпия тарихының» 254-тармағында Шыңғыс ханның ұлдары келесі ханның кім болатыны үшін таласады. Шыңғыс хан олардың таласқанда үнсіз отырады. Хухухос сөйлеп, Шағатайды (оның аты да Цзагадай деп жазылады, ол «ақ» дегенді білдіреді) сөкпек болып, былай дейді: «Шағатай, сен ойсыз сөздеріңмен жақсы анаңның жылы бауырын мұздатып, оның махаббатқа толы жүрегін қайғыландырдың, оның майлы ойларын кептірдің және оның сүттей ақ рухын қатырдың». Сағана Сар кезінде қарт туыстарға бару кезінде ниеттің тазалығына немесе рухтың ақ екендігіне ерекше мән беріледі. «Амар байна уу?» (Сіз тыныштықтасыз ба?) деген сәлемдесу айтылады, қолыңызды жайып, алақандарыңызды ашық ұстап, жаман ниет көрсетілмейді. Кіші үлкеннің қолына қолдау көрсетіп, иіліп, құшақтап, екі жақтан да иесі сүйеді. Бұл дәстүрлі әрекет золгох (саламдасу) деп аталады. Дауласуға тыйым салынған және шынайы татуласуға баса назар аударылады. Сағана Сарда сыйлық беру орталық орын алады. Әдетте, келесі жылға бақыт пен береке тілеу үшін дастарқан жайылады. Цин әулеті кезінде моңғолдар айлық жаңа жылдың күнін анықтау үшін «шар зурхайды» (сары жорамал) қолданды. 1911 жылдан бастап Моңғолияның Богд хандығы кезінде моңғолдар кейбір жылдары сары жорамалдан өзгеше болатын Тұғыс Баяскалант жорамалын қолданды. 2011 жылы мереке ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне ұсынылды.

Салтанатты рәсім

Цагаан сардың әдет-ғұрыптары аймаққа байланысты айтарлықтай өзгеше. Мысалы, Моңғолияда Жаңа жыл мерекесінде отбасылар буддалық ағартушылықты бейнелейтін құрбандық үстелінде шам жағады. Сондай-ақ, адамдар бір-бірімен «Амар байна уу?» сияқты мерекелік ерекше құттықтаулармен сәлемдеседі, яғни «Тыныштықпен өмір сүріп жатырсыз ба?» дегенді білдіреді. Бұл күні моңғолдар достары мен туыстарына барып, сыйлық алмасады. Моңғол отбасылары әдетте отбасының ең үлкенінің үйінде жиналады. Көптеген адамдар моңғолдың ұлттық киімдерін толық киіп келеді. Ақ Ай мерекесінде үлкендерге сәлемдескенде моңғолдар «золгох» саламдасуын орындайды, яғни олардың иықтарынан ұстап, қолдау білдіреді. Ең үлкенге отбасының барлық мүшелері сәлем береді, жұбайынан басқа. Цагаан сардың алдындағы күнді битуун деп атайды, бұл жаңа немесе қара ай фазасының атауы. Ай фазалары: битуун (қара ай), шинед (жаңа ай), тергель (толық ай) және хуухид (арту айы). Битуун күні адамдар үйлерін мұқият тазартады, ал малшылар мал қораларын тазалап, жаңа жылды жаңа күйде қарсы алуға дайындалады. Битуун рәсіміне самсара мен барлық саналы жандардың ағартуын бейнелейтін шамдарды жағу және есік алдына үш кесекті мұз қою кіреді, сонда Палден Лхамоның жылқысы су іше алады, себебі құдай осы күні әр үйге келеді деп есептеледі. Кешке қарай отбасылар жиналады – әдетте жақын туыстар, Цагаан Сар – бұл тойға дайындалуды қажет ететін дастархан, өйткені ерлер мен әйелдер бүкіл отбасы ретінде үлкен мөлшерде бууз және десерт пен сыйлыққа арналған ул буу дайындайды.