Кіріспе
1922 жылдан 1949 жылға дейін ішкі және сыртқы мақсаттар үшін Ирландия мемлекет басшысының мәртебесінің өзгеруі. Бүгінде Ирландия деп танылатын мемлекет 1922 жылдың желтоқсанынан 1937 жылдың желтоқсанына дейін болған Ирландия еркін мемлекетінің жалғасы болып табылады. Құрылған сәттен бастап Ирландия еркін мемлекеті, өзінің конституциясына және Англо-ирланд келісімінің шарттарына сәйкес, Ұлыбритания монархиясымен және сол кездегі Британ Достастығының басқа мүшелерімен жеке одақта конституциялық монархия ретінде басқарылды. Мемлекет басшысы монарх Ирландия еркін мемлекетінде өзінің генерал-губернаторы арқылы өкілдік етті, ол сайланған ирланд чиновниктерінің кеңесіне сүйене отырып, монархтың көптеген міндеттерін орындады. 1931 жылы қабылданған Вестминстер статуты Британ Достастығының доминиондарына кеңейтілген егемендік берді және Ирландия мемлекетіне өз конституциясын өзгертуге және келісім шарттарынан тыс заңдар қабылдауға мүмкіндік берді. 1936 жылғы «Атқару билігі (сыртқы қатынастар)» заңы, Эдвард VIII-нің тақтан бас тартуына жауап ретінде қабылданды, монархтың барлық ішкі мақсаттардағы рөлін жойды, оған тек сыртқы қатынастардағы бірнеше ресми міндеттерді, басқа Достастық елдерімен «ынтымақтастықтың символы» ретінде қалдырды. 1937 жылдың желтоқсанында күшіне енген Ирландия Конституциясы Ирландия президентінің лауазымын белгіледі, ол 1938 жылдың маусымында алғаш рет толтырылды, бірақ монарх сыртқы істердегі рөлін сақтап қалды, екі тұлғаның қайсысы ресми мемлекет басшысы екені мәселесін ашық қалдырды. 1948 жылғы «Ирландия Республикасы» заңы британ монархының сыртқы мақсаттардағы заңдық мәртебесін жойды және осы міндеттерді президентке жүктеді, ол 1949 жылдың сәуірінде күшіне енді, осы сәттен бастап Ирландия даусыз республика болып табылады.
The state known today as Ireland is the successor state to the Irish Free State, which existed from December 1922 to December 1937. At its foundation, the Irish Free State was, in accordance with its constitution and the terms of the Anglo Irish Treaty, governed as a constitutional monarchy, in personal union with the monarchy of the United Kingdom and other members of what was then called the British Commonwealth. The monarch as head of state was represented in the Irish Free State by his Governor General, who performed most of the monarch's duties based on the advice of elected Irish officials. The Statute of Westminster, passed in 1931, granted expanded sovereignty to the Dominions of the British Commonwealth, and permitted the Irish state to amend its constitution and legislate outside the terms of the Treaty. The Executive Authority (External Relations) Act 1936, enacted in response to the abdication of Edward VIII, removed the role of the monarch for all internal purposes, leaving him only a few formal duties in foreign relations as a "symbol of cooperation" with other Commonwealth nations. The Constitution of Ireland, which took effect in December 1937, established the position of president of Ireland, with the office first filled in June 1938, but the monarch retained his role in foreign affairs, leaving open the question of which of the two figures was the formal head of state. The Republic of Ireland Act 1948 ended the statutory position of the British monarch for external purposes and assigned those duties to the President, taking effect in April 1949, from which point Ireland was inarguably a republic.
Өмірбаян
Ағылшын-ирландтық келісім 1919–1921 жылдардағы Ирландияның тәуелсіздік соғысын аяқтау мақсатымен жасалды. Бұл соғыста ирланд революционерлері, Ирландия Республикасын жақтағандар мен Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі арасында шайқас болды. Келісім бойынша Ирландия еркін мемлекеті құрылды, ол Солтүстік Ирландияны қоспағанда, Британ Достастығының автономиялы және өздігінен басқару құқығы бар доминионы болды, британ монархы мемлекет басшысы ретінде, Канада мен Австралиядағыдай, сақталды. Сондай-ақ, келісімде жаңа ирланд парламентінің мүшелері Георг V және оның мұрагерлеріне адал болуға ант беруі міндеттелді. 1919 жылы жарияланған Ирландия Республикасының таратылуы, тіпті конституциялық монархияның орнауы және Ұлыбританиямен байланыстың сақталуы көптеген ирланд ұлтшылдары үшін аса маңызды мәселе болды. Келісімді қолдаушылардың өзі оны Ирландияның әскери жолмен толық тәуелсіздікке қол жеткізе алмауының салдарынан туған компромисс ретінде қарады. Ирландияның келіссөз тобын басқарған республикашыл көшбасшы Майкл Коллинз, бұл келісім "барлық ұлттардың ұмтылысы мен дамуына бағытталған толық бостандықты емес, бостандыққа жету бостандығын" береді деп мәлімдеді. Келісім Ирландия Республикасының революциялық парламенті – Екінші Дайлде қызу пікірталас тудырды. Республика Президенті Эмон де Валера Ирландия үшін ұсынылған доминион мәртебесіне қарсы болды, оның орнына ол Ирландияның Британ Достастығының қалған бөлігімен "қауымдастырылатын" және "Британ монархын қауымдастықтың басшысы ретінде танитын", бірақ Ирландияның королі немесе мемлекет басшысы ретінде емес, "сыртқы қауымдастық" деп аталатын қарым-қатынасты жақтады. Дегенмен, Дайл келісімді тар көбілік дауысымен мақұлдады, ал де Валера наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Келісімді жақтаған күштер келесі сайлауда және азаматтық соғыста жеңіске жетті, ал еркін мемлекеттің жаңа конституциясы келісімде бекітілген монархиялық элементтерді қамтыды.
Ирландия еркін мемлекеті
Осылайша құрылған жаңа Ирландия еркін мемлекеті конституциялық монархияның бір түрі болды, ол Ұлыбритания және Британ Доминионының басқа мемлекеттері сияқты бір монархты иеленетін Доминион еді. Конституциясы бойынша корольдың функциялары мемлекеттік атқару билігін жүзеге асыру, министрлер кабинетін тағайындау, заң шығарушы жиналысты тарату және заңдарды жариялауды қамтиды. Бірақ, олардың барлығы Ирландия еркін мемлекетінің генерал-губернаторы аталған өкілге жүктелді. Өкілдің лауазымы келісімде нақты көрсетілмегендіктен, Коллинз бірнеше балама қарастырды, соның ішінде Британ Доминионының комиссары және Ирландия президенті. Дегенмен, Еркін мемлекет үкіметі ақырында генерал-губернатор лауазымын таңдады, себебі бұл басқа Доминиондардағы тиісті лауазым иелері қолданатын бірдей атау еді. Бұл лауазымның ирланд тіліндегі атауы – Seanascal, яғни «жоғарғы басқарушы» немесе «сенаш», кейіннен ағылшын тілінде де қолданылды. Барлық Доминиондардағыдай, әдетте генерал-губернатор сайланған шенеуніктердің кеңесімен әрекет ететін. Көбінесе бұл кеңес ирланд шенеуніктерден келіп, күнделікті істе генерал-губернатор Ирландия еркін мемлекетінде корольдың Ұлыбританияда атқаратын рөліне ұқсас рәсімдік рөл атқарды. (Атап айтқанда, іс жүзінде мемлекеттегі ең ықпалды лауазымды үкімет басшысы, басқа Доминиондардағыдай Премьер-министр емес, Атқару кеңесінің президенті аталды.) Алайда, Еркін мемлекет құрылған кезде генерал-губернатор, басқа Доминиондардағыдай, британ үкіметінің өкілі ретінде қосымша қызмет атқарды. Бұл британдық және ирландтық үкіметтер арасындағы барлық ресми хат алмасу генерал-губернатор арқылы жүзеге асырылатындығын және ол британ үкіметінің құжаттарына қол жеткізе алатындығын білдірді. Сондай-ақ, ол британ үкіметінен құпия тапсырмалар ала алатындығын білдірді, мысалы, Тим Хили лауазымына кіріскен кезде британ үкіметі оған Береке антты жоюға талпынған кез келген заңға вето қоюға ресми түрде кеңес берді. Бірақ, Хилидің өкілеттігі кезінде мұндай заң қабылданбады және іс жүзінде генерал-губернатор Еркін мемлекет өмір сүрген кезеңде ирландтық және британдық шенеуніктерден қайшы кеңес алған жоқ.
Салымшылық анты
Салым анты 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясының 17-бабына енгізілген. Онда былай деп жазылған: Мен (аты-жөні) Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына заңмен белгіленгендей, шын ниетпен және адалдықпен ант етемін, сондай-ақ Ұлыбританиямен Ирландияның ортақ азаматтығы және Британ Ұлттар Достастығын құрайтын елдер тобына қатысуы негізінде, оның Ұлы патшасы Георг V-ге, оның мұрагерлеріне және заң бойынша тағайындалған жалғасарларына адал болам. "Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына адалдық" деген сөздер Де Валера ұсынған нұсқадан алынған, онда былай делінген: "Мен (аты-жөні) Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына, Бірігу шартына шын ниетпен және адалдықпен ант етемін және Ұлыбритания королін Біріккен мемлекеттердің басшысы ретінде мойындаймын".
I (name) do solemnly swear true faith and allegiance to the Constitution of the Irish Free State as by law established, and that I will be faithful to His Majesty King George V, his heirs and successors by law in virtue of the common citizenship of Ireland with Great Britain and her adherence to and membership of the group of nations forming the British Commonwealth of Nations. The words "allegiance to the Constitution of the Irish Free State" were taken from De Valera's preferred version, which read: "I (name) do solemnly swear true faith and allegiance to the constitution of the Irish Free State, to the Treaty of Association, and to recognise the King of Great Britain as Head of Associated States".
Монархияның төмендеуі
Ирландия еркін мемлекетінің құрылуы Британ империясының барлық доминиондары өздерінің орнын оның отарлары емес, Ұлыбританиямен серіктес ретінде нығайта бастаған кезде болды, бұл процесс Ирландияның империялық істерге қатысуымен үдетілді. Мысалы, империя 1880 жылдан бері кейде Ұлттар Достастығы деп аталып келгенімен, Англо-Ирландиялық келісімдегі анттың мәтіні заңнамада бұл фразаны алғаш рет пайдаланды; ол келіссөздер барысында Британ империясын алмастырды. 1926 жылғы Императорлық конференцияда қабылданған Балфур декларациясы доминиондардың Ұлыбританиямен және бір-бірімен теңдігін ресми түрде мойындады және генерал-губернаторлар енді тек өз доминион үкіметтерінен ғана кеңес алатынын белгіледі. Бұл теңдік 1931 жылғы Вестминстер статутымен заңнамалық тұрғыда бекітілді, ол Вестминстердің доминиондар үшін заң шығаруға қатысты қалған барлық билігін жойды, тиімді түрде еркін мемлекетке халықаралық деңгейде мойындалған тәуелсіздік берді. Бұл сондай-ақ еркін мемлекетке Англо-Ирландиялық келісімде белгіленген шектеулерден тыс конституциясын өзгертуге еркіндік берді. Патрик МакГилллиган, еркін мемлекеттің сыртқы істер министрі, Вестминстер статутын «британ халқының парламенттегі өкілдері арқылы келісімде көзделген биліктерді соңғы он жылдан бері жариялағандай» деп сипаттады және бұл заңнаманың еркін мемлекеттің басқа доминиондар үшін де келісімде көзделген артықшылықтарды қамтамасыз етуге жасаған күш-жігерінің нәтижесі екенін айтты. 1932 жылғы Ирландиядағы жалпы сайлауда де Валера басқаратын Фианна Фейл республикалық платформада жеңіске жетті. Келесі бірнеше жылда Ирландия үкіметі монархтың және генерал-губернатордың беделін және ресми рөлін азайта бастады. 1932 жылдың соңында Домналл Уа Буачалла генерал-губернатор болып тағайындалды; үкіметінің кеңесімен ол барлық қоғамдық және рәсімдік қызметтерден бас тартты, Конституция талап ететін ең төменгі міндеттерді формалды түрде орындады. Генерал-губернатордың бюджетты бекітудегі рөлі және заңдарға вето қою құқығы, сондай-ақ ант алыстыру рәсімі де жойылды. 1931 жылдан 1937 жылға дейін мемлекет басшысы ретінде корольдің келісімін қажет ететін ешқандай шартқа қол қойылған жоқ. Мұны еңсеру үшін екі тәсіл қолданылды: екітаралы шарттар мемлекет басшысы емес, үкімет деңгейінде жасалды; ал көпжақты шарттар үшін еркін мемлекет корольдің қолымен инаугурация кезінде тіркелмей, бірнеше айдан кейін Сыртқы істер министрінің қолымен қосылуды таңдады.
1948 жылғы Ирландия Республикасы туралы заң
Қалай болғанда да, Ирландия Республикасы туралы заң жобасы көп ұзамай Ойрехтасқа енгізілді. 1948 жылы желтоқсанда Шонда Éireann-де заң бойынша өткен дебаттарда Костелло заң жобасы Ирландия Президентін Ирландияның мемлекет басшысы ететінін айтты. Де Валераның партиясы, сол кездегі Дэйлдегі басты оппозиция, заң жобасына қарсылық көрсетпеді және ол жылдам қабылданды. Заң үш маңызды қағиданы қамтыды: ол Сыртқы қатынастар заңын жойды; мемлекеттің атауы Ирландия Республикасы болып белгіленді; және мемлекеттің сыртқы қатынастарын енді Президент жүзеге асыратын болды. Заң 1916 жылғы Пасха көтерілісінің басында Патрик Пирс оқыған Ирландия Республикасының жариялануын еске алу мақсатымен 18 сәуірде, Пасха дүйсенбісі күні күшіне енді. Президент Шон Т. О’Келли заңға қол қойғаннан кейін, өзінің Ирландияның нақты және даусыз мемлекет басшысы ретіндегі жаңа мәртебесін Ватикан мен Францияға жасаған мемлекеттік сапарлармен атап өтті. Джордж VI-мен Бэкингем сарайында кездесу де жоспарланған, бірақ президенттің кестесіндегі қиындықтар кездесудің өтуіне кедергі келтірді. 1949 жылы мемлекетті республика деп жариялаудың бір маңызды салдары сол кездегі қолданыстағы ережелерге сәйкес, мемлекеттің Британ достастығынан шығуына әкелді. Алайда, 26 сәуірде, Заң күшіне енгеннен кейін күндер өткен соң, Достастық Үндістанның республика болып, Достастық құрамында қалуына рұқсат беретін Лондон декларациясын жариялады. Декларацияда қолданылған формула – Үндістан «Патшаны өзінің тәуелсіз мүше мемлекеттерінің еркін қауымдастығының символы ретінде және осылайша Достастықтың басшысы ретінде қабылдайды» – Де Валераның 1921 жылғы Ирландия Республикасының Достастықпен «сыртқы қауымдастығы» туралы ұсынысына және 1936 жылғы Сыртқы қатынастар заңының мәтініне ұқсас екені айтылды. Ұлыбритания Ирландия Республикасы заңына жауап ретінде 1949 жылғы Ирландия заңын қабылдады. Бұл заң ресми түрде Ирландия мемлекетінің Ирландия Республикасы заңы күшіне енген кезде «Оның Мажестісінің иеліктерінің құрамына кірмейтінін» және осыған сәйкес енді Достастық құрамында еместігін мәлімдеді. Дегенмен, Біріккен Корольдіктің заңында Ирландия азаматтары британдық азаматтық заң бойынша шетелдіктер деп есептелмейтіні көзделді. Бұл оларға Достастық елдерінің азаматтарымен тең мәртебе берді.
Монархтар тізімі
Портрет Корольдік есімі Династия Билік ету мерзіміБасталуы АяқталуыДжордж VВиндзор6 желтоқсан 192220 қаңтар 1936Тим Хили (саясатшы), Тимоти Хили, Джеймс МакНилл, Домхналл Уа БуачаллаW. Т. Косгрейв, Эмон де ВалераЭдвард VIII20 қаңтар 193611 желтоқсан 1936Домхналл Уа БуахаллаЭмон де ВалераДжордж VI11 желтоқсан 193629 желтоқсан 1937Қызметі жойылдыЭмон де Валера29 желтоқсан 193718 сәуір 1949Дугалас Хайд, Шон Т. О'КеллиЭмон де Валера, Джон А. Костелло