Кіріспе
Тибет буддизмінің Нингма мектебі (, ), көбінесе Нгангуяр (, ) деп аталады, ол тибет буддизмінің төрт негізгі мектебінің ең ежелгісі. Нингма мектебінің негізі сегізінші ғасырда патша Трисонг Детсеннің (710–755 жылдар) тұсында санскриттен тибет тіліне буддалық жазбалардың алғашқы аудармалары мен дәстүрлерінде жатыр. Нингма дәстүрінің тарихы олардың ілімдерін бірінші Будда Самантабхадраға (Гунту Сангпо) және Гарб Дордже, Шри Симха және Джаннасутра сияқты үнді махасиддхаларына дейін жетеді деп санайды. Дәстүрлі дереккөздер Нингма орденінің Тибеттегі бастауын 8-шы ғасырда буддизмді алғаш рет енгізген Падмасамбхава, Еше Цогьял, Вималамитра, Вайрочана, Буддагухья және Шантараксита сияқты тұлғалармен байланыстырады. Нингма дәстүрі Тибеттегі алғашқы монастырь – Самйеде құрылған деп есептеледі. Нингма ілімдері лайықты тәжірибешілер немесе нгпалар (санскритте мантрі) желісі арқылы беріліп келеді. Нингма мектебінде, басқа тибет мектептері сияқты, тибет буддизмінің негізгі элементтері бар, бірақ олардың да ерекше ерекшеліктері мен ілімдері бар. Нингма ілімдері бостандыққа жеткізетін буддалық көліктердің ерекше жіктелуін қамтиды, олар тоғыз көлік деп аталады. Бұл жіктеме Нингманың «Ұлы толықтық» (Дзогчен) ілімдерін барлық буддалық ілімдердің ең жоғарысы деп көрсетеді. Сондықтан Нингмалар Дзогчен ілімдерін Будда болудың ең тікелей, терең және нәзік жолы деп санайды. Дзогченнің негізгі көздері (мысалы, Он жеті тантра) Жоғары Йога Тантра әдістерінен (басқа тибет мектептерінде ең жоғары деп есептеледі) асып түсетін жолды көрсетеді. «Ұлы толықтықтың» ең ықпалды ғалымы және жоғасы Лонгченпа (1308–1364), оның көптеген еңбектері Нингма Дзогчен жүйесін оқу және жетілдіруде маңызды кезең болды. Нингма мектебінде «жасырын қазына мәтіндерін» табу және ашу дәстүрі бар, оларды Терма деп атайды, бұл қазынаны тапқандарға немесе тертондарға уақтылы жаңа жазбаларды ашуға мүмкіндік береді. Көптеген Нингма дәстүрлері белгілі бір термаларға негізделген. Мысалы, Mindroling монастыры Nyangrel Nyima Özer аяндарына, ал Dorjé Drak Rigdzin Gödemнің Солтүстік қазыналарына негізделген.
Nyingma (, ), often referred to as Ngangyur (, ), is the oldest of the four major schools of Tibetan Buddhism. The Nyingma school is founded on the first lineages and translations of Buddhist scriptures from Sanskrit into Tibetan in the eighth century, during the reign of King Trisong Detsen (r. 710–755). Nyingma traditional histories consider their teachings to trace back to the first Buddha Samantabhadra (Güntu Sangpo) and Indian mahasiddhas such as Garab Dorjé, Śrī Siṃha and Jñānasūtra. Traditional sources trace the origin of the Nyingma order in Tibet to figures associated with the initial introduction of Buddhism in the 8th century, such as Padmasambhava, Yeshe Tsogyal, Vimalamitra, Vairotsana, Buddhaguhya and Shantaraksita. The Nyingma tradition is also seen having been founded at Samyé, the first monastery in Tibet. Nyingma teachings are also known for having been passed down through networks of lay practitioners or ngagpas (Skt. mantrī). While the Nyingma contains most of the major elements of Tibetan Buddhism as do the other Tibetan schools, they also have some unique features and teachings. Nyingma teachings include a distinctive classification of Buddhist vehicles to liberation, called the nine vehicles. This schema places the Nyingma teachings of the "Great Perfection" (Dzogchen) as the highest of all Buddhist teachings. As such, the Nyingmas consider the Dzogchen teachings to be the most direct, profound and subtle path to Buddhahood. The main Dzogchen sources (like the Seventeen tantras) are seen as communicating a path that goes beyond the methods of Highest Yoga Tantra (which are seen as supreme in other schools of Tibetan Buddhism). The most influential Nyingma scholar yogi of the Great Perfection is Longchenpa (1308–1364), and his voluminous works mark a turning point in the scholastic systematization and refinement of the Nyingma Dzogchen system. The Nyingma school also has an important tradition of discovering and revealing "hidden treasure texts" called Termas, which allows the treasure discoverers or tertöns to reveal new timely scriptures. Many Nyingma lineages are based on particular termas. For example, Mindroling Monastery focuses on the revelations of Nyangrel Nyima Özer, while Dorjé Drak is based on the Northern Treasures of Rigdzin Gödem.
Қуғын-сүргін
Осыдан бастап, Ваджраяна Тибетте толыққанды қалыптасты. VIII ғасырдан XI ғасырға дейін бұл мәтіндік дәстүр (кейіннен «Нингма» деп аталды) Тибетте буддизмнің жалғыз түрі болды. Патша Ралпаченнің інісі Лангдарма (836–842) билікке келген кезде саяси тұрақсыздық кезеңі басталды, ол келесі 300 жылға созылды. Осы кезеңде буддизм қуғынға ұшырап, патша оны жергілікті Бөн дәстүріне қауіп деп санағандықтан, көбінесе жасырын күшке ие болды. Лангдарма монахтар мен монахтарды қуғынға салып, буддизмді жоюға тырысты. Бірақ оның күш-жігері сәтсіз аяқталды. Аз ғана монахтар Тибеттің солтүстік-шығысындағы Амдоға қашып, монахтардың білім беруін сақтап қалды. 9-10 ғасырларда «Дзогчен» «Ақыл сериясы» (Семде) деп кейіннен жіктелетін жаңа мәтіндер класының танымалдылығы артты. Кейбір мәтіндер үнді жұмыстарының аудармасы ретінде ұсынылса, Дэвид Джерманоның сөзіне сүйенсек, көпшілігі түпнұсқа тибеттік туындылар. Бұл мәтіндер сананың нағыз табиғаты бос және жарқын екенін көрсетеді және дәстүрлі тәжірибе нысандарынан бас тартады. Дзогчен мәтіндік дәстүріне баса назар аудару – Нингма мектебінің ерекшелігі. Флавио Гейсшуеслер бірқатар мақалаларында Нингма мектебінің жақтаушыларын қуғынға салуды түрлі көзқарастардан, соның ішінде травма зерттеулерінен қарастырады. Монографиясында ол Дзогченнің шындығында Тибетке тән, буддизмге дейінгі дәстүр болуы мүмкін екенін ұсынады. Ол шоғырлану жүйесінде кеңінен таралған, мысалы, жануарларды аулау сияқты мотивтерді зерттей келе, бұл дәстүр бастапқыда шаманизммен және Еуразиялық аспан бұғысына табынумен байланысты болғанын айтады.
Екінші таралу және жаңа аудармалар
XI ғасырдан бастап Ваджраяна буддизмін Тибетке қайта енгізуге талпыныс жасалды. Бұл жаңа аударма жұмыстарына жол ашты, нәтижесінде жаңа Ваджраяна мектептері құрылды. Олар Нингма канонының ескі аудармаларын қабылдамағандықтан, «Сарма» – «Жаңа аударма» мектептері деп аталды. Осы кезде Нингмапалар өздерін жеке топ ретінде тануын бастады және «Ескі» немесе «Көне» аудармаларды қолдануды жалғастырғандарды атау үшін «Нингма» термині пайда болды. Ронгзом (шамамен XI ғасыр) және Ньянгрел сияқты Нингма жазушылары ескі мәтіндерді Сарма аудармашыларының сын-ескертпелерінен қорғауда және Нингма дәстүрінің мифологиясы мен философиясының негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Ронгзом Чокьи Зангпо XI ғасырдың ең ықпалды Нингма авторларының бірі болды және «көптеген экзотерикалық және эзотерикалық түсіндірмелер» жазды. Ол Мадхьямака сияқты сутралық ілімдердің буддалық тантралар мен Дзогчендегі ілімдерге қарағанда төмен тұратынын айтты. Ронгзом сонымен қатар Нингма дәстүріндегі басты тантра болып табылатын Гухьягарбха тантрасына түсіндірме жазды. Буддизмнің жаңа таралу кезеңінде Сарма мектептерінің өркендеуімен бірге, жаңа Нингма Дзогчен мәтіндерінің, жаңа ілімдер мен медитациялық тәжірибелердің, негізінен «Кеңістік класы» (Лонгде) және «Нұсқау класы» (Меннгагде) (XI–XIV ғасырлар) таралуы күш алды, ерекше маңызға ие болған он жеті тантра болды. Бұл монахтық мектептің құрылуы Нингма дәстүріндегі маңызды өзгеріс болды және жақсы ұйымдастырылған монахтық ғылым және білім беру жүйесіне негізделген Гелуг мектебінің гегемониясына жауап ретінде қарастырылады. Карья немесе Убхая (немесе спёд па’и ргюд) – Мінез-құлық тантрасы – медитация мен рәсімдік амалдар тең мөлшерде орындалады. Кама шежіресі VIII-XI ғасырларда басым болды, ал Кама ұстаздары шежіренің ілімдерін үйретті. «Қызыл сангха» діни уақыттарға бекітілген монахтар мен монахындардан тұрады, олар әдетте монастырларда және монахындарда тұрады; «Ақ сангха» үй шаруасымен айналыса алатын нәзік ұстаздардан (нгакмапалардан) тұрады.
Тертон
Терманың пайда болуы ("жасырын қазына") Ньингма дәстүрі үшін ерекше маңызға ие. Кагюпа дәстүрінде де бірнеше "тертон" (қазына ашушы) болғанымен және бұл практика Бонполарда да кездеседі, Тибет буддизмінің көптеген тертондары Ньингмапалар болды. Ескі шеберлер, әсіресе Падмасамбхава мен Еше Цогьял, кейінгі тертондарға пайдасы тию үшін, ал ілімдердің тиімді болуы үшін, нәрселерді жасырып, оқуларды жасырған. Бұл оқулар физикалық түрде, көбінесе тастар мен үңгірлерде табылуы мүмкін, немесе "ақыл термасы" ретінде тертонның санасында тікелей пайда болуы мүмкін. Тибетте арнайы терма шежірелері қалыптасты. Осы қызметтің нәтижесінде, әсіресе Ньингма дәстүрінде, дхарманы жеткізудің екі жолы пайда болды: ұстаздан шәкіртке үздіксіз шежірелер арқылы "ұзақ" ауызша жеткізу және "жасырын қазыналардың" "қысқа" жеткізуі. Бұл термаларды ең бірінші ашқандар – бес тертон патшасы мен сегіз Лингпа. Терма дәстүрінің бастаулары Үндістанда болды; мысалы, Нагарджуна Будда Шакьямуни заманынан бері Нагалар әлемінде сақталған "Жүз мың шумақты Праджняпарамита сутрасының" соңғы бөлігін қайта ашты. Ньингма дәстүріне сәйкес, тертондар көбінесе Падмасамбхаваның 25 бас шәкіртінің сана эманациялары болып табылады. Заман өте келе кең таралған жеткізу шежірелері жүйесі қалыптасты. Нингма жазбалары уақыт келгенде жаңартылды. Терма оқулары көптеген буддист тәлімгерлерін түсінуге және толыққанды оянуға жетеледі. Терманы қайта ашу алғашқы тертон, Сангье Ламамен (1000–1080) басталды. Ерекше маңызға ие тертондар: Ньенграл Нима Осер (1124–1192), Гуру Чованг (1212–1270), Ригдзин Годем (1307–1408), Пема Лингпа (1450–1521), Мингюр Дорже (1645–1667), Жамянг Кхенце Ванпо (1820–1892) және Оргьен Чокюр Лингпа (1829–1870). XIX ғасырда ең танымалдарының бірі – Жамянг Кхенце, Жамгон Конгтрул және Чокгюр Лингпаға сілтеме жасайтын "Кенконг Чок Сум" ("Khen Kong Chok Sum") болды.
Қазіргі заманғы ұйымдар
Ең ірі халықаралық Ньингма ұйымдарының арасында Намхай Норбудың Дзогчен қауымы және Согьял Ринпоченің Ригпа ұйымы бар. Тибеттегі ірі монастырьлардан өзге, Үндістандағы тибеттік эмигранттар қауымының түрлі Ньингма мекемелері де қазірде бар, олардың ішінде Карнатака штатының Байлакуппе қаласындағы Текчок Намдрол Шедруб Даргье Линг, Дехрадунның Клементаун қаласындағы Нгедон Гатсал Линг, Палиул Чохор Линг, Е Вам Гюрмед Линг, Нечунг Драянг Линг және Химачал Прадеш штатындағы Тхубтен Е Вам Дорджей Драг.
Алты аналық монастырлар
Ньингма ұрпағы үшін үлкен маңызға ие Самье (787 ж.), алғашқы тибет және Ньингма монастыры, оны Шантаракшита құрған. Сонымен қатар, Ньингма дәстүрі бойынша, Тибет, Бутан және Непал бойынша көптеген тармақ монастырьлары пайда болған "Алты ана монастырь" болды. Осы алты монастырдың ішіндегі ең алғашқысы Каток монастыры болып саналады, содан кейін бес монастырь дамыды. Ньингманың алты аналық монастыры Тибет аймағында орналасқан, ал оның мекемелері Камда шоғырланған. Көптеген монастырлар Мәдени революцияға дейін және одан кейін қиратылды, соңғы кезде Ларунг Гар және Ярчен Гарда бұзылды, ал монахтар мен монахылар тұтқындалып, қайта тәрбиелеу лагерлеріне жіберілді. Ньингма монастырлары Непалда және бүкіл Үндістанда қайта құрылды, ал тибет диаспорасы Ньингма ваджраяна шеберлерін батысқа, Еуропа мен Америкаға таратып, олардың таралуына көмектесті. Бұл қозғалыс Риме ағымымен де байланысты. Алтылықтың бірнеше түрлі құрамы болды. Кез келген уақытта олар Жоғарғы Тибеттегі Дордже Драк монастырын (14 ғасыр, 1632 жылы көшірілді), Миндроллинг монастырын (1676), Палри монастырын (1571; ресми атауы Чонгги Пельри Текчен Линг) және Төменгі Тибеттегі Каток монастырын (1159), Палюль монастырын (1665), Дзогчен монастырын (1684) қамтыды. Палридің құлдырауынан және Шечен монастырының гүлденуінен (1695 ж.) кейін, Алты ана монастыры Дордже Драк пен Миндроллингтің жоғарғы аймақта, Шечен мен Дзогченнің орталықта және Каток пен Палюльдің Тибеттің төменгі бөлігінде орналасқандығы белгілі болды. Соңғы төрт монастырьдың барлығы Хамда орналасқан, ал Шечен монастыры 1950 жылдары қытайлықтар Тибеттегі монастырды қиратқаннан кейін 1985 жылы Непалда қайта құрылды.