Кіріспе
1980 жылдан бері Қытайда зияткерлік меншік құқықтары (ЗМҚ) мойындалып, қорғалып келеді. Қытай зияткерлік меншік құқығын қорғау жөніндегі маңызды халықаралық конвенцияларға қосылды. Ішкі деңгейде, зияткерлік меншік құқығын қорғау мемлекеттік заңнамалармен, әкімшілік регламенттермен және тауар таңбалары, авторлық құқық және патент салаларындағы қаулылармен қамтамасыз етілді. Қытай шетелдік ЗМҚ тұжырымдамаларын алғаш рет қабылдаған кезде, Боксер протоколынан кейінгі екіжақты келісімдердің аясында Цин әулетін оларды қабылдауға шетелдік елдер мәжбүрлеген болатын. Қытай Халық Республикасының алғашқы жылдарында Қытайдың ұлтшыл үкіметі қабылдаған заңдар күшін жойып, авторлық құқық, тауар таңбалары және патенттерге қатысты көзқарас Кеңес Одағының үлгісіне сәйкес болды. Қытай саясаткерлері 1970 жылдары үкімет көбірек технология импорттауға тырысқанда, жаһандық ЗМҚ жүйесіне интеграциялануға қызығушылық танытты. 1980 жылдары Қытай ЗМҚ мәселелері бойынша халықаралық шарттарға қосыла бастады. 2001 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) қосылғаннан кейін, ол ТРИПС келісімі бойынша ЗМҚ міндеттемелерін қабылдады және өзінің ішкі заңдарын ТРИПС стандарттарына сәйкес қайта қарады. Қытайдың ЗМҚ аясы жылдам дамығанымен, 2023 жылға қарай ол көптеген дамыған елдерге қарағанда нашар дамыған күйде қалды. 2023 жылғы тренд бойынша Қытайдың ЗМҚ басқаруы Еуропалық Одақ және АҚШ жүйелеріне жақындап келеді. Халықаралық аренада Қытайдың пікірінше, Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗЗҰ) ЗМҚ ережелерін жасау үшін басты халықаралық платформа болуы керек. Жалпы алғанда, Қытай халықаралық деңгейде ТРИПС стандарттарын сақтауды қолдауға бағытталған, кейде басқа дамып келе жатқан елдермен бірігіп, ТРИПС аясындағы міндеттемелерді арттыруға қарсы тұрады.
Intellectual property rights (IPRs) have been acknowledged and protected in China since 1980. China has acceded to the major international conventions on protection of rights to intellectual property. Domestically, protection of intellectual property law has also been established by government legislation, administrative regulations, and decrees in the areas of trademark, copyright, and patent. China first began accepting foreign IP concepts when foreign countries forced the Qing dynasty to accept them as part of the bilateral treaties that followed the Boxer Protocol. The early People's Republic of China abolished the statutes enacted by China's Nationalist government and adopted an approach to copyright, trademark, and patent issues more consistent with the model of the Soviet Union. Chinese policymakers became interested in integrating into the global IP framework as the government sought to import more technology in the 1970s. In the 1980s, China began to join international treaties on IP issues. After joining the World Trade Organization in 2001, it assumed IP obligations under the TRIPS Agreement and revised its domestic laws to conform to the TRIPS standards. Although China's IP framework has developed quickly, as of 2023 it remains less developed than most industrialized countries. The trend as of 2023 is that China's IP governance is continuing to grow closer to the EU and U. S. systems. Internationally, China's view is that the World Intellectual Property Organization (WIPO) should be the primary international forum for IP rule making. Generally, China's approach internationally is to advocate for maintaining the TRIPS standards, sometimes joining with other developing countries to oppose an increase in obligations beyond TRIPS.
Халықаралық негіздеме
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қытай 20-ғасырдың басында шетелдік зияткерлік меншіктің (ЗМ) тұжырымдамаларын қабылдай бастады, ҚХР құрылған кезде оларды жойды және реформа мен ашылу саясаты кезінде ЗМ құқықтарын мойындауды бастады. Қытай сондай-ақ WIPO басқаруымен жүзеге асырылатын аудиовизуалды өнер орындаушылары туралы Бейжің шартына қол қойды, бұл орындаушылардың зияткерлік меншік құқықтарын күшейтеді. Сондай-ақ, 2001 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) қосылған кезде Саудаға қатысты зияткерлік меншік құқықтарының аспектілері туралы келісімге (TRIPS келісімі) өзінің міндеттемелерін қабылдады. Қытайдың TRIPS келісімін қабылдауы, қытай саясаткерлерін ұлттық инновацияны ынталандыру үшін елдің нормативтік-құқықтық базасын жақсартуға және маңызды ішкі саясат реформаларын жүргізуге жетеледі. TRIPS келісімі Қытайдың ішкі ЗМ заңнамасының да негізі болып табылады, себебі Қытай өз ЗМ заңдарын, оның ішінде патенттер, тауар таңбалары және авторлық құқықтарды TRIPS стандарттарына сәйкес келтірді. Кем дегенде 2023 жылдан бастап Қытайдың халықаралық форумдарда ЗМ мәселелерін қарастырудағы жалпы тәсілі – TRIPS келісімінің стандарттарын сақтау және кейде басқа дамушы елдердің ЗМ стандарттарын одан әрі арттыруға қарсы ұсыныстарын қолдау болып табылады. Оның ЗМ жүйесінің жалпы тенденциясы Еуроодақ (ЕО) және АҚШ жүйелеріне ұқсас даму бағытында қалыптасуда. 1928 жылдың 23 мамырында Ұлттық үкімет кітаптар, музыка, суреттер, фотосуреттер, гравюралар және модельдерді қамтитын авторлық құқық туралы заң қабылдады. Көптеген туындылардың авторлық құқығы авторының қайтысынан кейін 30 жыл бойы сақталды. Әдеби туындылардың аудармалары 20 жылдық авторлық құқыққа, ал фотосуреттер жарияланғаннан кейін 10 жылдық авторлық құқыққа ие болды. Корпоративтік авторлық құқық жарияланғаннан кейін 30 жыл бойы сақталды. Қытай Халық Республикасы 1949 жылы Қытай Республикасының заңдарын жойды. ҚХР Кеңес Одағының зияткерлік үлгісін Қытай Республикасының үлгісіне қарағанда дәстүрлі қытайлық ойлауға сәйкес деп тапты, себебі Кеңес үлгісі өнертабыс немесе шығармашылық арқылы барлық адамдарға тиесілі білімдер жинағына сүйене отырып, әлеуметтік қызметпен айналысатын адамдар туралы идеямен үйлеседі. Сондай-ақ, ҚХР Авторлық құқық заңын іске асыру ережелері (著作权法实施条例), 1990 жылы қабылданған және жарияланған ҚХР Авторлық құқық заңы және 1991 жылы қабылданған және 2002 жылы қайта қарастырылған "Іске асыру ережелері". Көбінесе авторлық құқықтың мерзімі автордың өмір сүру мерзіміне 50 жыл қосылған мерзімді құрайды, бірақ кино және фототуындылар үшін, сондай-ақ компания немесе ұйым жасаған туындылар үшін мерзім алғашқы жарияланғаннан кейін 50 жылды құрайды. Берн конвенциясын және әмбебап авторлық құқық конвенциясын, сондай-ақ ҚХР мен басқа шет елдер арасындағы екіжақты авторлық құқық келісімдерін іске асыру үшін ҚХР үкіметі 1992 жылғы Халықаралық авторлық құқық келісімдерін іске асыру ережелерін қабылдады. Бұл шетелдік авторлық құқық иелеріне ҚХР-дағы құқықтары мен мүдделерін қорғауға мүмкіндік берді. ҚХР Берн конвенциясына қосылғанға дейін компьютерлік бағдарламалық жасақтама авторлық құқық заңы бойынша әдеби туынды ретінде қарастырылмаған. 1991 жылдың мамыр айында Мемлекеттік кеңес Компьютерлік бағдарламалық жасақтаманы қорғау ережелерін қабылдады. Осы ережелердің негізінде Компьютерлік бағдарламалық жасақтаманы авторлық құқықпен тіркеу шараларын сол кездегі Инженерлік-электроника өнеркәсібі министрлігі әзірледі.
Патент құқығы
1950 жылы ҚХР өнертабыс және патент құқықтарын қорғау жөніндегі Уақытша ережелерді қабылдады. (中华人民共和国专利法) Бұл өнертабыстарды жасауға ынталандыру және ғылым мен технологияның дамуын ілгерілету мақсатында жасалды. Кейіннен ҚХР Патент заңының орындалу ережелері нақтылаулар қосты. Қытай заңнамасына сәйкес, өнертабыс патенттері мен дизайн патенттерінен өзге, пайдалы патенттер де қолжетімді. Монополияға қарсы заң, зияткерлік меншік лицензиялары үшін негіссіз алымдарды тексеруді және зияткерлік меншік мәселелері бойынша қосымша регламенттерді қабылдауға құқық береді.
Географиялық көрсеткіштер
Өңірлік ерекшеліктерді көрсету үшін өнім атауларының құрамына жер аттарын енгізу Қытайда 3000 жылдан бері қолданылып келеді. Қытай 1980 жылдардағы реформалар мен ашылу саясатынан кейін еуропалық үлгідегі географиялық көрсеткіштерді алғаш рет интеллектуалдық меншік ретінде таныды, бұл ИМ заңдарының күшейтілген сақталуын білдіреді. Мамандандырылған ИМ соттары аралық сот деңгейінде орналасқан және барлық күрделі техникалық азаматтық және әкімшілік ИМ істеріне (патенттер, жаңа өсімдік сорттары, интегралды схемалардың дизайны, коммерциялық құпиялар және компьютерлік бағдарламалық жасақтама) бірінші инстанция ретінде қарап шешеді. Олар сонымен қатар танымал тауар таңбаларына қатысты бірінші инстанциядағы істерді қарастырады және провинциядағы негізгі халық сотының апелляциясы бойынша басқа ИМ істерін де қарайды.86 Әкімшілік құқық саласында Пекиннің Интеллектуалдық меншік соты әкімшілік ИМ төрелік органдарының шешімдеріне қатысты шағымдарды бірінші инстанция ретінде қарауға арналған, ерекше құзыретіне ие. Бұл трибуналдар әкімшілік жағынан қалалық аралық халық сотының құрамында болғанымен, 2014 жылы құрылған ИМ соттары сияқты, ИМ істері бойынша аймақтық және эксклюзивті құзыреті бар. Үміткерлер бейнеконференция арқылы сотқа қатысады, ал жасанды интеллект (АИ) ұсынылған дәлелдерді бағалап, тиісті құқықтық нормаларды қолданады. Қытай үкіметінің қолдауымен жұмыс істейтін Baidu іздеу жүйесі заңсыз өнімдерді ұсынатын үшінші тарап веб-сайттарына сілтемелер береді, сондай-ақ заңсыз аппараттық және тауарлық өнімдерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Қытай үкіметі елдің іздеу жүйесінен түсетін табыстың 70% -ын бақылайды және АҚШ шенеуніктері оны онлайн-талғандық топтарының қызметін шектеуге шақырды.
Істер
Интеллектуалдық меншік құқығын бұзу туралы алғашқы маңызды дау 1992 жылғы сәуірде Убиді ойлап тапқан Ван Юнмин Донгнан корпорациясына қарсы сотқа берді. 1992 жылғы наурыз айында Қытай билігі Шэньчжэньдің жарқырағыш материалдар институты Microsoft Corporation-ның 650 000 голограммасын көшіргенін анықтады. Институт Microsoft-тың тауар белгісін бұзғаны үшін кінәлі деп танылды және 252 АҚШ доллары сомасында айыппұл салынды. Бұл бұзушылықтың нәтижесінде Microsoft-қа келген залал 30 миллион АҚШ долларына бағаланады. 1994 жылғы Disney v. Beijing Publishing House ісі Қытай сотының авторлық құқыққа қатысты дауларда халықаралық келісімдерді қалай қолданатынын қарастырды. Жоғарғы сот CEPT пайдасына шешім шығарғанымен, сот тыйым салу туралы қаулы шығармады, себебі бұзушылық процесі электр энергиясын өндіру үшін қолданылып, тыйым салу қоғамдық мүддеге зиян келтіруі мүмкін еді. Соның нәтижесінде, сот CEPT-ге 50 миллион юань (РМБ) өтемақы төлеуді міндеттеді. Өз шешімінде Венчжоу қалалық халық соты бұл істі «Қытайдағы патенттік бұзушылықтың №1 ісі» деп атады. 2007 жылғы ЕО-Қытай саммитінде ЕО сауда комиссары Питер Мандельсон: «Мен SCHNEIDER ісін Қытайдағы зияткерлік меншікті қорғау саласындағы тең мүмкіндіктердің сынаққа түсуі ретінде қарастырамын, осыны біз күтеміз», - деді. 2019 жылдың қыркүйегінде Levi's компаниясы Гуанчжоу IP сотында Гуанчжоудағы тауар белгісін бұзу туралы соңғы сот шешімін жеңіп алды. Іс «джинстің артқы бөлігіндегі екі қалтадағы доға тәрізді дизайнға» қатысты, ол 2005 жылдан бері Қытайда тіркелген және қорғалған. Компания болашақта бұзушылыққа жол бермеу туралы тыйым салумен қатар, залал өтеуі мен сот шығындарын да өндіріп алды. Бұзушының тауар белгісі туралы білмеуі жазадан босатуға себеп болмады. 2021 жылы бельгиялық суретші Кристиан Сильвен плагиат жасады деп қытай суретшісі Йе Юнцинге қарсы сотқа шағымданып арыз берді. 1990 жылдардан бері Йе-нің туындылары Сильвеннің туындыларына ұқсас композициялық және мотивтік элементтерді қамтиды. 2023 жылдың 24 тамызында Пекин зияткерлік меншік соты Сильвенге 650 000 евро (696 000 доллар) өтемақы төлеуді міндеттеді, бұл Қытайдағы көркем өнерге қатысты істер бойынша ең жоғары сома болып табылады, сонымен қатар Йе-ге Global Times газетінде ресми түрде кешірім сұрауға бұйрық берді. Бұл Сильвен күткен сомадан төмен болғанымен, 2023 жылдың қыркүйегіне дейін оның адвокаттары үкімді үлкен сомаға шағымдану жолына бармады.
АҚШ-Қытай қарым-қатынастары
ИС алғашқыда АҚШ-Қытай арасындағы жоғары энергия физикасы жөніндегі келісімді және АҚШ-Қытай арасындағы сауда қатынастары жөніндегі келісімді жасау кезінде екі ел арасындағы маңызды келіссөз тақырыбына айналды. Сонымен қатар, Қытайға қарсы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) екі іс жіберілді, бірі - зияткерлік меншік құқықтарын бұзуға, екіншісі - нарыққа қолжетімділіктегі кемшіліктерге негізделген. Екі жағдайда да Қытайдың жұмыс стандарттарын ДСҰ ережелеріне сәйкес өзгертуі қажет болды; IPR ісінде қылмыстық жаза қолданылатын "коммерциялық масштабтың" анықтамасы бойынша пайдалы стандарт белгіленді, бірақ АҚШ қылмыстық жауапкершілікке тартылу үшін 500 даналық шекті көрсетуге жеткілікті дәлел ұсынбағаны анықталды. Қытай Халық Республикасындағы Америка сауда палатасы 2016 жылғы Қытайдағы бизнес ахуалы туралы есебі үшін Қытайда бизнес жүргізетін 500-ден астам мүшесінен сауалнама алды және IPR-ді қорғау жақсарып келе жатқанын, бірақ маңызды қиындықтар әлі де бар екенін анықтады. Нәтижелер көрсеткендей, қолданыстағы заңдардың нақты іске асырылуынан басымдығы жоғары, патенттік қорғау ең жоғары мақұлдау деңгейіне ие, ал коммерциялық құпияларды қорғау шамалы артта қалады. Көптеген АҚШ компаниялары 2009 мен 2019 жылдар аралығында қытай компанияларының олардың зияткерлік меншігін ұрлағанын мәлімдеді. Бұл мәселені шешудің үш негізгі жолы бар. Бірі – мәселені ДСҰ-ға беру, бұл әдетте соңғы шешімге жету үшін жылдар қажет етеді және ДСҰ ережелеріне қатысты қытай заңдарына қарсы дәлелдерді ұсынуды талап етеді, оларды орындау қиын болуы мүмкін. Тағы бір жол – қытай экспорты мен инвестицияларына біржақты шектеулер салу, бұл қарсы шараларға және сауда соғысына әкелуі мүмкін. Үшінші жол – Қытаймен екіжақты инвестициялық келісім (БИК) жасау, онда мемлекеттер мен инвесторлар арасындағы дауларды шешу механизмі қарастырылып, тиімді іске асырылуы қамтамасыз етіледі. 2020 жылғы АҚШ-Қытай экономикалық және сауда келісімі АҚШ-тың кез келген екіжақты келісіміне қарағанда ең жоғары ИС-ті қорғау стандарттарын қамтиды. Онда патенттік байланыстар, патенттік мерзімді ұзарту, деректердің эксклюзивтілігі, коммерциялық құпиялар және құқық бұзушылық үшін қылмыстық жазаларды күшейту туралы ережелер бар. Американдық және қытайлық ұйымдар арасында зияткерлік меншікті дұрыс пайдаланбау немесе заңсыз иелену туралы заңдық даулар туындаса да, даулардың көп бөлігі екі елдің IP ережелері мен құқықтық жүйелерінің өзгешелігіне байланысты түсініспеушіліктерден туындайды.