Бүрят тілі: Тарихы, таралуы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Буриат (Ресей) және көршілес аймақтардағы моңғол тілі. Буриат немесе Буриат тілі, шетелдік дереккөздерде моңғол тілінің Баргу-Бурят диалектісі ретінде, ал 1956 жылға дейінгі кеңестік дереккөздерде Буриат-моңғол тілі ретінде белгілі. Қытайда буриат тілі моңғол тілінің Баргу-Бурят диалектісі ретінде жіктеледі. Буриаттар мен баргалар сөйлейтін моңғол тілдерінің бір түрі, ол моңғол тілінің дербес тіл немесе ірі диалект тобы ретінде қарастырылады.

Географиялық таралуы

Буриат тілінде сөйлейтін көпшілік Ресейде, Моңғолияның солтүстік шекарасы бойында тұрады. Ресейде бұл тіл Бурятия Республикасында мемлекеттік тіл, ал бұрынғы Уст-Орда Бурятия және Ага Бурятия автономиялық округтерінде мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болған. 2002 жылғы Ресей халқының санағы бойынша, 445 175 этникалық халқының арасында 353 113 адам буриат тілінде сөйлейтінін көрсеткен (72,3%). Тағы 15 694 адам да буриат тілінде сөйлейді, олардың көп бөлігі орыс ұлтынан. Ресейдегі буриаттардың кириллица әліпбиімен жазылған жеке әдеби нормасы бар. Бұл норма орыс әліпбиіне негізделген және Ү/ү, Ө/ө және Һ/һ қосымша үш әріпті қамтиды. Моңғолия мен Қытайдың Ішкі Моңғолиясында да кем дегенде 100 000 этникалық буриат тұрады.

Фоналогия

Бурят тілінде дауысты фонемалар (плюс бірнеше дифтонгтар) және консонант фонемалар (әрқайсысы сәйкес жұмсақ фонемасымен) бар. Бұл дауыстылар дауыстылар үйлесімділігіне сәйкес пайда болуымен шектеледі. Нақты айтылуда негізгі буын құрылымы (C)V(C) болып табылады, бірақ жылдам сөйлеуде сөз соңындағы КК кластерлері кездесуі мүмкін, егер бастапқы емес буындардың қысқа дауыстылары түсірілсе.

Қосындылар

Лабиалдық альвеолярлық аспандык велярлық көмекейлік жазық дыбыс. жазық дыбыс. жазық дыбыс. Тоқылды дауысты ұсынылған дауыссыз фрикатив дауыссыз дауысты мұрындық жаңғырық дыбыстық жуық дауыс

Дауысты тоқылды дыбыстар бірінші буында жартылай дауысталады ( , ), бірақ екінші буыннан бастап толығымен дауыссызға айналады ( , ). Велярлық тоқылды дыбыстар артқы дауыстық үйлесімді сөздерде "пост-велярланады": , , бірақ емес , . Сондай-ақ, артқы дауыстылар арасында болады ( ). Фонема велярлық консонанттар алдында болады, ал сөз соңында алдыңғы дауыстының мұрындықтанауына себеп болуы мүмкін ( ). Ага диалектісінде және сәйкесінше емес және деп айтылады. Қарыз сөздерде жиі қарапайыммен алмастырылды.

Грамматика

Бурят тілі – бастауыш-толықтауыш-баянды тіл, ол сөздерге қосылатын артық жұрнақтарды ғана қолданады. Бурят тілінде сегіз грамматикалық жақ бар: атау, есім, меншік, құрал, шығару, серік, берік және түбірдің ерекше көлбеу түрі.

Кеңес Одағындағы бурят тілінің реформасы

1931 жылдың қыркүйек айында БКП(В) Орталық Комитеті мен Орталық Бақылау комиссиясының бірлескен пленумы өтті. Пленум Орталық Комитеттің шешімдеріне сәйкес, бурят халқының мазмұны социалистік, ал формасы ұлттық болатын мәдениетін құру бағытын айқындады. Мәдениет институтының қызметінде ұлттық-мәдени құрылыстың маңызды мәселелерін қарастыруда партиялық бағыттың бұрмаланғанын көрді және институттың одан әрі жұмысына қатысты негізгі ұстанымдарды берді. Атап айтқанда, ежелгі моңғол жазуы ламаизммен бірге Монголиядан Бурятияға келгені, ал революцияға дейін «ламалардың, ноённың және байлардың сауатсыз еңбекшілерді қанау құралы ретінде пайдаланылғаны» көрсетілді. Панмоңғол тілін жасау теориясы панмоңғолдық және контрреволюциялық деп танылды. Мәдениет институтына шығыс бурят (атап айтқанда, Селенга) диалектісіне негізделген жаңа әдеби тілді жасау міндеті жүктелді. 1930 жылдардың басында бурят тілінің интернационализациясы және оған орыс тіліндегі революциялық марксистік терминдерді белсенді енгізу басталды. 1936 жылғы келесі реформада хорин диалектісіне қайта бағытталды. Бұл реформа Жапонияның Маньчжурияға шабуылымен бірге болды, сондықтан буряттарды моңғол әлемінің қалған бөлігінен оқшаулау мақсаты көзделді. 1939 жылы бурят тілі кириллицаға ауыстырылды, бұл процесс бурят зиялыларына қарсы күшті репрессиямен бірге жүрді, соның ішінде тіл реформасына қатысқан ғалымдар мен мемлекеттік қайраткерлер де қудаланды. Олардың арасында публицист және әдеби сыншы Демпилон, Бурят-Моңғол жазушылар одағының жетекшілерінің бірі Солбоне Туя, «Буряад-Моңғол Үнэн» газетінің редакторы Б. Ванчиков және тағы басқалар болды. Олар «бурят тілін панмоңғолдық және ламалық діни терминдермен ластады» деп айыпталды, сондай-ақ марксизм-ленинизм классиктерінің еңбектерін контрреволюциялық, панмоңғолдық тұрғыдан бұрмалағандықтары және өз ана тілін моңғолдастыруға тырысқандықтары үшін кінәландырылды, атап айтқанда, «советтік Бурятия халқына түсініксіз және қол жетімсіз реакциялық буддалық феодалдық теократиялық, хан-уан сөздерін моңғол тіліне аудару» ісінде айыпталды. 1938 жылдан бастап орыс тілі 1-сыныптан бастап міндетті оқу пәні ретінде енгізіліп, бурят-орыс тілділігін нығайтты. Тілдің орфографиясы, әліпбиі және әдеби нормаларындағы өзгерістер бурят тілінің беделін төмендетіп, аймақтағы орыс тілінің үстемдігін күшейтті. 1940 жылдары Кеңес Одағы ежелгі моңғол тілінде баспа шығаруды толығымен тоқтатты. Шын мәнінде моңғол және тибет тілдерінен шыққан «панмоңғолдық» сөздер көптеп «халықаралық» сөздермен, яғни орыс тіліндегі сөздермен алмастырылды.

In September 1931, a joint plenum of the Central Committee and the Central Control Commission of the CPSU (B) was held, which, in line with the decisions of the Central Committee, formulated a course for the construction of a socialist in content and national in form culture of the Buryat people. In the activities of the Institute of Culture, they saw a distortion of the party line in the development of the main issues of national and cultural construction and gave basic guidelines for the Institute's further work. In particular, it was noted that the Old Mongolian writing system penetrated Buryatia from Mongolia along with Lamaism and, before the revolution, "served in the hands of the Lama, Noyonat, and kulaks as an instrument of oppression of illiterate workers." The theory of creating a pan Mongolian language was recognized as pan Mongolian and counterrevolutionary. The Institute of Culture was tasked with compiling a new literary language based on the East Buryat (primarily Selenga) dialect. In the early 1930s, the internationalization of the Buryat language and the active introduction of Russian language revolutionary Marxist terms into it began. During the next reform in 1936, there was a reorientation to the Khorin dialect. The reform coincided with the Japanese invasion of Manchuria, so it was intended to isolate the Buryats from the rest of the Mongol world. In 1939, the Buryat language was translated into the Cyrillic alphabet, a process that coincided with active repression of the Buryat intelligentsia, including scholars and statesmen who had been involved in the language reform. Among them were publicist and literary critic Dampilon, one of the leaders of the Buryat Mongolian Writers' Union Solbone Tuya, editor of the Buryaad Mongolian Unen newspaper B. Vancikov and others. They were accused of "polluting the Buryat language with Pan Mongolian and Lama religious terms," as well as of counter revolutionary, Pan Mongolian distortions of the works of the classics of Marxism Leninism, and of Mongolizing their native language, namely, "translating into Mongolian with the selection of reactionary Buddhist feudal theocratic, Khan Wan words that are incomprehensible and inaccessible to the population of Soviet Buryatia." Since 1938, Russian was introduced as a compulsory language from the 1st grade, thus consolidating Buryat Russian bilingualism. Changes in the spelling, alphabet and literary norms on which the language is based reduced the prestige of the Buryat language, consolidating Russian domination in the region. In the 1940s, the Soviet Union completely stopped printing in the Old Mongolian language. The so called "Pan Mongolian" words, which were actually Mongolian and Tibetan, were massively replaced by "international" words, i. e. Russian.

Жасанды орысшалау

Буряттар – Бурятия Республикасының түпкілікті халқы, бірақ бүгінде республика тұрғындарының көпшілігі орыс ұлтын құрайды. 1989 жылғы КСРО халық санағына сәйкес, аймақта шамамен 1 миллион 38 мың адам тұрған, оның ішінде 726,2 мың орыс (70%) және 249,5 мың бурят (24%). Жиырма жыл өткен соң, 2010 жылғы Ресей халық санағы бойынша, Ресейде 461,4 мың бурят тұрды. Бурятияның тұрақты халқы шамамен 972 мың адамды құрады, оның ішінде 630,78 мың (66,1%) орыс және 286,84 мың (30%) бурят. Ресей империясы кезінде ресейлік билік буряттардың ұлттық және мәдени ерекшеліктерін жоюға күш салды. Мысалы, қазіргі Ресейде этникалық буряттар қоныстанған жерлер Бурятия Республикасымен, Иркутск облысындағы Усть-Ордын бурят ауданымен, сондай-ақ Байкал аръяғы аймағындағы Агин бурят ауданымен бөлінген. Осы әкімшілік-аумақтық бірліктерден басқа, буряттар Иркутск облысының және Байкал аръяғы аймағының басқа да көрші аудандарында тұрады. Буряттарды түрлі әкімшілік бірліктерге жасанды түрде бөлудің бір себебі – 1920 жылдары басталған «панмонголизм» және «бурят ұлтшылдығына» қарсы күрес болды. Бурят-монғолдардың мәдени, тілдік және тарихи байланыстарын бұзу мақсатында кеңес, ал кейіннен ресейлік билік орысшаландыру саясатын жүргізді, Бурятия Республикасын орыстармен қоныстандыру, монғол жазуын кириллицамен алмастыру және тағы басқалар. Қазіргі уақытта ЮНЕСКО бурят тілін жоғалуға жақын тілдердің Қызыл кітабына ресми түрде енгізді. 2010 жылғы Ресей халық санағы бойынша Бурятия Республикасында 130 500 адам бурят тілінде сөйлеген, бұл жалпы халықтың 13,4% құрайды. Қазіргі уақытта бурят тілінің қолданылу аясын тарылту процесі жалғасуда. Бурят мектептерінде орыс тілі міндетті, ал бурят тілі – таңдаулы пән. Бурят тіліндегі басылымдар, телеарналар, мерзімдік басылымдар және т.б. жетіспейді.

The Buryats are the indigenous people of the Republic of Buryatia, yet today the majority of the republic's residents are of Russian nationality. According to the 1989 All Union Population Census, the region was home to about 1 million 38 thousand people, including 726.2 thousand Russians (70%) and 249.5 thousand Buryats (24%). Twenty years later, according to the 2010 All Russian Census, 461.4 thousand Buryats lived in Russia. The permanent population of Buryatia amounted to about 972 thousand people, including 630.78 thousand (66.1%) Russians and 286.84 thousand (30%) Buryats. Since the days of the Russian Empire, the Russian authorities have made efforts to destroy the national and cultural identity of the Buryats. For example, in today's Russia, the territories inhabited by ethnic Buryats are divided between the Republic of Buryatia and the Ust Ordyn Buryat District in the Irkutsk Oblast, as well as the Aginsky Buryat District in the Trans Baikal Territory. In addition to these administrative territorial units, Buryats live in some other neighboring districts of the Irkutsk Oblast and Trans Baikal Territory. One of the reasons for the artificial division of Buryats into different administrative units was the fight against so called "pan Mongolism" and "Buryat nationalism" that began in the 1920s. In an effort to break the cultural, linguistic, and historical ties of the Buryat Mongols with Mongolia, the Soviet and later Russian authorities pursued a decisive policy of Russification, the settlement of the Republic of Buryatia by Russians, the replacement of the Mongolian script with the Cyrillic alphabet, and so on. At the moment, UNESCO has officially included the Buryat language in the Red Book of Endangered Languages. According to the 2010 All Russian Census, 130,500 people in the Republic of Buryatia spoke Buryat, or only 13.4% of the total population. Currently, the process of reducing the spheres of use of the Buryat language continues. Russian is compulsory in Buryat schools, while Buryat is optional. There is a lack of Buryat language publications, TV channels, periodicals, etc.