Кіріспе

Болгария Православие Шіркеуінің ресми атауы (1870–1913)

Болгария Экзархиясы (Българска екзархия; Bulgar Eksarhlığı) – 1945 жылы оның автокефалиясы Экуменикалық Орынмен мойындалғанға дейін және 1953 жылы Болгария Патриархаты қайта жаңғырылғанға дейін Болгария Православие Шіркеуінің ресми атауы болды. Экзархат (де-факто автокефалия) 1872 жылдың 23 мамырында (ескі стиль бойынша 11 мамыр 1872) Осман Түркиясы тарапынан, Экуменикалық Патриархтың батасынсыз, бір жақты түрде жарияланды. Бұл жариялау Осман Империясының сұлтаны Абдулазиздің 1870 жылдың 12 наурызындағы (ескі стиль бойынша 28 ақпан 1870) жарлығына сәйкес Константинопольдегі болгар шіркеуінде жасалды. Экзархаттың құрылуы 1850 және 1860 жылдары Константинопольдің Грек Патриархатының билігіне қарсы болған, өзі католик болған Драган Цанков басшылығындағы болгар ұлтшылдарының ең радикалды әрекеттерінің тікелей нәтижесі болды. 1872 жылы Патриархат Экзархаттың Православие Шіркеуінің діни ұйымына этно-ұлттық ерекшеліктер енгізгенін мәлімдеуге мәжбүр болды, ал Патриархаттан бөліну 1872 жылдың қыркүйегінде Константинопольде өткен кеңесте ресми түрде схизмалық деп танылды. Дегенмен, болгар діни басшылары Осман Империясында екі шіркеудің де таласқан аймақтарында референдумдер өткізу арқылы Экзархаттың шекарасын кеңейтуді жалғастырды. Осылайша, жеке шіркеуді мойындату үшін күресте қазіргі Болгария ұлты "Болгар Миллеті" деген атпен құрылды.

Ұлттық ояну

1762 жылы оңтүстік-батыс Болгарияның Баңско қаласынан шыққан монах Паисий Хилендарский (1722–1773) «История славяноболгарская» («Славян болгарларының тарихы») атты қысқа тарихи еңбекті жазды, ол ұлттық оянуға жасалған алғашқы құлшыныс шақыруы болды. «Славян болгарларының тарихы» еңбегінде Паисий өзінің елдестерін грек тілі мен мәдениетіне бағынудан құтылуға шақырды. Паисийдің үлгісін Вратсалық әулие Софроний (1739–1813), аббат Спиридон Габровский (1824 жылы қайтыс болды), аббат Иоаким Карховский (1820 жылы қайтыс болды) және аббат Кирилл Пейчинович (1845 жылы қайтыс болды) сияқты басқалар да жалғады.

Чиркөженің дербестігі үшін күрес

Паузий мен оның ізбасарларының еңбегінің жемісі көп ұзамай көріне бастады. Грек дін қызметкерлерінің үстемдігіне наразылық 1820 жылдары бірнеше болгар епархияларында өршіп бастады. Дегенмен, болгарлар 1850 жылдарға дейін грек дін қызметкерлеріне қарсы бірқатар епархияларда оларды болгарлармен алмастыру, литургияда болгар тілін қолдану және епископтарға белгілі жалақы тағайындау сияқты өзгерістерді талап ету үшін мақсатты күрес бастаған жоқ. Осы кезде көптеген болгар дін басшылары Осман империясында болгарлардың құқықтары үшін күресудің табысқа жете алмайтынын түсінді, егер олар Константинополь патриархатынан кем дегенде біршама автономия ала алмаса. Османдықтар ұлтты (этникалық) текті дінге байланыстырғандықтан және этникалық болгарлардың көпшілігі православиелік христиандар болғандықтан, олар автоматты түрде Рум миллетіне енді, бұл қауымды Экуменикалық патриарх millet bashi ретінде тікелей басқарды және оған Фанар гректері (фанариоттар) үстемдік етті. Сондықтан, болгарлар болгар мектептерін және болгар тілінде литургия өткізуді қаласа, оларға дербес шіркеу ұйымы қажет болды. Неофит Бозвели мен Иларион Стоянов басшылығымен болгарлар мен фанариоттар арасындағы күрес 1860 жылдары күшейді. Онжылдықтың соңында грек дін қызметкерлері көптеген болгар епархияларынан қуылғандықтан, Солтүстік Болгарияның барлық аймағы, сондай-ақ Фракия мен Македонияның солтүстік бөліктері іс жүзінде Патриархаттан бөлініп шықты.

Болгария экзархатының құрылуы

Қақтығыстарды тоқтату мақсатында, солтан Абдулазиздің Осман үкіметі 1870 жылдың 12 наурызында [Көне стиль бойынша 1870 жылдың 28 ақпанында] жарияланған солтанның ферманы арқылы Болгария епархиялары үшін, сондай-ақ кем дегенде үштен екі православие христиандары оған қосылуға ниет білдіргендер үшін автономды болгар экзархатын құруға рұқсат берді. Фирман экзархаттың кең ауқымды автономиясын көздеді, бірақ оны Экуменикалық Патриархаттың жоғарғы канондық билігінде қалдырды, яғни толық автокефалия емес. Экзархаттың шекарасы қазіргі солтүстік Болгарияға (Моэзия), Фракияның көп бөлігіне, сондай-ақ солтүстік-шығыс Македонияға дейін созылды. 1874 жылы Скопье және Охрид епископтықтарының христиан халқы экзархатқа қосылуды мақұлдағаннан кейін (Скопьеде 91%, Охридте 97%), болгар экзархаты Вардар және Пирин Македониясын қамтитын бүкіл Македонияны бақылауға алды. Экзархат Грекиялық Македонияның барлық аймақтарында және Адрианополь вилайетінде викарийлер арқылы өкілдік етті. Осылайша, экзархаттың шекарасына Осман империясындағы барлық болгар округтері кірді. Экзархатты заңды институт ретінде құру процесі ұлт құру процесінің маңызды бөлігі болды. 1870 жылдың 13 наурызында Константинопольде Гаврил Крастевич төрағалық еткен болгар басшыларының отырысы шақырылып, он азаматтық мүшеден тұратын уақытша шіркеу кеңесі сайланды. Бұл кеңеске экзархат Синодын құрайтын алты болгар епискобы да кірді. Жаңадан құрылған кеңестің міндеті болгар автокефальдық шіркеуінің ішкі әкімшілік тәртібін белгілейтін экзархат жарғысының жобасын жасау болды. Келесі он ай ішінде кеңес экзархаттың мүсіні туралы идеяларды талқылады. Талқылаулар барысында екі саяси лагерь пайда болды. "Либералды-демократиялық" лагерьге Петко Славейков, Тодор Икономов және Стоян Чомаков кірді, олар экзархаттың демократиялық және өкілдік функцияларына басымдық беруді жақтады. Олардың пікірінше, экзархат институттарының азаматтық мүшелері қатаң діни рәсімдерден тыс әкімшілік функцияларды орындауы керек. "Консервативті" лагерь экзархаттың қызметінде қатаң шіркеу иерархиясын сақтауды жақтады, православие дәстүрлерін қатаң сақтауға шақырды және экзархтың тұлғасына негізделген институционалдық өкілеттіктерді күшейтуді талап етті. "Консервативті" лагерь өкілдері П. В. Оджаков және Иларион Макариопольский болды. Бұл саяси талқылау 1879 жылы Велико-Тарновода өткен Құрылтай жиналысында консервативті және либералды саяси фракциялар арасындағы ерекшеліктің негізін құраған "жас" және "ескі" патриоттық топтар арасындағы идеологиялық оппозицияны жалғастырды.

Болгариялық шика

Бірінші болгар экзархы (Ловечтік Иларион үкімет бекіткенге дейін отставкаға кетуге мәжбүр болғаннан кейін) Антим I болды, оны Экзархаттың Киелі Синоды 1872 жылғы 28 ақпанда сайлады. 1872 жылғы 23 мамырда Константинопольдегі болгар шіркеуінде, ол Экуменикалық Патриархтың бұйрығымен жабылған еді, Антим I басқа болгар иерархтарымен бірге, ол кезде барлық діни қызметтерге тыйым салынған, литургия өткізді, содан кейін ол болгар шіркеуінің автокефалиясын жариялады. Патриарх Синоды Антим I-ді діни қызметкерліктен айырып, басқаларды, соның ішінде Иларион Стояновты да, қауымнан шығарып тастады. Болгария шіркеуінің автокефалияны біржақты жариялауы туралы шешімді Константинополь патриархаты қабылдамады. 1872 жылғы қыркүйекте Константинопольде өткен Константинополь патриархы Антимус VI төрағалық еткен, оған Александрия, Антиохия және Иерусалим патриархтары (соңғысы кеңес шешімдеріне қол қоюдан бас тартты) қатысты. 18 қыркүйекте (30 қыркүйекте) болгар экзархаты схизматикалық деп жарияланды және оның мүшелері экскоммуникацияланды деп жарияланды. Соңғылары «Православиені этникалық ұлтшылдыққа тапсырды» деп айыпталды, ол ерестік «этнофилетизм» (εθνοφυλετισμός) ретінде танылды. 1872 жылғы 21 қаңтарда Патриархтың өтінішімен және Константинопольдегі ықпалды Ресей елшісі граф Николай Павлович Игнатьевтің ықпалымен Осман үкіметі Макариополис, Пловдив Панареті және Ловечті Иларион деген үш болгар клеркін Измирге, Анатолияға жер аударыуға жіберді. Болгарияның Стамбулдағы қауымдастығының наразылық білдіруі шешімді кейінге қалдырады. Ресейдің Киелі Синоды бейтараптықты талап етті, бірақ граф Николай Игнатьевтің атынан Ресей үкіметі грек-болгар даусында белсенді түрде арадастық жасады. Православие шіркеуінің бірлігі православие әлеміндегі орыс саяси мүдделеріне ықпал етті. Алайда, грек патриархатын қанағаттандыру үшін болгар экзархатының аумақтарын (оның ішінде Вардар, Пирин және грек Македониясы) азайту әрекеттері нәтижесіз және болгар мүдделеріне қарсы болып шықты. Екзарх Антим I-ді Осман үкіметі 1877 жылғы 24 сәуірде орыс-түрік соғысы басталғаннан кейін дереу босатты. Оның мұрагері Иосиф I-нің басшылығымен Экзархат Болгария княздігі, Шығыс Румелия, Македония және Адрианополь вилайеті аймақтарындағы шіркеулер мен мектептер желісін дамытуға және едәуір кеңейтуге қол жеткізді. 1879 жылы Тарнов конституциясы Болгарияның православие шіркеуін ресми түрде ұлттың ұлттық діні ретінде бекітті. 1912 жылы Балқан соғыстарының қарсаңында Осман Македониясы вилайеті мен Адрианополь вилайеті бойынша Болгария экзархатының жеті епархиясы бар, ал тағы сегізінде төрағалық етуші және 38 викариат, 1218 приход және 1310 приход діни қызметкерлері, 1331 шіркеу, 73 монастырь және 234 часовня, сондай-ақ 2266 мұғалім және 78854 оқушы бар 1373 мектеп бар. Мектеп мұғалімдерінің барлығы дерлік Македония мен Адрианополь Тракияда туған. Балқан соғыстары кезінде Осман империясының бөлінуінің тікелей әсері Сербия мен Грекияның билігі астындағы аймақтарда болгарларға қарсы науқан болды. Сербтер экзархист шіркеу басшыларын және мұғалімдерін қуып жіберді және болгар мектептері мен шіркеулерін жапты (бұл 641 мектеп пен 761 шіркеудің мәртебесіне әсер етті). Мыңдаған болгар босқындары Болгарияға кетіп, гректер болгар саясаты мен мәдениетінің орталығы болған Кукушты өртеп жіберген Егей Македониясынан келген үлкен ағысқа қосылды. Болгар тіліне (оның ішінде македондық диалекттерге) тыйым салынды, ал оның жасырын қолданылуы, қашан анықталса, мазаққа ұшырады немесе жазаланды. Османдықтар Адрианополь аймағын ұстап қалуға тырысты, онда бүкіл фракиялық болгар халқы жас түрік әскерімен толықтай этникалық тазалауға ұшырады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, бейбіт келісімдерге сәйкес, Болгария экзархаты Македония мен Эгей Тракиясындағы епархияларынан айырылды. Екзарх Иосиф I 1913 жылы өз кеңсесін Константинополден Софияға көшірді. Жозеф I 1915 жылы қайтыс болғаннан кейін болгар православие шіркеуі жалпы алғанда үш онжылдық бойы өзінің тұрақты басшысын сайлай алмады. Болгария патриархатының қалпына келтіруі мен Болгария шіркеуінің басшысын сайлау үшін жағдайлар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасалды. 1945 жылы схизма жойылып, Константинополь патриархы Болгария шіркеуінің автокефалиясын мойындады. 1950 жылы Киелі Синод Патриархатты қалпына келтіруге жол аштыратын жаңа Жарғы қабылдады және 1953 жылы Пловдив митрополиті, Болгария Патриархы Кириллді сайлады.

Болгария экзархатының аумағы

1912/1913 жылдардағы Балқан соғыстарына дейін Болгария экзархаты Болгариядағы барлығы 23 епархияны, Торлак халқы қоныстанған аймақтың көп бөлігін (Осман империясы 1878 жылы Сербияға берген бөлігі) және Македония аймағын басқарды: Видин, Вратса, Ниш (1878 жылға дейін), Ловеч, Велико-Тырново, Русе, Силистра, Варна, Преслав, Сливен, Стара-Загора, Пирот (1878 жылға дейін), Пловдив, София, Самоков, Кюстендил, Скопье, Дебар, Битола, Охрид, Велес, Струмица және Неврокоп; сондай-ақ, Македония аймағындағы және Адрианополь вилаяттарындағы тағы сегіз епархияда өкілдік етілді (Лерин, Эдесса, Костур, Солун, Кукуш, Сяр, Одрин және Карево).