Кіріспе
Мезоамерикалық āltepētl (қала-мемлекет) билеушісі, tlahtohqueh – жалпы атау. Tlahtoāni ( , "әмірші, егемен"; көпше түрі tlahtohqueh) – бұл Мексика аңғарында постклассикалық кезеңде көптеген Колумбияға дейінгі науатл тілді халықтар құрған тәуелсіз саяси бірліктер – āltepētl (бірлік āltepētl, көбінесе "қала-мемлекет" деп аударылады) династиялық билеушілері қолданған тарихи атақ. Huey Tlatoani ("үлкен әмірші, император") атағын ацтек империясының билеушілері пайдаланған. Әр āltepētl-дің өзінің tlahtoāni-сі болған, ол бір уақытта билеуші, бас діни қызметкер және бас қолбасшы болып қызмет еткен. Tlahtoāni āltepētl-дегі барлық жерге толық билік жүргізіп, салық жинауды, базар саудасын, храмдардың істерін және сот дауларын шешуді қадағалаған. Әдетте, патшалық әулеттен шыққан династиялық билеуші, tlahtoāni өмір бойы қызмет еткен. Дегенмен, кейбір жағдайларда ақсүйектер, қарттар және дін қызметкерлері кеңесі төрт үміткердің ішінен tlahtoāni-ді сайлаған.
tlahtohqueh in general
Tlahtoāni ( , "ruler, sovereign"; plural tlahtohqueh ) is a historical title used by the dynastic rulers of [[altepetl (singular āltepētl, often translated into English as "city state"), autonomous political entities formed by many pre Colombian Nahuatl speaking peoples in the Valley of Mexico during the Postclassic Period. The title of Huey Tlatoani (, "great ruler, emperor") was used by the rulers of the Aztec Empire, an alliance between the āltepēmeh of Tenochtitlan, Tetzcoco, and Tlacopan. Each āltepētl had its own tlahtoāni who would concurrently function as its ruler, high priest and commander in chief. The tlahtoāni wielded ultimate authority over all land within the āltepētl, overseeing tribute collection, market activities, temple affairs, and the resolution of judicial disputes. Typically a dynastic ruler hailing from the royal lineage, the tlahtoāni served for life. However, in certain instances, a council of nobles, elders, and priests could elect a tlahtoāni from a pool of four candidates.
Этимология
Тлахтоани термині – «сөйлеу» деген мағынаны білдіретін тлахтоа етістігінен туындаған агенттік есім, сондықтан «сөйлейтін адам» деген сөзбе-сөз мағынаны береді. Ағылшын тілінде ол «патша», «егемен», «ұлы би» немесе этимологиялық түбіріне сүйене отырып, «сөйлеуші» деп аударылады. Оның көпше түрі tlahtohqueh, ал құрастырма түрі tlahtohcā, мысалы, tlahtohcāyōtl («билік, мемлекет»), tlahtohcātlālli («патшалық жерлер») және tlahtohcācalli («патшалық сарай»). Соған байланысты атақтардың ішінде князьдер мен басқа да көрнекті ақсүйектерге берілетін tlahtohcāpilli және cihuātlahtoāni, ханшайымдар мен жұбайларды қоса, ақсүйек әйелдерді атау үшін қолданылады.
Басшылық шеберлік
Цихуацоатль – тлахтоаниден кейінгі екінші лауазымдағы адам, аристократияның мүшесі, сот жүйесінің бас судьясы, төменгі сот судьяларын тағайындаған және алтепетльдің қаржылық мәселелерін басқарған. Ол сондай-ақ одақтас билеушілердің қолдауын алу үшін сыйлықтар мен елшілерді жіберуге жауапты болған. Соғыс кезінде тлахтоани өз жауынгерлерінің қаза табуы және тұтқынға түсуі туралы дереу хабардар етілетін. Ол сондай-ақ азаматтарға қаза тапқан немесе тұтқынға түскен жауынгерлер туралы хабарлап, табысқа жеткендерге сыйлықтар тартқан.