Жаңа Зеландия тарихындағы Маори діні: Пай Марире қозғалысы

Кіріспе

Пай Марире қозғалысы (көбінесе Хаухау деп аталады) – Таранакиде Те Уа Хаумен пайғамбар құрған маори діні. Бұл дін шамамен 1863-1874 жылдары Солтүстік аралда гүлденді. Пай Марире Киелі кітап пен маори рухани элементтерін біріктіріп, өзінің ізбасарларына ‘pākehā’ (британдық) үстемдігінен құтылуды уәде етті. «Жақсы және бейбіт» деген мағына беретін атауына қарамастан, Пай Марире еуропалықтарға «Хаухау» деп белгілі болған діннің экстремистік түрімен танымал болды. Пай Мариренің өркендеуі мен таралуының басты себебі – Жаңа Зеландия үкіметінің Солтүстік аралдағы маорилерге қарсы әскери операциялары болды. Бұл операциялар еуропалық егемендікті орнату және ақтардың қоныстануы үшін көбірек жер алу мақсатымен жүргізілді. 1865 жылдың сәуір айында губернатор Джордж Грей дінді жою науқанын бастады, нәтижесінде Таранаки мен Шығыс жағалаудағы ондаған ауылдарға шабуыл жасалып, 400-ден астам адам тұтқындалды. Олардың көпшілігі Чатем аралдарында түрмеге жабылды. Діннің кейбір элементтері 1868 жылы Чатем аралдарынан қашып келген Те Кути құрған «Жарға көтерілген қол» – Рингату дініне енгізілді.

Пайғамбардың көтерілуі

Те Уа Хаумен 1820-жылдардың басында Жаңа Зеландияның Таранаки аймағында дүниеге келген. 1826 жылы анасымен бірге қарсыласы тайпаға тұтқынға алынып, құлдыққа салынған. Тұтқын күнінде маори тілінде оқу-жазуды үйреніп, Жаңа Өсиетті зерттеуге кіріскен. 1834 жылы Каухиадағы Веслиан миссиясында пастор Джон Уайтли оны шомылдырып, Джон Зеруббабел есімінің транслитерациясы – Хоропапера Тувакараро деген ат берген. Ол сондай-ақ Вайкато соғысында маори әскерлеріне рухани кеңесші болған. 1860-жылдардың басында Те Уа жергілікті басқаруды жүзеге асыратын және Маори патшасының билігіндегі жердің шекарасын сақтауды қамтамасыз ететін рунангаға (жергілікті басқару кеңесі) мүше болған. Осы кезде Те Уаның діни ұстанымдары қалыптасқан. Ол маорилердің өз территорияларының шекарасын қорғауға құқылы екеніне, маори ұлтының ақмекендеушілерден құтылуына және миссионерлердің маори жерлерін жоғалтуға ықпал етуіне күдікпен қараған. Те Уаның пайғамбарлық дәрежеге ие болуы 1862 жылдың қыркүйегінде болған оқиғаға байланысты. Осы оқиғада британдық кемесі «Лорд Уорсли» Таранаки жағалауында сүңгіп, жергілікті маорилер кемедегі жүк пен экипажға қатысты қандай шара қолдану керектігін талқылаған. Те Уа, сол кезде Уэйтотараның жанындағы Вераоа Пасында тұрып, кемеден құтқарылған заттарды Жаңа Плимутқа тиіспей жіберу керектігін айтқан, бірақ оған құлақ аспай, жүк тоналған. Те Уаның көрініске қатысты реакциясы туралы әртүрлі мәліметтер бар: ол баласын өлтіргені және тайпаларға таратылған хатында бұл істі халқының құтқарылуы үшін жасағанын, олардың «ұмытылып, қаңырап, күмәнде» қалғанын түсіндіргені айтылады. Дінді таратуға көмектесу үшін Те Уа үш адамды – Тахутаки, Гепеная және Уи Парараны таңдаған. Кейбір маорилердің бұл дінді қабылдауы христиан дінінен бас тартуды және миссионерлердің жер сатып алудағы рөліне деген сенімсіздікті білдірген. Бұл дін Солтүстік аралдағы маорилер арасында кең қолдау тапты және Маори патшасы қозғалысымен тығыз байланысты болды. Алайда, ол еуропалық қоныс аударушылардың арасында үлкен алаңдаушылық тудырды, өйткені ол тайпаларды Pākehā-ға қарсы біріктіріп, отарлық күштерге, әсіресе сол кездегі Екінші Таранаки соғысында қарсылық көрсетуге шабыс тартты.

Te Ua Haumēne was born in Taranaki, New Zealand, in the early 1820s. He and his mother were captured and enslaved by a rival tribe in 1826. He learned to read and write in Māori while in captivity and began studying the New Testament. He was baptised by the Rev John Whiteley in the Wesleyan mission at Kawhia in 1834 and given the name of Horopapera Tuwhakararo, a transliteration of the name John Zerubbabel. and Waikato War, in which he also acted as a chaplain to the Māori soldiers. By the early 1860s Te Ua was part of a runanga (local board of management), which administered local government and also ensured that the boundary of the land that was covered by the mana of the Māori King was undisturbed. By then the cornerstones of Te Ua's religious teaching were set. He believed Māori had a right to defend the boundaries of their territory; believed in national salvation of the Māori from the white settlers; and suspected that missionaries were aiding and abetting the loss of Māori land. The elevation of Te Ua to the role of prophet followed an incident in September 1862 in which the British steamer Lord Worsley was wrecked off the Taranaki coast and local Māori debated what action should be taken with the cargo and crew. Te Ua – then living at Wereroa Pā, near Waitotara – argued that goods salvaged from the vessel should be sent to New Plymouth untouched, but was ignored and the cargo was instead plundered. There are conflicting reports over Te Ua's response to the vision: he is claimed to have killed his child, explaining in a letter circulated to tribes that it was as a redemption for his people, "forgetful, desolate and in doubt"., To help him propagate the religion, Te Ua chose three men – Tahutaki, Hepenaia and Wi Parara. The embracing of the religion by some Māori also signalled a rejection of Christianity and a distrust of missionaries over their involvement in land purchases. The religion gained widespread support among North Island Māori and became closely associated with the Māori King Movement, but also became the cause of deep concern among European settlers as it united tribes in opposition to the Pākehā and helped to inspire fierce military resistance to colonial forces, particularly during the Second Taranaki War, underway at the time.

Ауаху шабуыл, 1864 жылдың сәуір айы

Қоныс аударушылар арасында жаңа діннің бар екендігі 1864 жылдың сәуір және мамыр айларындағы бірқатар шабуылдармен айқын көрінді. 6 сәуірде Тахутаки мен Хепенаия басқарған күш Оакураның оңтүстігіндегі тығыз жағайлардың арасында орналасқан Ауаху ауылына жорық жасады, кейбір пакехалардың олардың қолына түсетініне сенді. Маорилердің сандық артықшылығы бар британдық күштерге қарағандағы оңай жеңісі Пай Марир қозғалысына зор күш берді және көптеген маорилердің санасында Те Уа енді пайғамбар саналатын Архангел Габриелдің қорғанысын бекітті. Пай Марир діни рәсімдері кеңейе берді, ал кейбіреулерінде Те Уа Ехобамен байланыс жасаймын деп, өлтірілген сарбаздардың кесілген бас мүшелері қолданылды. 1920 жылы тарихшы Джеймс Коуанмен сұхбаттасқан шабуылға қатысқан Те Каху Пукоро былай түсіндірді: "Пай Марир діні сол кезде жаңа еді, біздің бәріміз оның ықпалында болдық және Те Уа мен оның апостолдарының үйретулеріне нық сендік. Хепания Капевити соғыс отрядының басында тұрды. Ол біздің пайғамбарымыз еді. Ол бізге Пай Марир қаракыясын (әндерін) үйретті және соғысқа бара жатқанда оны қайталасақ, пакеханың оқтары бізге тимейді деді. Біз бәріміз соған сендік". Қайғыға ұшыраған қоныс аударушылар сол жерде – бүгінде Моутоа бақтары деп белгілі – Жаңа Зеландияның алғашқы соғыс ескерткішін орнатты, онда: "14 мамыр 1864 жылы Моутоада фанатизм мен варварлыққа қарсы заң мен тәртіпті қорғау үшін қаза тапқан батыл ерлердің естелігіне" деп жазылған.

Шығыс жағалаудағы қастандықтар, 1865 жылдың наурыз, сәуір айлары

Сентри-Хилл мен Мутуо аралындағы жеңілістер маорилердің Те Уа қозғалысына деген сенімін арттырды, осы жеңілістерге пайғамбарлар Хепания мен Матененің басшыға бағынбауы себеп болды деген наныммен. Те Уаға көбірек ивилер қосылды. 1865 жылдың басында түтінмен кептірілген кесілген бас сүйектерін алып жүрген елшілер болды. Бұл өлтірулер Вёкнердің жергілікті маорилерді үкімет үшін тыңдау мақсатымен шпионаж жасауына жауап ретінде жасалған деп мәлімделді.

Тауподан Опотикиге қашқан Грейс Пай Маrire партиясы тарапынан тұтқындалып, сотқа берілді. Екі аптадан кейін, жергілікті Пай Маrire басшылары оны түрмеде отырған Тауранга басшысы Хори Тупаеаға айырбастауға тырысқаннан кейін, британдық әскери кемесі HMS Eclipse оны құтқарып алды. Хоромона мен Киримангу 22 шілдеде «Кейт» шхунасындағы өлтірулері үшін дарға асылды. Хоукс-Бей провинциясының суперинтенданты Дональд Маклин басқаруымен үкіметтік және адал маори күштерінің коалициясы Шығыс жағалаудағы дінді жою миссиясын бастады. 1865 жылдың маусымынан қазан айына дейін Шығыс жағалауда дерлік азаматтық соғыс болды, ол қараша айында Кедейлік шығанағындағы Уэренга а Хика шайқасымен аяқталды. Қызмет кезінде «жел періштелері» мачтаның ауласынан төңкерілген арқандарды көтеріліп, түсіріліп отыратын болды. «Жел» сөзінің тікелей мағынасы жел болса да, ол адамның өмірлік принципі немесе жанды күшін білдірді, ал жел періштелері «Анахера хау» деп аталды. Бұрын Африка, Азия және Америкадағы «Призрак көйлек» қозғалысы сияқты топтар арасында оқтан қорғаудың мистикалық күшіне сенім болғандығы туралы хабарлар тараған.