Кіріспе
1946 жылы түсірілген Роберт Сиодмактың "Бұралаң баспалдақ" – 1946 жылы түсірілген американдық психологиялық қорқыныш фильмі. Режиссері Роберт Сиодмак, басты рөлдерде Дороти МакГайр, Джордж Брент және Этель Бэрримор. Фильм бір кештің оқиғасын қамтиды, онда 20 ғасырдың басындағы Вермонт қалашығында мүгедек әйелдерді нысанаға алған сериялық кісі өлтірушінің қорқытуына тап болған, естімейтін жас әйелдің тағдыры көрсетіледі. Гордон Оливер, Ронда Флеминг және Эльза Ланчестер қосалқы рөлдерде ойнады. Сценарийі Этель Лина Уайттың 1933 жылғы "Кейбірлер көруге тиіс" романы негізінде Мел Динелли жасаған. Жобаның бастамашысы продюсер Дэвид О. Селзник болды, ол Уайттың романына құқық сатып алып, басты рөлге Ингрид Бергманды шақыруды жоспарлаған. Кейін Селзник құқықтарды RKO Radio Pictures компаниясына сатты, олар түсірілімдерді бастап, МакГайрды басты рөлге бекітті. Фильм 1945 жылдың тамыз және қазан айлары аралығында Лос-Анджелестегі RKO Radio Pictures студиясында түсірілді. "Бұралаң баспалдақ" 1946 жылдың 6 ақпанында Нью-Йоркте көрсетілімге шығып, 3 миллион долларға жуық табыс әкеліп, кассалық сәттілікке жетті. Фильм сыншылар тарапынан жылы қабылданды, операторлық жұмысы, атмосферасы және кернеулілігі үшін мақтауға ие болды. Этель Бэрримор фильмдегі рөлі үшін "Оскар" сыйлығының "Екінші жолдардағы үздік әйел рөлі" номинациясына ие болды. Ұзақ жылдар бойы кино зерттеушілері "Бұралаң баспалдақ" фильмін қорқыныш пен нуар стилінің есімді үйлесімділігі үшін атап көрсетіп, оны қазіргі заманғы слэшер фильмдерінің алға басушысы деп санайды.
The Spiral Staircase is a 1946 American psychological horror film directed by Robert Siodmak and starring Dorothy McGuire, George Brent, and Ethel Barrymore. Set over the course of one evening, the film follows a mute young woman in an early 20th century Vermont town who is stalked and terrorized in a rural mansion by a serial killer targeting women with disabilities. Gordon Oliver, Rhonda Fleming, and Elsa Lanchester appear in supporting roles. It was adapted for the screen by Mel Dinelli from the novel Some Must Watch (1933) by Ethel Lina White. The project originated with producer David O. Selznick, who purchased the rights to White's novel, intending to cast Ingrid Bergman in the lead role. Selznick subsequently sold the rights to RKO Radio Pictures, who commenced production and cast McGuire in the lead. Filming took place at the RKO Radio Pictures studio lot in Los Angeles between August and October 1945. The Spiral Staircase premiered in New York City on February 6, 1946 and went on to become a box office success, earning nearly $3 million. It was met by favorable critical reviews, praised for its cinematography, atmosphere, and suspense. Barrymore earned an Academy Award nomination for Best Supporting Actress for her performance in the film. In the years since its release, film scholars have noted The Spiral Staircase for its stylistic mixture of horror and film noir elements, and cited it as a progenitor of the contemporary slasher film.
Сюжет
1906 жылы Вермонт штатының бір ауылында Геллен есімді мылқау қыз жергілікті қонақүйде бейсөз фильмнің көрсетіліміне қатысады. Тасма көрсетілім кезінде, сал болып қалған әйел театрдан бөлмесіне шығып кетеді. Оны шкафта жасырынған ер адам ұрғызады. Оның қазасы - осы қауымда болған үшінші қаза. Доктор Пэрри, Хеленнің досы, оны Уоррендердің үйіне, қала сыртындағы үлкен үйге апарады, онда Хелен төсекке жатып қалған миссис Уорреннің серігі ретінде жұмыс істейді. Сонымен қатар үйде тұратын Уоррен ханымның жергіліктi профессор Алберт есімді өгей ұлы; оның ұлы Стивен, сүйкімді, әуесқой плейбой; және қызметшілер: үй шаруасындағы миссис Оутс; оның күйеуі Оутс мырза, қолөнерші; Бланш, Альберттің әдемі хатшысы, ол Стивенмен қарым-қатынаста, ол жақында шетелден оралды; және медбике Баркер, оны миссис Уоррен тілмен қорлайды. Елен осында ойындағы айнаға қарап тұрғанда, қастандықшы оның артынан аңдып жүр. Оған ештеңе болмай тұрып, біреу бұл жерге кіреді. Хелен миссис Оутсты табады, ол кісі өлтіру туралы талқылайды және Хелен үшін қорқынышын білдіреді, өйткені кісі өлтіруші мүгедек әйелдерді нысанаға алған сияқты. Миссис Уоррен есінен танып қалғаннан кейін, доктор Пэрри үйге шақырылады. Медбике Баркер эфир бөтелкесі жоғалғанын біледі, ал Альберт мырза Оутсты қалаға бірнешеуін алуға жібереді. Осы арада миссис Уоррен есін жиып, доктор Пэрриге Хеленді өзімен бірге алып кетуді ұсынады. Ол Хеленді Бостонға алып барып, ата-анасының өліміне байланысты күйзеліске төтеп беруге көмектесуді ұсынады. Ол баруға келіседі, ал доктор Пэрри кешке оралуды жоспарлайды. Стивенмен айтысқаннан кейін Бланш Хеленнен сол түні өзімен бірге кетуін сұрайды. Ол келіседі де, Бланш шар тәрізді баспалдақпен төмен түсіп, жертөлеге барып, чемоданын алады. Сол жерде Бланшаға шабуыл жасалып, оны өлтіруші ұрғызады. Хелен өзінің өлі денесін жертөледен тауып алады және Стивен онымен бетпе-бет келеді. Ол күйеуінің кінәлі екенін біліп, оны төменге құлыптап, жоғарыға қашады. Ол профессордың ұрланған брендиінен мас болған Оутс ханымды оятуға тырысады. Хелен доктор Пэрриге қоңырау шалуға тырысады, бірақ телефон операторымен сөйлесе алмайды. Альберт Хеленнің ашуын көріп, Бланш өлтірілгенін деп жазады. Ол оны ертіп, шатыдан жоғары қарай, Уоррен ханымның бөлмесіне дейін барады. Ол қызғаныштан оны өлтіргенін мойындайды: "Мен сүйген Бланш мені сүймеді". Алберт одан кейін оны жалғыз алу үшін қалай барлық адамдарды жолдан алып тастағанын және оның "дүниедегі әлсіз және кемелсіздерді" өлтіру мақсаты бар екенін айтады. Алберт оған: "Сен айнаға қараған кезде аузың жоқ екен" дейді. Хелен Уорреннің бөлмесіне кіріп, есігін бекітіп қашады. Осы арада констебль келіп, есікті Альберт ашады; ол Хеленге доктор Пэрридің сол түні қайтып келе алмайтынын хабарлап, хабар қалдырады. Хелен Стивенді босату үшін жертөлеге қайтады, бірақ Альберт күтіп тұр. Ол оны қуып жетеді, бірақ оларды қарулы миссис Уоррен қарсы алады. Ол Альбертті өлтіріп, атып өлтіреді, ал Хелен қорқыныштан айқайлайды. Миссис Уоррен Альбертті өлтіруші деп күдіктенгенін, бірақ Стивен кеткен кезде қылмыстар тоқтағандықтан, сенімді емес екенін түсіндіреді. Ол Альберттің Стивен оған күдік білдіру үшін оралғаннан кейін қайтадан өлтіре бастағанын айтады. Миссис Уоррен Хеленге Стивенді алып келуге бұйырады, сондықтан ол оны жертөледегі шкафтан босатып жібереді. Миссис Уоррен оны құшақтап, баспалдақта оның қолында қайтыс болады. Төменде Хелен доктор Пэрриге телефон арқылы хабарласады. Ол енді толықтай сөйлей алады.
Талдау
Шығарылғаннан бері "Бұралақан баспалдақ" фильмі маңызды киносынға және академиялық талқылауларға түсті, әсіресе фильмнің көрнекі мотивтері мен қорқыныш пен кинонуардың үйлесіміне қатысты. Замандас баспасөз "құпия махаббат оқиғасы" деп сипаттағанымен, қазіргі сыншылар фильмдегі айқын готикалық қорқыныш элементтеріне назар аударды. Сонымен қатар, фильм әйелдерге бағытталған актерлік құрамы және кісі өлтірушінің құрбандарын іздеу сахналарында қолданылған операторлық бұрышы үшін слэшер фильмдерінің көптеген алдағы шешімдерінің бірі ретінде танылды. Кино зерттеушісі Эми Голден фильмдегі бірнеше маңызды көрнекі сілтемелерді атап көрсетті, мысалы Луис Бунюэльдің "Андалуздық ит" (1929) және Майя Дереннің "Түстенгі торлар" (1943) фильмдерін. Голден бұл фильмді "1940 жылдардағы қорқыныштың көрнекті үлгісі" деп бағалайды. 2007 жылы жазушы Денис Грунес фильмнің "іс жүзінде үнсіз киноның дыбысқа ауысуының жасырын аллегориясы" екенін айтты, оның дәлелі – немесе сөйлей алмайтын басты кейіпкердің жағдайы. Бұл пікірді кино зерттеушісі Эми Лоуренс 1991 жылы жарық көрген "Эхо және Нарцисс: Классикалық Голливуд киносындағы әйелдердің дауысы" атты кітабында да қолдады.
Даму
Этель Лина Уайттың "Кейбіреулер көруге тиіс" (1933) романынан бейімделген "Спиральді баспалдақ" сценарийші Мел Динеллидің алғашқы сценарийі болды. Селзник жобаның құқықтарын (сол сияқты өзінің иелігіндегі басқа бірнеше құқықты) "Duel in the Sun" (1946) фильмін қаржыландыру үшін RKO компаниясына сатты. Динелли сценарийді жазу кезінде Селзник ұсынған Доре Шариден кеңес алды. Лос-Анджелестегі RKO студиясында кинооператор Николас Мусурака фильмді түсіру үшін шақырылды; ол бұрын RKO үшін Вал Льютонмен бірнеше төмен бюджетті фильмдер түсірген, мысалы, "Cat People" (1942), "The Seventh Victim" (1943) және "The Curse of the Cat People" (1944). Мусурака фильмнің кьяроскуродан шабыттанған композициясын жасау үшін бірнеше техникаларды қолданды, соның ішінде экранда терең көлеңкелерді көрсету үшін төмен бұрыштан түсіруді де пайдаланды. Содан кейін фильм ұлттық кинопрокатқа шықты, оның барысында 1946 жылдың соңындағы қыс және көктем айларында АҚШ-тың әртүрлі қалаларында көрсетілді. АҚШ-тың әртүрлі қалаларындағы газеттер 1946 жылдың ақпан және маусым айлары аралығында фильмнің жергілікті кинотеатрларда көрсетілгенін хабарлады, оның ішінде Мичиган штатының Детройт, Питтсбург (Пенсильвания), Цинциннати (Огайо), Монтана штатының Хавр және Орегон штатының Корваллис қалаларындағы кинотеатрлар. "The New York Times" газетінің сыншысы Босли Кроутер былай деп жазды: "Бұл қарапайым қорқыныш, және психологиялық драмаға деген кез келген талаптар қазіргі танымал қиялға құрмет ретінде қарастырылуы мүмкін". Фильм жергілікті кинопрокатта көрсетілген кезде түрлі жергілікті баспасөздерде сынға ілікті: "Pittsburgh Press" газетіндегі сын фильмді "қанды және дауылды мелодрама деп атады, жақсы жасалған, бірақ кейде шаршатады, шиеленіс орнына, өте баяу темпті болғандықтан, үлкен күдік тудырады". Corvallis Gazette Times газеті (Орегон штаты, Корваллис қаласы) былай деп қорытындылады: "Спиральді баспалдақ – маусымның ең жақсы құпия драмаларының бірі. Бұл қызықты RKO Radio ұсынысы ғасырдың басындағы Жаңа Англия қалашығында өрбуде. Ендеше, қаһарманның қорқынышты отбасынан қашуға мүмкіндігі болмайды, және қауіп оған жақындаған сайын шиеленіс күшейеді. Кешегі көрермендерді тынысымен қалдырған әсерлі кульминация". Интернеттегі Rotten Tomatoes шолу агрегаторында фильм 23 шолу негізінде 87% мақұлдау рейтингіне ие, ал салмақты орташа рейтингі 8/10 құрайды. Заманауи жазушы және киносыншы Леонард Мальтин фильмге төрт жұлдыздың үш жарым жұлдызын берді, оны "[МакГайрдың ұмытылмас ойынымен] Хитчкок сияқты керемет триллер" деп атады. Паулин Каэл фильмнің кейіпкерлерін жасауын мақтап, "жанрдағы барлық белгілері бар, бірақ психопаттар өте жақсы адамдар, және бұл, сонымен қатар шебер, жылдам режиссура, қорқынышты сенімді етеді" деп атап өтті. Time Out киножүргізімінде жарияланған шолуда фильм "керемет триллер" деп сипатталды, соңында былай делінді: "Хитчкок ашылу уақытын және орнын (шағын қала, ғасырдың басы) ғана емес, сонымен қатар көзқарастың және тұзаққа түсудің тақырыбын анықтайтын кездейсоқ шеберлікті жеңе алмады". Кино зерттеушісі Эндрю Спайсер фильмнің операторлық жұмысын мақтап, оны "Николас Мусураканың экспрессивті операторлық жұмысының көмегімен үнемі күдік күшейе түсетін Сиодмак фильмдерінің ең әдемі жасалған фильмі" деп атады. Time Out Film Guide журналының Том Милн бұл фильмді "готикалық стильдегі сөзсіз шедеврлердің бірі" деп атады. Этель Бэрримор 19-шы "Оскар" марапаттауында "Үздік екінші пландағы әйел рөлі" номинациясына ие болды.
Cinematographer Nicholas Musuraca was hired to shoot the film; he had previously shot several low budget films for Val Lewton at RKO, such as Cat People (1942), The Seventh Victim (1943), and The Curse of the Cat People (1944). Musuraca employed several techniques to achieve the film's chiaroscuro inspired compositions, which included shooting at low angles to achieve the appearance of deep shadows onscreen. This was followed by a national theatrical run, during which the film screened in various cities across the United States during the late winter and early spring months of 1946. efn lr|Newspaper sources from various U. S. cities mention the film screening in local cinemas between February and June 1946, including cinemas in Detroit, Michigan; Pittsburgh, Pennsylvania; Cincinnati, Ohio; Havre, Montana; and Corvallis, Oregon,
During its theatrical run, the film managed to gross $885,000, with a total of $2.8 million in U. S. rentals, according to Variety. Bosley Crowther of The New York Times wrote, "This is a shocker, plain and simple, and whatever pretensions it has to psychological drama may be considered merely as a concession to a currently popular fancy." During its local theatrical runs, the film earned reviews in various local press: A review in the Pittsburgh Press called the film a "blood and thunder melodrama done so well except that it tends to be tedious at times instead of tense, so leisurely is it paced that it works up considerable suspense." A review published in the Corvallis Gazette Times of Corvallis, Oregon, summarized: The Spiral Staircase is one of the season's top mystery dramas this gripping RKO Radio offering is laid in a New England town about the turn of the century The suspense mounts as the menace closes in around the helpless heroine, who is unable to escape from the frightening family of her employer. A climax, terrific in its impact, had yesterday's audience breathless and tense. On the internet review aggregator Rotten Tomatoes, the film holds an approval rating of 87% based on 23 reviews, with a weighted average rating of 8/10. Contemporary author and film critic Leonard Maltin awarded the film three and a half out of a possible four stars, calling it "[a] Superb Hitchock like thriller with [an] unforgettable performance by McGuire". Pauline Kael praised the film's establishment of characters, noting that it "has all the trappings of the genre but the psychopaths are quite presentable people, and this, plus the skillful, swift direction, makes the terror convincing." A review published in the Time Out film guide called the film a "superb thriller," concluding: "Hitchcock couldn't have bettered the casual mastery with which the opening defines not just time and place (small town, turn of the century) but the themes of voyeurism and entrapment." Film scholar Andrew Spicer praised the film's cinematography, calling it "the most beautifully crafted of Siodmak's films, superbly paced with the suspense steadily accumulating in intensity aided by the expressive cinematography of Nicholas Musuraca." Tom Milne of the Time Out Film Guide called the film "one of the undoubted masterpieces of the Gothic mode." Ethel Barrymore was nominated for Best Supporting Actress at the 19th Academy Awards.
Үй медиасы
"Бұралатын баспалдақ" 2000 жылы Anchor Bay Entertainment компаниясымен VHS және DVD форматында жарық көрді. Студия мен оның каталогы Sony Pictures компаниясымен сатып алынғаннан кейін, 2005 жылы Metro Goldwyn Mayer компаниясы оны қайта DVD форматында шығарды.
Бейімделулер
Роман экранға түспей бұрын Хелен Хейзбен бірге радиоқойылым ретінде қойылды. "Бұралақан баспалдақ" 1949 жылғы 25 қарашада "Screen Director's Playhouse" радиошоуында жарты сағаттық радиоспектакль болып қойылды, онда Дороти МакГайр бастапқы рөлінде ойнады. 1961 жылы Элизабет Монтгомери мен Лилиан Гиштің қатысуымен телеверсиясы шықты. Ол 1975 жылы Жакилин Биссетпен бірге "Бұралақан баспалдақ" деп қайта түсірілді, ал 2000 жылы Николетт Шериданмен бірге "Бұралақан баспалдақ" телефильмі ретінде қайта түсірілді.