Кіріспе

Үшбұрышты қиып өтетін түзу арқылы түзілген сызық сегменттеріндегі геометриялық қатынас. Евклид геометриясында, Александриялық Менелайдың есімімен аталған Менелай теоремасы – жазық геометриядағы үшбұрыштар туралы теорема. Егер бізде △ABC үшбұрышы және BC, AC, AB түзулерін D, E, F нүктелерінде қиып өтетін көлденең түзу болса, және D, E, F нүктелері A, B, C нүктелерінен өзгеше болса, теореманың әлсіз нұсқасы былай жазылады:

мұндағы "| |" абсолюттік мәнді білдіреді (яғни барлық сегмент ұзындығы оң). Теорема сегменттердің таңбаланған ұзындығы туралы мәлімдемеге күшейтілуі мүмкін, бұл бір түзудің бойындағы нүктелердің салыстырмалы орналасуы туралы қосымша ақпарат береді. Мұнда ұзындық A нүктесінің B нүктесіне қарағанда сол жақта немесе оң жақта орналасуына байланысты оң немесе теріс деп қабылданады; мысалы, егер F нүктесі A мен B арасында болса, онда ол оң мәнге ие, әйтпесе теріс мәнге ие. Менелай теоремасының таңбаланған нұсқасы былай жазылады:

Балама түрінде:

Кейбір авторлар факторларды басқа тәртіпте жазады және келесідей көрінетін қатынасқа жетеді:

бірақ осы факторлардың әрқайсысы жоғарыдағы сәйкес фактордың теріс мәні болғандықтан, қатынас бірдей болады. Кері теорема да дұрыс: егер D, E, F нүктелері BC, AC, AB түзулерінде таңдалса, онда D, E, F нүктелері бір түзудің бойында жатады. Кері теорема көбінесе теореманың бір бөлігі ретінде қосылады. (Әлсіз, таңбасыз мәлімдеменің керісінше міндетті түрде дұрыс емес екеніне назар аударыңыз.) Бұл теорема Сева теоремасына өте ұқсас, олардың теңдеулері тек таңбасымен ғана ерекшеленеді. Екі теореманы қиылысу қатынастары арқылы қайта жазу арқылы, оларды проективтік дуалдар ретінде қарастыруға болады.

Гомотезияларды қолдану арқылы дәлелдеу

Келесі дәлелдеуде тек аффиндік геометрияның ұғымдары, атап айтқанда гомотезиялар қолданылады. D, E, F түзу бойында жата ма, жатпай ма, араларында үш гомотезия бар, олардың орталықтары D, E, F, және олар B нүктесін C нүктесіне, C нүктесін A нүктесіне, ал A нүктесін B нүктесіне сәйкес жібереді. Осы үш гомотезияның қосылысы B нүктесін өзгеріссіз қалдыратын гомотетиялық түрлендірулер тобының бір елеуі болады, сондықтан ол B нүктесіндегі гомотетия болады, мүмкін қатынасы 1-ге тең (мұндай жағдайда ол өздік түрлендіру болады). Бұл қосылыс DE түзуін тек қана F нүктесі D және E нүктелерімен бір түзу бойында жатқанда ғана өзгеріссіз қалдырады (өйткені алғашқы екі гомотезия DE түзуін өзгеріссіз қалдырады, ал үшіншісі тек қана F нүктесі DE түзуінде жатқанда ғана осыны істейді). Демек, D, E, F түзу бойында жатады, егер және тек қана осы қосылыс өздік түрлендіру болса, яғни үш қатынастың көбейтіндісінің абсолют шамасы 1-ге тең болса:

Бұл берілген теңдеуге эквивалентті.

Тарих

Теореманы кім ашқандығы белгісіз, бірақ ең көне сақталған түсіндірме Менелайдың "Сфералар" еңбегінде кездеседі. Бұл кітапта теореманың жазық түрі, теореманың сфералық түрін дәлелдеу үшін лемма ретінде қолданылады. Птолемей "Алмагест" еңбегінде теореманы сфералық астрономиядағы бірнеше мәселелерге қолданады. Исламның алтын ғасырында мұсылман ғалымдары Менелай теоремасын зерттеуге арналған көптеген еңбектер жазды, олар оны "секанттар туралы ұйғарым" (шакл әл-қатта) деп атады. Олардың терминологиясында толық төртбұрыш "секант фигурасы" деп аталды, немесе Тәбит ибн Құраның "Секант фигурасы туралы трактат" (Рисала фи шакл әл-қатта') сияқты жеке трактаттар түрінде жазылған еңбектер. Хусам әл-Дин әл-Салардың "Секант фигурасының құпияларын ашу" (Кашф әл-қина' ан асрар әл-шакл әл-қатта'), сондай-ақ "Секант фигурасы туралы кітап" (Китаб әл-шакл әл-қатта) немесе Еуропада "Толық төртбұрыш туралы трактат" деп белгілі. Шараф әл-Дин әл-Түси мен Насир әл-Дин әл-Түси жоғалған трактат туралы айтқан. Аль Сиджзидің еңбектері. Әбу Наср ибн Ирактың "Тахдиб" еңбегі. Рошди Рашид және Афанасий Пападопулос, Менелайдың "Сфералары": ерте аударма және әл-Махани / әл-Харави нұсқасы (тарихи және математикалық түсіндірмелермен араб қолжазбаларынан Менелайдың "Сфераларының" сындық басылымы), Де Груйтер, Серия: Scientia Graeco Arabica, 21, 2017, 890 бет.