Кіріспе

Австрия композиторы Эмиль Николаус Иосиф, Резничек бароны (4 мамыр 1860, Вена – 2 тамыз 1945, Берлин) – румындық-чех тегінен шыққан австриялық композитор.

Өмір

Резничектің әкесі Йозеф Ресничек (1787–1848) – императорлық полктардың трубашы-виртуозы және оркестр жетекшісі болған. 32-ші (Эстерхази) полк Будапештте, ал 60-шы (Густав Васа) полк Венада орналасқан. Венада ол Иоганн Штраус аға мен Йозеф Ланнермен бірге музыка орындаған. Резничектің әкесі Йозеф Резничек/Резничек (1812–1887) армияға кадет болып кірген, кейіннен Австрия армиясының екінші жоғары шені – фельдмаршал лейтенанты болған. 1851 жылы дворяндық дипломын, ал 1859 жылы барон (Freiherr) атағын алған. Оның анасы, Кларисса Фюрстин Гхика Будешти (1837–1864) – Румынияның ықпалды Гхика әулетінен шыққан. Эмиль Николаус – суретші Фердинанд фон Резничектың (1868–1909) жартылай ағасы. Оның қызы Фелицитас (1904–1997) – журналист, жазушы және әйелдердің тауға шығу ісіндегі пионер болған. Нацистік кезеңде ол неміс қарсылық қозғалысына қосылып, MI6 үшін ақпарат берген. Оның ұлы Фриц (22 ақпан 1887 – 7 ақпан 1983) – Австрия армиясының лейтенанты болған. Резничек балалық шағын Венада өткізген, бірақ 1874 жылы отбасы Грацқа көшіп кеткен. Ол 1871 жылы фортепиано сабақтарын бастаған, алғашқы шығармалары 1876–1878 жылдары, Грацта және Марбург ан дер Драудағы (Марибор) гимназияда оқып жүргенде жазылған. 1878–1880 жылдары Грацта заң және музыканы оқыған. Ол заңгер дипломын бітірмеген, бірақ Вильгельм Майермен (сонымен қатар В. А. Реми деп те белгілі) музыканы оқуын жалғастырған. Соңында ол Лейпцигке Карл Рейнеке мен Соломон Джадасоннан білім алуға барған. 1882 жылдың 9 маусымында композитор мамандығы бойынша диплом алған. Кейіннен ол Грац, Цюрих, Штеттин, Йена, Бохум, Берлин және Майнц қалаларындағы түрлі театрларда дирижерлік тәжірибе жинаған. 1886 жылы Прагаға көшіп келген. 1890 жылы Резничек Прагадағы 88-ші жаяу әскер полкінің капельмейстері болған, бірақ 1892 жылы дуэльге қатысқаннан кейін қызметтен босатылған. Содан кейін ол «Донна Диана» операсының премьерасымен (1894 жылдың 16 желтоқсаны) үлкен жетістікке жеткен. Бұл жетістік оның дирижерлік мансабын ашқан, ол қысқа уақыт бойы Веймарда Эдуард Лассеннің орнын басуға үміттенеді, ал 1896–1899 жылдары Манхаймда Хофкапельмейстер болып жұмыс істеген. 1897 жылдың маусымында оның бірінші әйелі Милька Турн Вальсассина (1864–1897) қайтыс болған, екі жылдан кейін ол Берта Джуиллер Чассерге (1874–1939) үйленген. 1899–1902 жылдары жұбайлар Висбаденде тұрған, онда Резничек өзінің бесінші операсын жазған. 1902 жылдың күзінде Резничек Берлиндегі Шарлоттенбургке көшіп келген, онда ол өмірінің соңына дейін тұрған. Берлинде Резничек өзінің алғашқы симфониясының премьерасымен және сот операсында «Тилл Эйленшпигель» операсының қайта қойылымымен сәтті бастама алған. Бірақ кейіннен ол император Вильгельм II-нің шеңберінен алыстаған. 1905 жылы ол солшылдық көзқарастарды көрсететін әндер жазған. Экономикалық себептерге байланысты ол Варшава филармониясының (1906–1908) және Варшава операсының (1907/1908) бас дирижері лауазымына тағайындалған. 1909–1911 жылдары Резничек Берлиндегі Ганс Грегордың «Комише Опера» операсының бас дирижері болған (қазіргі Берлиндегі «Комише Опера» операсымен байланысы жоқ). Бүгінде Грегор – қазіргі заманғы режиссерлік театрдың негізін қалаушы деп есептеледі, Резничектің ондағы тәжірибесі «Риттер Блаубарт» (1915–1917) операларында көрінеді. Грегор 1911 жылы Венадағы сот операсының интенданты болғаннан кейін кәсіпорнын жапқан. 1911 жыл шешуші жыл болған. Резничектің әйелі Берта ауыр науқастанып, бір ай бойы өміріне қауіп-қатер төнген, ал композитордың 1940 жылғы автобиографиясы ол сол кезде өзіне қол жұмсауды ойлағандығын көрсетеді. Оның орнына ол өзінің сезімдерін «Шлемиль» (1912) поэмасында бейнелеген. «Шлемиль» бірден табысқа ие болған және Резничектің композиторлық мансабында жаңа кезеңді ашқан, ол «Der Sieger» (1913) және «Frieden – Eine Vision» (1914) кіретін трилогияның алғашқы бөлігі болған. 1914–1915 жылдары ол барлық елдердің қаза тапқан сарбаздарына арналған «In memoriam» реквиемін жазған. 1915/1916 жылдары оның келесі операсы «Риттер Блаубарт» жарық көрген, ол соғыс уақытындағы цензураға байланысты 1920 жылы Дармштадтта премьерасы болған. Веймар республикасымен бірге қоғамдық танылу да келген: Резничек Берлиндегі Hochschule für Musik профессорлығына және Пруссия көркемсурет академиясына кандидат болған. Резничек өзі 1935 жылдың көктеміне дейін жаңа музыканың үздіксіз ағынымен жауап берген. 1933 жылы нацистік партия билікке келген кезде Резничек (саясатқа қызығушылық танытпаған) бір мәселеге тап болған: оның әйелі Берта еврей тегінен шыққан (ол кальвинист ретінде тәрбиеленген болса да). Көп ұзамай отбасыны шантаж ету туралы қауіптер пайда болған. Бертаның соңғы сәтте ғана өзіне қол жұмсауына жол берілмеген. Ол қоғамдық өмірден толығымен шеттетілген және 1939 жылдың басында жүрек талмасынан қайтыс болған. Резничектің қызы Фелицитас Германиядан Швейцарияға кетуге тырысқан, бірақ онда жұмыс істеуге рұқсат алмаған. Сондықтан ол Берлинде қалған, онда ол 1934 жылдан бастап неміс қарсылық қозғалысына қатысқан. Кейіннен ол британдық MI6-пен де ынтымақтасқан, оның ең маңызды хабарласушыларының бірі болған. (Уинстон Черчилль оған 1951 жылы британ азаматтығын берген). Ол Гитлердің адъютанты Фриц Видеманмен жеке қарым-қатынаста болғандықтан нацистік режимнің ең жақын шеңберіне қол жеткізген. Екінші жағынан, Резничектің ең кіші ұлы Эмиль Людвиг (1898–1940) 1933 жылға дейін нацистік идеологияны жақтаған, партияға және SS-ке қосылған. Ол 1933 жылы нацистік формамен пайда болғанда, Резничек ашуға білінген және отбасының толық ажырасуына тек саясат туралы ешқашан талқыламау туралы уәде берілгенде ғана жол берілмеген. 1934 жылы Резничек Страустың неміс делегаты болып, Халықаралық композиторлар ынтымақтастығының тұрақты кеңесіне (ständige Rat für die Internationale Zusammenarbeit der Komponisten) шақырылған. Эрнст Кренек тарапынан таратылған пікірге қарамастан, бұл нацистік ұйым емес, нацистік пропагандамен көтерілген Рихард Страустың өнертапқышы болған. Кейбір шектеулермен кеңес өте тәуелсіз жұмыс істеген (кем дегенде 1941 жылға дейін), барлық мүше мемлекеттерде заманауи музыкамен фестивальдар мен концерттер ұйымдастырған. Резничек Германияда осы концерттерді ұйымдастырған және нәтижесінде нацистік идеологияға сай келмейтін шығармаларды (мысалы, Дюкас және Владігеров сияқты еврей композиторларының музыкасы немесе Констант Ламберттің «Рио-Гранде» сияқты джазға шабыттанған туындылар) ұсынуға қол жеткізген. 1942 жылы нацистік партия кеңеске бақылауды күшейткен кезде Резничек қарсылық көрсетуге тырысқан және ақырында отставкаға кеткен. 1940 жылы ол өзінің автобиографиясымен Рейхтің ағарту және пропаганда министрлігінде күдік тудырған, ол жариялануға арналған, бірақ цензурамен тыйым салынған. Өмірінің соңғы жылдарында Германияда оның шығармаларының орындалуы айтарлықтай азайған. 1943 жылы ол Берлиннен Венаға жақын Баденге эвакуацияланған. 1943 жылдың 25 желтоқсанында ол инсульт алған, одан толыққанды қалпына келмеген. Есінен айырылып, 1945 жылдың ақпанында Берлинге оралуға рұқсат алған. Ол 1945 жылдың 2 тамызында аштықтан туындаған тифтен қайтыс болған. Ол соғыстан кейін Берлинде сатылған алғашқы қабірге жерленген, ал қабірге шығарушылар қауіпсіздік себептерімен, Берлиннің шығыс және батыс бөлігінің шекарасындағы кеңес майорының ұсынысы бойынша костюмдерінен, шұлықтарынан және аяқ киімдерінен айырылған. Резничек Рихард Страустың досы болған, бірақ екеуінің арақатынасы күмәнді болған. Резничектің симфониялық поэмасы «Шлемиль» (1912) Страустың «Жастық өмірі» операсының пародиязы ретінде қарастырылған, бірақ Резничек өзінің автобиографиясында осы интерпретацияны жобады. Оның айтуынша, оның ең үлкен ықпалы Гюстав Малер болған. Сарказмдық юмор Резничектің көптеген музыкалық шығармаларында кездеседі, «Тилл Эйленшпигель» әзілшісінен бастап «Риттер Блаубарт» операсының ақылсыздарына дейін, «Der Sieger» операсының алтын бұқаның айналасындағы биінен және №5 симфониясының (1925) «Тарантелла» қозғалысынан бастап.

Беделі

Бүгінде Резничек негізінен 1894 жылы жазылған «Донна Диана» операсының увертюрасымен еске алынады. Увертюра симфониялық концерттерде жиі орындалатын жеке туынды, сонымен қатар ол 1947–1955 жылдар аралығындағы американдық радиодағы «Юконның сынағы» сериясының тақырыбы ретінде пайдаланылды, кейіннен 1955–1958 жылдар аралығындағы «Юконның сержанты Престон» телесериалына көшті. 1950 жылдары ол BBC балалар сағатында Стивен Кинг Холлдың ағымдағы оқиғалар туралы сөздерінде қолданылды. Резничек композитор ретінде 1894 жылы «Донна Диана» операсымен танылды. Бұл опера Прага үшін жазылған оның алғашқы үш операсынан едәуір ерекшеленеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, «Донна Диана» (Хампердинктің «Гензель мен Гретель» операсымен бір уақытта жазылған) Вагнердің еліктеуінен Вагнердің туындыларын түсінуге және одан әрі дамытуға жасалған шешуші қадамды білдіреді. (Штраус «Гунтраммен» бұл мақсатқа жете алмады.) Резничектің келесі операсы «Till Eulenspiegel» халық операсы тұжырымын одан әрі дамытады, сонымен қатар ескі музыкалық стильдерді пайдаланады. 1908 жылы «Донна Диана» операсының қайта жазылуы кезінде Вагнерге жасалған қысымдарды толығымен жойды. Дегенмен, «Донна Дианадан» кейінгі жылдары ол осы операның күткен нәтижелерін бермеді. Тек Берлиндегі «Komische Oper» сахнасындағы тәжірибесі мен екінші әйелінің ауруы Резничекке жаңа және өте жеке стиль табуға көмектесті, оны музыкалық экспрессионизм деп сипаттауға болады. 1921 жылы Эрнст Дечиге жазған хатында ол өзінің стилін едәуір жаңартып жаңартқанын мәлімдеді. Ол тоналды композиция шеңберінен ешқашан шыққан жоқ, бірақ жиі битоналды құрылымдарды қолданды. Операларының драматургиясына үнсіз кино эстетикасының әсері анық көрінеді. Резничек Шенбергтің он екі тондық композиция тұжырымына күмәмен қарады, бірақ атонализмге қарсы болған жоқ. Ол Альбан Бергтің «Wozzeck» және «Lulu» операларын жоғары бағалады. Резничек өзінің композициялары үшін барлық музыкалық жанрларға ашық болды: Бахтан бұрынғы дәуірдегі ескі музыка, сондай-ақ қазіргі заманғы би музыкасы мен джаз. (Ол «Satuala», «Benzin», «Das Oper» операларында және тіпті «Das goldene Kalb» балетінде джаз тобын пайдаланды. Ол мұның бәрін өзінің Вагнерден кейінгі стиліне біріктіріп, полистильдік композицияның ерте мысалын жасады. Оның замандастары бұл тұжырымды түсінбеді және оны жиі Эуленспигелейлікке айыптады.) 1920 жылдардың соңында ол 1860 жылдар туған ұрпақтың ең маңызды неміс композиторларының бірі ретінде құрметке ие болды. Бірақ тіпті сол кезде оның атағын жас композиторлардың қазіргі заманғы музыкасы басып өтуге кірісті. XX ғасырда тоналды музыканы сақтап қалған және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де шығармашылықпен айналысқан көптеген композиторлар сияқты, оның музыкасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін модернизмнің өркендеуімен ұмытылып кетті. Резничек жағдайында жағдай оның нацистік симпатиялық екендігі туралы жалған айыптаумен одан да ушықты. 1970 жылдары Резничектің музыкасын заманауи тыңдаушыларға таныстыруға тырысқан жалғыз дирижер – марқұм Гордон Райт болды. Фелицитас фон Резничекпен бірге ол Морис Абраванель, Макс Бурл Маркс және Игорь Кипнис сияқты көрнекті мүшелері бар Резничек қоғамын құрды. Бірақ Гордон Райт қайтыс болғаннан кейін бұл қоғам барлық қызметін тоқтатты. 2012 жылы Резничектің шөбересі Wedemark қаласында Резничек мұрағатын құрды, ол қазір Резничек туралы барлық зерттеулердің орталық нүктесі болып табылады. Мұрағат сонымен қатар барлық баспадағы Резничек партитураларын цифрлық форматқа көшіріп, оларды Халықаралық музыкалық партитуралар кітапханасына енгізді. 2013 жылы Резничектің қолжазба күйінде қалған көптеген партитураларын жариялау мақсатымен «Editio Reznicek» баспасы да басталды.

Симфониялар

Симфония № 1, "Трагикалық" ре минорында (1902 жылы жазылған)
Симфония № 2, "Ирониялық" си-бемоль мажорда (1904 жылы жазылған)
Симфония № 3, "Im alten Stil" ре мажорда (1918 жылы жазылған)
Симфония № 4, фа минорында (1919 жылы жазылған)
Симфония № 5, "Би симфониясы" (1924 жылы жазылған)

Таңдалған дискографиясы

Адельберт фон Шамисоның "Трагическая история" поэмасы бойынша үлкен оркестр мен баритон үшін тақырып және вариациялар. Барри МакДэниел (баритон) және Карл Шурихт жетекшілік еткен Штутгарт радиосының симфониялық оркестрі орындады (Шурихт нұсқасы Vol. 14, Рихард Штраусс, Ханс Пфицнер және Макс Регердің шығармаларымен біріктірілген) (Хенслер). Симфония No. 1 ре минор "Трагическая (трагикалық)", Vier Bet und Bußgesänge (Діна мен өкінудің төрт әндері). Марина Пруденская (меццо-сопрано) және Франк Берманның жетекшілігімен Франкфурт (Одер) Бранденбург мемлекеттік оркестрі орындады. CPO 777 223 2 Симфония No. 2 би ф-джорда "Ироническая" және No. 5 "Танц симфониясы" (Бейне симфониясы). Франк Берманның дирижерлігімен Берн симфониялық оркестрі орындады. CPO 777 056 2 Симфония No. 3 ре мажор "Им альтен стиль" және No. 4 F минорда. Хемниц театрының Роберт Шуман филармониясы, Фрэнк Берманның жетекшілігімен орындады. CPO 777 637 2 Симфония No. 3 ре мажор және Симфония No. 4 F минорда. Гордон Райт жетекшілік еткен Филармония Венгриясы орындады. Koch Schwann CD11091. (1984/85) Альто және оркестр үшін "Der Sieger" ("Жеңімпаз"). Биат Коепп (альто) және Михаил Юровскийдің жетекшілігімен WDR симфониялық оркестрі мен хоры (Кельн) орындады. CPO 999 898 2 "Шлемиль", тенор мен оркестр үшін симфониялық өмір тарихы және Фантазиялық увертюра No. 2 "Раскольников". Нобуаки Ямамасу (тенор) және Михаил Юровскийдің жетекшілігімен WDR симфониялық оркестрі орындады. CPO 999 795 2 Адельберт фон Шамисоның "Tragische Geschichte" поэмасынан комедиялық увертюра, тақырып және вариациялар үлкен оркестр мен баритон үшін және "Kol Nidrey" поэмасына симфониялық вариациялар. Александр Васильев (бас) және Михаил Юровскийдің жетекшілігімен WDR симфониялық оркестрі орындады. CPO 999 795 2 "Goldpirol (Golden Oreole)" овертюрасы, "Wie Till Eulenspiegel lebte (How Till Eulenspiegel Lived)" овертюрасы түріндегі симфониялық интракт, скрипка мен оркестр үшін Концерттік шығарма Ми мажорда, Прелюдия және Фуга До минор және скрипка, мүйіз, арфа және кыл оркестр үшін "Nachtstück" ("Түнгі шығарма"). Софи Яффэ (скрипка) және Маркус Бош жетекшілік еткен Берлин радиосының симфониялық оркестрі орындады. CPO 777 983 2 Карнавалдық сюита ескі стильде, "Dream Play Suite" және Симфониялық сюита No. 1 Ми минор. Стефан Соломның дирижерлігімен "Штаттскапель Веймар" оркестрі орындады. CPO 555 056 2 "Донна Диана" (опера, 1894). Макс Витгес (бас), Мануэла Уль (сопрано) және басқалар, Ульрих Виндфурдың дирижерлігімен Киль опера хоры мен филармониялық оркестрі орындады. CPO 999 991 2 "Риттер Блаубарт" (опера, 1918). Дэвид Питтман Дженнингс (баритон), Арутжун Кочкинян (тенор) және басқалар, Михайл Юровскийдің дирижерлігімен Берлиннің Рундфунк симфониялық оркестрі орындады. CPO 999 899 2 "Бензин" (опера, 1928). Кута Ресенен, Йоханна Стойкович, Гиби Янг, Сюзанна Тилеманн, Маттиас Винтер, Хор дер Опера Кемниц, Роберт Шуман филармониясы, Франк Берман. CPO 777 653 2 Струнный квартет No. 3 си минор (1921). Франц Шуберт струнный квартеті орындады (Эрих Вольфганг Корнгольдтың струнный квартеті No. 1 А мажордағы, Op. 16). Nimbus 5506 2