Кіріспе

Тонгалық әңгімелер, тонга мифологиясы немесе ежелгі тонга діні, тонга тілінде кейде тала э фонуа ("жер мен оның халқының айтылуы") деп аталады, – қазір Тонга аралдық мемлекетін құрайтын Полинезия аралдарының әртүрлі мифтер, аңыздар, әңгімелер, дәстүрлер, кейіпкерлер, жаратылыстар, рухтар мен құдайларының жиынтығы. Бұл басқа полинезиялық мифологиялардың нұсқасы, олармен мәдени және діни байланыстары бар, алайда ол Тонганың тарихы мен мәдениетін түсіну үшін арнайы зерттеуге болатындықтан, басқа полинезиялық мифологиялардан ерекшеленеді, сонымен қатар тарих, антропология және мифология салаларында да кеңінен зерттеуге жарамды.

Жаратылыс мифы

Бастапқыда теңіз және рухтар әлемі – Пулуту болған, олардың арасында Тоуяо Футуна деп аталатын жартас орналасқан. Осы жартаста Пики мен оның егіз қарындасы Келе, Атунгаки мен оның егіз қарындасы Маймоао Лонгона, Фонуа'ута мен оның егіз қарындасы Фонуавай, Хемоана мен оның егіз қарындасы Лупе өмір сүрген. Пики өз әпкесімен жатты, олардан екі бала дүниеге келді: ұлы Тауфулифонуа және қызы Хавеа Лолофонуа. Атунгаки де өз әпкесімен жатты, ол оған Велалахи деген қыз тудырды, ал Фонуа'ута өз әпкесімен жатты, олардан Велеси деген қыз болды. Тауфулифонуа еркекке жеткенде, оның қарындасы Хавеа Лолофонуа оған Хикулео деген ұл сыйлады. Тангалоа мен Мауи жаратылысты өздеріне бөлісті. Хикулео Пулутуды, Тангалоа аспанды, ал Мауи жер асты әлемін алды. Хемоана, теңіз жыланының бейнесінде, және Лупе, көгершіннің бейнесінде, қалғанын бөлісті – Хемоана теңізді, ал Лупе құрлықты алды. Тангалоаның аспанда бірнеше ұлы болды: Тангалоа Тамапули Аламафоа, Тангалоа Эитуматупуа, Тангалоа Атулололонго және Тангалоа Туфунга. Ескі Тангалоа аспаннан төмен қарап, тек теңізді көріп шаршады, сондықтан ол Тангалоа Атулололонгоны құс түрінде құрлық табу үшін жіберді. Тангалоа Атулололонго тек су астындағы рифті тапты, қазіргі Ата орналасқан жерде. Сондықтан ескі Тангалоа Тангалоа Туфунгаға өңдеп жатқан ағаш кескінінен сынықтарды теңізге лақтыруды бұйырды. Тангалоа Туфунга ұзақ уақыт бойы осылай істеді, екі рет Тангалоа Атулололонго құс түрінде ұшып келді, бірдеңе болып жатса көру үшін, бірақ ештеңе таппады. Алайда үшінші рет келгенде, ол сынықтардан арал пайда болғанын көрді. Бұл Эуа еді. Кейін Тангалоа Туфунга Као және Тофуа аралдарын жасау үшін тағы сынықтар тастады. Тонгатапу және көптеген басқа аралдар Мауидің еңбегінің нәтижесі болды. Бір күні Мауи Манукаға (самоа тілінде: Мануа) сапарлады, онда қарт адам, Тонга Фусифонуа, оған балық аулауға арналған ілгек сыйлады. Мауи осы ілгекпен балық аулауға барды, бірақ желісін тартып көруге тырысқанда, ол ілгекке ілінгенін көрді. Ол барлық күшін жұмсады және желісін тартып, теңіз түбінен Тонгатапуды көтеріп шықты. Мауи осы керемет ілгекпен балық аулауды жалғастырды және Тонга аралдарының қалғанын, сондай-ақ Фиджи мен Самоа аралдарының бір бөлігін тереңдіктен көтерді. 'Ата' су астындағы риф ретінде басталып, баяу-баяу теңізден көтерілді. Бір күні Тангалоа Атулололонго 'Атаға құс түрінде келіп, аралға тұқымын тастады. Келесі жолы ол 'Атаға келгенде, тұқымы аралды жауып тұрған өсімдікке айналғанын көрді. Ол осы өсімдіктің тамырын екіге бөлінгенше тістеді. Содан кейін ол аспанға қайтты. Бірнеше күннен кейін ол қайта оралғанда, тамыр шіріп, оның ішінде майлы, шырынды құрттың тұрғанын көрді. Ол құртты екіге бөлді. Оның үстіңгі бөлігінен Кохай деген адам пайда болды, ал төменгі бөлігінен Коау деген адам пайда болды. Содан кейін құс тұмсығынан бір түйір түйірін сезінді, оны шайқап тастады, ол Момо деген адамға айналды. Кохай, Коау және Момо Тонгадағы алғашқы адамдар болды. Мауи оларға Пулутудан әйелдер алып келді, олар Тонга халқының ата-бабалары болды.