Кіріспе

Электрондық колониализмді кейде eColonialism деп қысқартып, Герберт Шиллер 1976 жылы жариялаған «Коммуникация және мәдени үстемдік» атты еңбегінде осы тұжырымды ұсынған. Бұл жұмысында Шиллер үшінші әлем елдерін және кедей халықтарды АҚШ, Жапония және Германия сияқты әлемдік державалардың ықпалына бағындыратын, технологиялық колониализмнің пайда болуын болжады, мұның себебі қажетті «коммуникациялық жабдықтар мен шетелде жасалған бағдарламалық қамтамасыз етуді импорттау» болды. Осы құбылысты зерттеу барысында, адамдардың деректер мен басқа да технологиялар арқылы пайдалануы қалыпты жағдайға айналды. «Коммунизмнің күйреуі», нарықтардың жаһандануы және коммуникациялық технологиялар саласындағы қарқынды инновациялардың ықпалымен туған Электрондық колониализм теориясы, неоимпериализмнің қазіргі заманғы түрін ұсынады. Бұл әскери кеңею мен сатып алуларға емес, мақсатты аудиторияның санасын баурап алуға және тұтыну әдеттерін қалыптастыруға негізделген – психологиялық империя. 1945 жылға дейін «халықаралық коммуникация теориясы болған жоқ». Рейган кезеңі мен одан кейінгі жылдары халықаралық медиа ағынының күшеюі бірігулер мен сатып алулардың қарқынды дамуына әкелді. Бұл корпоративтік консолидацияға бағытталған қозғалысқа ұласты, ол кейіннен 21-шы ғасырда медиа индустриясының басым өсу стратегиясын анықтады (мысалы, WarnerMedia).

Цифрлық колониализм және әлемнің оңтүстігі

Бұл тұжырымның қалыптасуы алғашқы отарлаушылардың Африка жағалауларына пайда табу және империялық мақсаттарды орындау үшін жергілікті еңбек күшін құлдыққа салу және пайдалану арқылы табиғи ресурстар мен шикізаттың мүмкіндігінше көп мөлшерін иеленуіне байланысты. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін қажетті инфрақұрылымды салу, сондай-ақ импорт пен экспортты жеңілдету арқылы қол жеткізілді. Электрондық дәуірдегі отаршылдық, керісінше, цифрлық құрылғылар, орталықтар мен жүйелерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Осы тұжырым бойынша, әлеуметтік желілер сияқты коммуникациялық жүйелер мен желілік байланысты қамтамасыз ететін инфрақұрылымдар деректерді жинау, пайда табу, сақтау және талдау үшін ғана қолданылады. Бұл платформалар кездейсоқ оқиғаларды ұстап алатын, кейін сатуға болатын торлар сияқты жұмыс істейді. Сонымен қатар, цифрлық отаршылдық – бұл «Батыс технологиялық компанияларымен жасалған және меншікке алынған коммуникациялық желілер арқылы» адамдардың нақты келісімінсіз деректерді алу және бақылау. Мұндай жағдайларда, адамдар өз қызметтерін бақылап, деректерді өндіруге өздері қатысады. Кейде бұл өз еркімен жасалады, ал кейде жұмыс немесе келісімшарт талабы болып табылады. Кейбіреулері оны жаңа түріндегі қанаушылық деп қарастырады. Бұл деректерді адам өмірінің қосалқы өнімі деп есептейді, оны иеленуге болмайды, адам дем алатын ауа сияқты. Google, Amazon, Apple, Facebook, Baidu, Alibaba және Tencent сияқты корпорациялар осындай деректерді өңдеуге тек өздері ғана қабілетті екенін және осы арқылы қоғамды жақсартуға болатынын мәлімдейді, бұл тарихи отаршылдықты жүзеге асырғандардың оны «цивилизациялық жоба» деп атауына ұқсас. Бұл цифрлық революция нысанаға алынатын және әсер ететін адамдардың ерекшелігіне емес, «деректердің көшірмесіне» қатысты жаңа жағдайды жасады. Аталған аймақтардағы шектеулі инфрақұрылым мен деректерді қорғау заңдарының әсерінен бұл позицияның күші күшейеді, соның салдарынан зерттеушілер бұл «бизнес-модель цифрлық отаршылдыққа айналады» деген тұжырымға келеді. ProjectAires, Project CSquared және бұрынғы Project Loon жобалары пайда табуға ұмтылыстың одан әрі кеңеюін көрсетеді. Цифрлық отаршылдық тұжырымы – бұл бүгінгі күні алғашқы отарлаушылардың инфрақұрылымдық жобаларын цифрлық/желілік байланыс инфрақұрылымы түрінде қайталау. Мұндай жағдайда Facebook және Alphabet сияқты компаниялар аймақтағы бағдарламалық қамтамасыз етуі мен онлайн қызметтерінен пайда табады, Global South-тағы тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету үшін ұзақ мерзімді жергілікті инфрақұрылымды дамытуға емес. Бұл цифрлық неоколониализм тұжырымының қажеттілігін тудырды. Тарихи тұрғыдан алғанда, неоколониализм тұжырымы Батыс державаларының формалды тәуелсіздікке қарамастан, бұрынғы отарларына қалай үстемдік ететінін сипаттау үшін пайда болды. Цифрлық неоколониализм, өз кезегінде, «жаңа қалыпты» тұжырымдамасын ілгерілету арқылы жұмыс істейтін, үстемдіктің одан да нәзік, жанама формаларын көрсетеді және мемлекеттік және жеке қатысушылардың күрделі желісін қамтиды. Бұл цифрлық отаршылдықтан басты айырмашылығы, ол корпорациялар/үкіметтер/мемлекеттік құрылымдардың цифрлық кеңістіктегі жеке тұлғаларды тікелей бақылауын білдіреді. Алайда, цифрлық неоколониализм цифрлық отаршылдықты алмастырмағанын атап өту қажет. Керісінше, цифрлық империализмнің екі түрі де бір уақытта кеңінен таралған. Цифрлық неоколониализмнің маңызды ерекшелігі – кейбір платформалардың өз әрекеттерін, әсіресе «қызмет көрсету шарттары» келісімдері арқылы растауында. Мұнда платформалар өздерін адамдар өз еркімен бас тарта алатын қызмет ретінде ұсынады, бұл жағдайға бақылаудың иллюзиясын тудырады. Интернет корпорациясы (ICANN) осыған мысал болады. ICANN – IP-адрестер мен домендік атаулар жүйелерін қоса алғанда, бірқатар деректер базаларын сақтау және пайдалану арқылы интернеттің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған көптеген мүдделі тараптардан тұратын коммерциялық емес ұйым. Бастапқыда АҚШ-тың басшылығымен, жылдар өте ICANN Global South-ты шеттетуге ұмтылғаны анық болды. Тіпті АҚШ 2016 жылы коммерциялық емес ұйымды тікелей басқару құқығын бірнеше мүдделі тараптарға бергеніне қарамастан, елдің еркін нарық принциптері мен корпоративтік мәдениеті ұйымның құрылымына толыққанды енгізілді. Осылайша, ICANN-ның көптеген шешімдері АҚШ-тың ұйымды тікелей бақылауға алмауына қарамастан, Global South-ты шеттетуді жалғастырды.

Қарсылық әдістері

Бірқатар ғалымдар цифрлық империализмге қарсы тұрудың мүмкін болатын жолдарын ұсынды, олардың көпшілігі осы салада тағы зерттеулер қажет екенін айтады. Ең көп айтылатын нәрсе – хабардар болу қажеттігі. Цифрлық колониализмнің бар екенін және оның қалай жұмыс істейтінін түсіну – қарсылықтың маңызды алғашқы қадамы. АҚШ және Қытай сияқты орталықтардан интернетті орталықсыздандыру да цифрлық отаршылдыққа қарсы тұрудың бір жолы деп саналады. Кейбір авторлар қарсылықтың белсенді жолдарын зерттеді, оның ішінде алгоритмдерді шатастыруға арналған деректерді көптеп жіберу бағдарламалық құралдарын, сондай-ақ бет-әлпетті тану жүйелерін жаңылыстыруға арналған киілетін маскалар мен татуировкаларды қарастырды. Мысалы, жүргізушілер көлік нөмірлеріне дерекқорларды өзгертуге арналған код жазып, жол қозғалысын бақылайтын камераларды алдауға тырысты. Осы код бағдарламалық құралға көлік нөмірін жазудың орнына дерекқорын жоюды бұйырады. Ірі технологиялық компаниялардың пайдаланушы деректерін пайдалануына тыйым салатын заңдар – тұрақты нәтиже беруге қабілетті, шынайы жол ретінде қарастырылады.

Ескертпелер мен сілтемелер

Маклюхан, М. (1964) Медианы түсіну: Адамның мүмкіндіктерін кеңейту. Нью-Йорк: МакГроу Хилл кітап компаниясы. Макфайл, Т. (1981) Электрондық колониализм: Халықаралық хабар тарату және коммуникацияның болашағы. Ньюбери Парк: Сейдж. Макфайл, Т. & Макфайл, Б. (1990) Коммуникация: Канадалық тәжірибе. Торонто: Копп Кларк Питман. Макфайл, Т. (2002) Жаһандық коммуникация: Теориялар, қатысушылар және трендтер. Бостон: Аллин және Бейкон. Макфайл, Т. (2014) Жаһандық коммуникация: Теориялар, қатысушылар және трендтер. (4-ші басылым) Лондон: Блэкуэлл. Рали, Р. (2004) eEmpires. Мәдениеттік сын, 57, 111–150.