Кіріспе

Мадаба (Мадаба; Киелі кітап еврейше: מֵידְבָא Mēḏəḇāʾ; Μήδαβα) – Иорданияның орталық бөлігіндегі Мадаба облысының орталығы, халқы шамамен 60 000 адамды құрайды. Ең көп танымал болғаны – Византия және Омейяд мозаикалары, әсіресе Византия дәуірінде жасалған Киелі жердің ірі мозаикалық картасы. Мадаба елдің астанасы Амманның оңтүстік-батысында орналасқан.

Тарих

Мадаба орта қола дәуірінен бастау алады. Мадаба қаласы бұрын Моавтың шекаралық қаласы болған, оны Сандар кітабының 21:30 аяты мен Жошуа кітабының 13:9 аятында айтуға болады. Меша тас тақтасында көрсетілгендей, Израиль мен Моав арасында қаланың бақылауы бірнеше рет ауысып тұрды. 2-7 ғасырларда Рим және Византия империяларының билігі кезінде қала, Рим императоры Траян құрған және Петраның Набатей мемлекетінің орнына қойған Арабия провинциясының бір бөлігі болды. Қаладағы христиан қауымының өз епископы болғаны туралы алғашқы мәліметтер 451 жылғы Халкидон кеңесінің шешімдерінде кездеседі, онда Бостраның (облыстық астананың) митрополит архиепискобы Константин, "Медабени епискобы" Гайано атынан қол қойды. 629 жылы Мұта шайқасынан кейін Рашидун халифаты қаланы жаулап алды. Ислам Омейяд халифатының билігі тұсында қала Билад әл-Шам провинциясының оңтүстік аймағындағы Жунд Филастин округінің құрамына кірді.

Қазіргі қоныстар

1880 жылы Иерусалимнің латын патриархатының екі итальян дін қызметкері бастаған 90 араб христиан отбасы Ал-Карактан Мадабаның қираған жерлеріне қоныс аударды. Осы кезеңде археологиялық зерттеулер басталды, бұл қолда бар аз ғана құжаттаманы айтарлықтай толықтырды. Католик шіркеуінің титулдық епископтықтар тізімі осы қаладағы ежелгі епископтыққа сілтеме жасай отырып "Медаба" деп жазады, ал қазіргі қалаға "Мадаба" деп сілтеме береді. Бүгінде қала Мадаба облысының орталығы болып табылады және 2021 жылғы мәлімет бойынша халқы 122 008 адамды құрайтын Иорданиядағы 9-шы ірі қала.

Мадаба қаласында

Алғашқы мозаикалар ескі ғимараттардың кірпіштерімен жаңа үйлер салынып жатқан кезде табылды. Мадабаның жаңа тұрғындары, діни қызметкерлері арқылы мозаикалардың маңыздылығын сезінгендіктен, жарыққа шыққан барлық мозаикаларды күтіп ұстауға және сақтауға тырысты. Қаланың солтүстік бөлігі мозаикалардың ең көп шоғырланған аймағы болып шықты. Византиялық-Омейяд кезеңінде осы солтүстік аймақта, римдік колоннадалы жолмен кесілген, Карта шіркеуі, Гипполит сарайы, Мәриямның шіркеуі, Илияс пайғамбар шіркеуі және оның криптасы, Киелі шейіттер шіркеуі (Әл-Хадир), Күйдірілген сарай, Сүнна отбасы шіркеуі және Салайта отбасы шіркеуі салынды. Мадаба мозаикалық картасы 1896 жылы табылып, бір жылдан кейін жарияланды. Бұл жаңалық әлемдік ғалымдардың назарын аударды. Ол тұрғындарға да оң әсер етті, олар Ф. Джузеппе Манфредидің жұқпалы құмарлығын бөлісті, оның арқасында қаланың көптеген мозаикалары қайта ашылды. Мадаба Иорданиядағы "Мозаикалар қаласы" деп белгілі болды. Мадаба мозаикалық картасы – бұл 6 ғасырға жататын аймақтың картасы, ол кейде "Карта шіркеуі" деп аталатын Грек Православтық Киелі Георгий базиликасының еденінде сақталған. Картада екі миллион түрлі-түсті таспен Палестина мен Нил дельтасының төбелері мен аңғарлары, ауылдары мен қалалары бейнеленген. Мозаикада "Қасиетті қала" деп белгіленген Византиялық Иерусалимнің ең ерте бейнесі сақталған. Карта 6 ғасырға тән маңызды ескерткіштер туралы мәліметтер береді, онда кардо, яғни орталық колоннадалы көше және Киелі қабір шіркеуі анық көрінеді. Бұл карта 70 жылы Иерусалимнің қирауы мен қайта құрылуынан кейінгі қаланың физикалық құрылымын зерттеуде маңызды рөл атқарады. Ежелгі мұражайда және Мәриям мен елшілер шіркеуінде табылған басқа мозаика шедеврлері гүлдер мен өсімдіктердің, құстар мен балықтардың, жануарлар мен экзотикалық аңдардың, сондай-ақ мифологиялық көріністердің, аң ауру, балық аулау және шаруашылықпен айналысу сахналарын бейнелейді. Мадабаның түкпір-түкпірінде 5-7 ғасырларға жататын жүздеген мозаикалар шашырап жатыр. Торонто университеті 1996 жылдан бері Мадабада қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Олардың күш-жігері негізінен батыс акрополиске бағытталған, онда ашық алаң Мадабаның қазіргі заманнан бастап ерте қола дәуіріне дейінгі барлық кезеңдерін ашуға мүмкіндік берді. Бұл аймақтың ең көрінетін ерекшелігі – б.з.д. 9 ғасырда салынған және тарихы барысында бірнеше рет қайта жаңартылған бекініс қабырғасы. Сонымен қатар, бекініс қабырғасының түбінде жақсы сақталған Византия дәуіріндегі үйдің қалдықтары бар. 2010 жылы Мабаданың жанындағы Хирбат-Атароз қаласында 3000 жылдық темір дәуіріне жататын ғибадатхана табылды, онда ежелгі құдайлардың бірнеше мүсіндері және моавтық діни рәсімдерде қолданылған дөңгелек қыш ыдыстар сақталған.

Хирбат Атырауда

Атарот деп те аталатын Хирбат Атаруз Меша стеласында маңызды айтылады және оның қираған орындары Мадаба қаласының сыртында, Мадаба облысында орналасқан. Оны Израиль патшасы Омри бағындырған, бұл туралы Меша стеласында, Сандар кітабының 32-тарауында және Патшалар кітабының 2-тарауы 3:4–27 аралығында жазылған. Моаб тіліндегі ең көне жазу, б.з.д. 9-шы ғасырдың соңында немесе 8-шы ғасырдың басында дауланған, Хирбат Атарузда табылды.

Мадаба мозаика өнері және реставрация институты

Мозаика өнері және қалпына келтіру институты 1992 жылы Мадаба мозаика мектебі ретінде құрылды, оны Италия үкіметі қаржыландырды. Бұл мектеп жоғары сынып оқушыларына Таужихи, яғни Иорданиядағы орта мектеп аттестатын алу мүмкіндігін берді. 2007 жылы Туризм және көнеліктер министрлігі, Ежелгіліктер департаментімен бірлесіп, USAID-тың «Сияха» туризмді дамыту жобасы мен Италия үкіметімен серіктестікке келіп, институтты екі жылдық, орта білімнен кейінгі білім беру бағдарламасы ретінде іске қосты. Институт мозаика өнерін өндіру және қалпына келтіру салаларында дипломдар ұсынады. Институт Мадаба келушілер орталығы мен Мадаба археологиялық паркінің арасында орналасқан.

Климат

Мадабада ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Csa). Жаңбырдың көп бөлігі қыс айларында жауады. Мадабадағы орташа жылдық температура шамамен жыл сайын белгілі бір мөлшерде жауын-шашын түседі.

Қызықты орындар

Мадабаның басты тартымдылығы – византиялық мозаикалары, әсіресе археологиялық парк құрылғаннан бері көптеген саяхатшыларды қызықтырады. Олар бұл жердің алғашқы қоныстану кезеңінен бастау алатын үйлер мен шіркеулердің еденін жабады. Мадабаның оңтүстік-батысында Хаммамат Маин (Маин ыстық сулары) орналасқан – ғасырлар бойы емдік қасиеттерімен танылған минералдық жылы сулар. Жақын орналасқан Умм ар Расас, Мадабаның оңтүстік-шығысында, жартылай шөлді даланың шетінде римдік әскери лагерь ретінде басталып, 5 ғасырдан бастап қалаға айналды. Мұнда да өте үлкен және жақсы сақталған мозаикалар бар. Мадабаның оңтүстік кіреберісінде, Король жолына жақын жерде Елшілер шіркеуі орналасқан. Бұл византиялық шіркеудің қираған қалдықтары 578 жылға дейін сонады және қазір қайта жаңартылуда. Онда «Теңіздің бейнесі» деп аталатын мозаика бар, ол теңізден шығып келе жатқан әйелді, мифтік су жануарларымен, сондай-ақ қошқарлар, бұқалар, тотықтар мен экзотикалық өсімдіктермен көрсетеді. Мозаикаға Саламаниос есімді мозаика шебері қол қойған. 1985 жылы Бани Хамида тайпасының он екі әйелі бастаған тоқу жобасы дәстүрлі түрде жарқын түстерде тоқылған бұйымдарды шығарады. Тоқу үшін тас пен таяқшалардан құралған дәстүрлі жер төсер станоктар қолданылады, ал өнімдерді Иорданияда және шетелде көптеген сауда орындарында табуға болады. Саяхатшылар Мукавир ауылында орналасқан тоқу шеберханаларына барып, кілемдердің қалай жасалатынын көре алады. Әйелдер сонымен қатар сәндік шамдар да жасайды. Мадабаның американдық университеті 2011 жылы ашылды және қала сыртындағы 100 акрлық кампуста орналасқан.