Кіріспе

Отбасы түрі

Дисфункционалды отбасы – бұл ата-аналардың бірінің тарапынан үнемі және тұрақты түрде қақтығыстар, дұрыс емес мінез-құлық, сондай-ақ балаларды жиі қанау немесе зорлық-зомбылыққа салу болып тұратын отбасы. Мұндай отбасында өскен балалар мұндай жағдайды қалыпты деп қабылдауы мүмкін. Дисфункционалды отбасылар көбінесе екі ересек адамның нәтижесінде туындайды, біреуі әдетте ашық түрде зорлық-зомбылық көрсетсе, екіншісі оған тәуелді болады. Бұған есірткілерді немесе басқа да тәуелділік түрлерін пайдалану, немесе кейде емделмеген психикалық аурулар да себеп болуы мүмкін. Өздері дисфункционалды отбасында өскен ата-аналар балаларын тым көп түзетуге тырысып немесе өз ата-аналарының мінез-құлқына еліктеуі мүмкін. Кейде доминантты ата-ана баласын зорлық-зомбылыққа салуы немесе қанаушылыққа ұшыратуы мүмкін, ал екінші ата-ана қарсылық білдірмейді, бұл баланың өзін кінәлі санауына әкелуі мүмкін.

Мысалдар

Диафункционалды отбасы мүшелерінің ортақ белгілері мен мінез-құлық үлгілері отбасы құрылымындағы тәжірибелерінің нәтижесінде қалыптасады. Бұл, көбінесе, мүмкіндік беру немесе жалғастыру арқылы, диафункционалды мінез-құлқын күшейтуге әкеледі. Отбасы бірлігіне түрлі факторлар әсер етуі мүмкін.

Нақты мысалдар

Кейбір жағдайларда отбасылар нақты себептерге байланысты бұзыла бастайды. Мұндай жағдайлардың арасында жаңа мәдениетке бейімделудегі қиындықтар, жақын және туысқандық отбасы мүшелері арасындағы шиеленіс, балалардың қарсылық білдіру кезеңі және сенімдердегі идеологиялық келіспеушіліктер болуы мүмкін.

Киіз үй тізімі

"Алкоголиктердің ересек балалары" бағдарламасында "Кір жуу тізімі" деп аталатын нәрсе бар. "Кір жуу тізімі" – "Алкоголиктердің ересек балалары" бағдарламасының негізгі әдебиеті. Бұл тізімде алкогольге тәуелді ата-анасы бар ересек бала болумен байланысты 14 түрлі тұжырым бар. Бұл тұжырымдар балалардың алкогольге тәуелді ата-анасының салдарынан қандай ауырсынуларға ұшырағанын көрсетеді. Тұжырымдардың арасындағы маңыздылары: "махаббат пен аянышты шатастыру", "өз-өзіне сенімсіздік", және "өзіндік құндылықты жоғалту". "Кір жуу тізімі" – топтық терапияда отбасыларға олардың қиындықтарында жалғыз емес екенін көрсету үшін пайдалы құрал. Алкогольге тәуелді ата-анасы бар қыз балаларында депрессия даму қаупі жоғары. Алкоголиктердің ұлдарында заттарды қолдану тәуелділігі даму қаупі айтарлықтай жоғары.

"Балалар - қолөнершілер"

Ата-аналардың жиі кездесетін бұзық мінез-құлқының бірі – баланың сезімін пайдаланып, екінші ата-ананың құқықтары мен мүдделеріне зиян келтіретін нәтижеге жету. Мысалдарға екінші ата-ана туралы қаңқу таратқан кезде, ата-ана бала арқылы хабарласып (соның салдарынан баланы екінші ата-ананың сол хабарламаға наразы болу қаупіне ұшыратып), тікелей сөйлеспей, баладан ақпарат алуға тырысу (жасырын бақылау), немесе баланың екінші ата-ананы ұнатпауына себеп болу, мұндайда ата-ананың осы әрекеті балаға келтіретін зиянды салдарға онша мән берілмейді немесе мүлдем назар аударылмайды. Мұндай манипуляциялар көбінесе ажырасқан немесе бөлек тұратын жағдайларда ортақ қамқорлыққа байланысты туындайды, бірақ толық отбасыларда да кездеседі, онда бұл құбылыс үшбұрыш деп аталады.

Басқа да функционалды емес стильдер тізімі

"Қолдану" (қорқыныш пен шартты сүйіспеншілікпен билік жүргізетін, өзімен-өзі ойлаушы ата-аналар). Зорлық-зомбылық (балаларына физикалық, эмоционалдық немесе жыныстық зорлық-зомбылық жасайтын ата-аналар). Перфекционист (баласының ешқандай ісінде сәтсіздікке ұшырауын қаламай, тәртіпті, беделді, билікті немесе мінсіз көріністі ұстануға тырысады). Догматикалық немесе культ тәрізді (балаларға ақылға қонымды пікір білдіруге, билікті күмәнге салуға немесе өздерінің құндылық жүйесін дамытуға рұқсат етілмейтін қатал және икемсіз тәртіп). Ата-ананың теңсіздігі (бір баланың қажеттіліктерін ерекше бағалап, екінші баланың қажеттіліктерін үнемі елемеу). Тәртіпсіздік (балаларды сүймеу, қолдау көрсетпеу, қажеттіліктерін қанағаттандырмау, жанашырлық танытпау, мақтамау, назар аудармау, жігерлендірмеу, қадағаламау немесе олардың әл-ауқатын қауіпке ұшырату арқылы бақылау немесе немқұрайдылық таныту). Бауырластар арасындағы зорлық-зомбылық (ата-анасы бір бауыры екінші бауырын денелік немесе жыныстық жағынан зорлағанда араласпайды). Тастап кету (балаларынан ерікті түрде бөлініп, одан әрі байланыс жасағысы келмейтін және кейбір жағдайларда оларды жетім қалдырып, ұзақ мерзімді ата-аналық күтімді ұйымдастырмайтын ата-ана). Қайырымдылық (өздерінің нормаларына сәйкес жаман мінез-құлықты сыйлап, басқа баланың жақсы мінез-құлқын жазалайтын ата-аналар, татулықты сақтау және ашу-ызаға ұшыраудан аулақ болу үшін. "Кез келген бағамен бейбітшілік"). Адалдықты манипуляциялау (асылған, бірақ бүлікшіл балаға ең адал және жақсы мінез-құлық танытатынына көз жеткізу үшін лайықты емес сыйақылар мен мол көңіл бөлу, ал қазіргі уақытта ең адал баласының қалауы мен қажеттіліктерін жасырын түрде елемеу). "Терікұшақпен тәрбиелеу" (балаларының өмірін немесе бауырластар арасындағы қарым-қатынастарды, әсіресе ұсақ-түйек дауларды микробасқаратын ата-аналар). "Адам алдаушылар" (қоғамда жақсы беделге ие, кейбір қайырымдылық жұмыстарына қатысатын, бірақ бір немесе бірнеше балаларын зорлық-зомбылыққа немесе қорлауға ұшырататын ата-аналар). "Халық алдындағы имидж менеджері" (кейде жоғарыда айтылғандарға байланысты, балаларға үйде болатын ұрыс-керіс, зорлық-зомбылық немесе зақымдар туралы ешкімге айтпау туралы ескертіледі, әйтпесе қатаң жазаға ұшырайды: "Бұл отбасыда не болып жатқанын ешкімге айтпаңыз"). "Параноидты ата-ана" (баласының жамандық ойлап отырғанына немесе басқалар зиян келтіруге тырысып жатқанына байланысты үнемі және ақылға сыймайтын қорқынышпен және жалған айыптаулармен жүретін ата-ана). "Дос табуға рұқсат жоқ" (ата-аналар балаларына өздерімен тең және бір жыныстағы достар табуға тыйым салады немесе кедергі жасайды). Ата-аналардың рөлдерін ауыстыру (кіші балаларына өздеріне қамқорлық жасауды күтетін ата-аналар). "Сенің шаруаң емес" (балаларға жиі қиындық туғызатын белгілі бір бауырластың немесе әпке-қарындастың олардың қамы жоқ деп үнемі айтылады). Өте теңгерімпаздық (кіші балаға үлкен баланың бәрін істеуге рұқсат етіледі немесе үлкен бала кіші бала жеткілікті жетілгенше жылдар күтуі керек). "Құқық күзетуші ит" (көрсетілген жұбайына, серіктесіне немесе баласына аздап да болса реніш келтірген деп саналатын отбасы мүшелеріне соқырлықпен шабуылдайтын ата-ана). "Менің мәңгілік балам" (жас балаларының бір немесе бірнешеуіне өсіп, өздеріне қамқорлық жасай бастауына мүмкіндік бермейтін ата-ана). "Жақтаушы" (бір ата-ана баласын бір мезгілде зорлайтын екінші ата-ананы жақтаушылықпен қолдайды). "Жолдас ретінде" (әдеттегі, қадам, асырап алушы немесе асырап алушы ата-ана, ол биологиялық емес баласына шынымен қамқорлық жасамайды, бірақ олардың жұбайы немесе серіктесі үшін бір үйде бірге өмір сүруге тиіс) (Осыны да қараңыз: Золушка эффектісі). "Саясаткер" (балалардың уәделерін қайта-қайта беретін немесе оларға келісетін, бірақ оларды орындауға ниеттенбейтін ата-ана). "Бұл табу" (ата-аналар балалардың жыныстық қатынас, жүктілік, романтика, еркелеу, денелердің кейбір жеке бөліктері, жалаңаштық және т.б. туралы кез келген сұрақтарын қабылдамайды). Анықталған науқас (әдетте анасы таңдаған бір бала, отбасының жалпы жұмыс істемеуі жасырынып жатқанда, терапияға баруға мәжбүр болады). Мюнхаузен синдромы прокси арқылы (жоғарыда айтылғаннан әлдеқайда төтенше жағдай, онда баланы дәрігерлер мен басқа да мамандардың назарына жүгінген ата-ана әдейі ауырттырады).

Динамикалық

Коалициялар – отбасы ішіндегі, қатаң шекаралары бар және отбасылық дисфункцияның белгісі саналатын жүйелер. Отбасының оқшауланған мүшесі (ата-ана немесе бала, отбасының қалған бөлігіне қарсы тұрады). Ата-аналардың арасындағы жанжал (некеде, ажырасқан немесе бөлек тұратын ересектер арасындағы жиі дау-жанжалдар, балалардың көзінше болмайды). Поляризацияланған отбасы (жанжалдың әр тарапында бір ата-ана және бір немесе бірнеше бала). Ата-аналар мен балалар (ұрпақтар аралық қақтығыс, ұрпақтар арасындағы айырмашылық немесе мәдени шоктан туындаған дисфункция). Балқандық отбасы (Балқандағы үш тарапты соғыс сияқты, одақтардың жиі ауысуымен сипатталатын отбасы). Барлығына ашық отбасы (отбасы мүшелерінің "барлығына ашық" стилінде дауласуы, бірақ таңдау мүмкіндіктері шектеулі болғанда поляризацияға ұшырауы мүмкін).

Балалар

Ажырасудан және, аздап болса да, бөлінуден өзгеше, "толық" отбасының дисфункционалды екендігі жиі жазбада қалмайды. Осының салдарынан, мұндай балалардың достары, туыстары және ұстаздары жағдайдан мүлдем хабарсыз болуы мүмкін. Бұдан өзге, бала отбасының дисфункционалдығы үшін теріс айыпталып, ата-анасы бөлінген балаларға қарағанда одан да көп стресске түсуі мүмкін.

Балаларға әсері

Бұл кезде немесе олар өскен сайын, дисфункционалды отбасылардан туған балалар психологиялық күйзеліс салдарынан олардың жасқа сай даму кезеңіне сәйкес келмейтін мінез-құлық танытуы мүмкін. Дисфункционалды отбасылары бар балалардың мінез-құлқы да құрдастарымен салыстырғанда жетілмеген болуы мүмкін. Керісінше, басқа балалар эмоционалды жағынан "өте ерте бойжетіп" кетеді немесе аралас күйде болады (мысалы, жақсы мінез-құлық, бірақ өзіне қамқорлық жасай алмайды). Дисфункционалды ортадан шыққан балалар да ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан дисфункционалды ата-аналық тәрбиенің салдарынан дені сау емес байланыстарды көрсетуге бейім. Балалық шағынан бері қиындықтар көрудің салдарынан адам түрлі психикалық денсаулық мәселелеріне, соның ішінде депрессия мен мазасыздыққа ұшырауы мүмкін. Өкінішке қарай, дисфункционалды отбасылық орта осы жас адамдарды өзін-өзі зақымдау және проблемалық мінез-құлық әрекеттеріне түсу қаупіне ұшыратады. Бұл қиын орта жастарды есірткіге тәуелді болу немесе алкоголизмге ұшыратуы мүмкін, әсіресе егер ата-анасы немесе жақын құрбылары есірткі қолданған болса. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, ата-ананың есірткі қолдануы болашақтағы химиялық тәуелділіктің жартысынан үштен екісіне дейін түсіндіруі мүмкін. Сондай-ақ, жас адамның құмар ойындарға, порнографияға тәуелділікке немесе басқа да болашақтағы зиянды әрекеттерге, мысалы, мәжбүрлі түрде ақша жұмсау сияқты мінез-құлықтық тәуелділіктерге ұшырау қаупі де жоғары. Дисфункционалды ортада өскен балаларға тамақтану бұзылыстары, соның ішінде анорексия немесе психологиялық күйзеліс салдарынан эмоционалдық күресу әдісі ретінде тамақтанудың шектен тыс көбеюі даму қаупі жоғары. Бұл жас адамдарда әлеуметтік қорқыныш, мүмкін тұлғалық бұзылулар немесе травмадан кейінгі стресс бұзылулары салдарынан құрбыларымен салауатты қарым-қатынас құру және сақтауда қиындықтар тууы мүмкін. Бала ата-анасының билігіне және отбасынан тыс ересектерге қарсы көтерілуі немесе керісінше, құрбыларының қысымына қарамастан, отбасылық құндылықтарды қолдап, қарсылық танытуы мүмкін. Дисфункционалды ортадағы балалар ата-аналары қасында болмаған кезде өзін-өзі ұстай алмайтындығын немесе білім беру / кәсіптік міндеттеріне кері әсер ететін кейінге қалдыруға бейімділікті дамытуы мүмкін. Сонымен қатар, балалар әлеуметтік қарым-қатынас жасамайтын іс-шараларға шамадан тыс уақыт жұмсау арқылы әлеуметтік жетіспеушіліктерді көрсетуі мүмкін. Бұл тәртіпсіздік балада құрдастарына қатыгез мінез-құлықтарды көрсетуге, басқаларды қорлау немесе қорлау немесе қорлау құрбаны болуына себеп болуы мүмкін. Бұл екі рөл де балада өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне, оқшауланудың көбеюіне және эмоцияларды білдіру қиындықтарына әкелуі мүмкін, бұл эмоциялық және физикалық зорлық-зомбылықпен байланысты. Ата-ананың құрылымдарының болмауы және құрбыларының оң әсері жас адамдарды құрбыларының одақтарының баламалы түрлерін іздеуге итермелейді, соның ішінде жасөспірімдер қылмысына қатысатын құрбылар тобы және заңсыз әрекеттерді біліп-біліп жасайтын немесе қарсылықпен күрес бұзылысының белгілерін көрсететіндер. Мұндай әдеттегі мінез-құлық пен қоршаған орта факторлары да қиындыққа ұшыраған жастарды қылмыс өміріне немесе бандиттік әрекеттерге итермелейді. Әлеуметтік нормалардың болмауы және қарсылық білдіру мінез-құлқы жыныстық зорлық-зомбылық кең тараған жағдайларда да байқалады. Ерте жыныстық тәжірибелер болашақта педофилияға қызығушылық тудыратын немесе жеке адамды жыныстық қылмыскерге айналдыратын айыптауларға әкелетін жыныстық тұрғыдан орынсыз мінез-құлыққа әкелуі мүмкін. 1999 жылы жүргізілген зерттеуде "балалардың отбасылық зорлық-зомбылықтан, қашудан, есірткі мен ішімдікке тәуелді болудан, сондай-ақ, отбасы мүшелерінің есірткі немесе ішімдікке тәуелді болуынан зардап шеккені" анықталды (Келлог және басқалар, 1999). Сонымен қатар, жас балаға кедейлік пен баспанасыздық қаупі жоғары болуы мүмкін, тіпті бала ортасы орташа немесе орташадан жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдан тұратын жағдайларда да. Әлеуметтік тұрғыдан бұзылудың қосымша проблемалары дисфункционалды отбасылардың балаларында, соның ішінде әдеттегі немесе кенеттен академиялық нәтижелер проблемалары болуы мүмкін. Бұл түсінік бала күнделікті өмірде ұйымдастырушылық дағдыларының жетіспеушілігін көрсете алатындығына байланысты. Бұл адамдарда да салауатты қарым-қатынастарды сақтау қабілеті төмендеуі мүмкін, олар басқа адамдарға сенбеуі немесе балалық шақтағы травма салдарынан психоз бен шизофренияны көрсететін параноидті мінез-құлық танытуы мүмкін. Жастардың болашақта тұрақсыз эмоционалдық қарым-қатынастарға түсу ықтималдығы да жоғары, олар тәуекелге толы мінез-құлыққа, соның ішінде көптеген серіктермен жыныстық қатынасқа түсуге, жүкті болуға немесе заңды емес баланың әкесі/шешесі болуға бейім. Бұрынғы дисфункционалды мінез-құлықтар басқа болашақ қарым-қатынастарда да жалғасуы мүмкін. Дисфункционалды отбасылық ортада өскен адам бұл үйренген мінез-құлықты өз баласына да жеткізе алады, соның ішінде есірткі қолдану әдеттері, қақтығыстарды шешу әдістері және үйренген әлеуметтік шекаралар. Бұл әлеуметтік жетіспеушіліктер адамдардың өзін-өзі қорғауға тырысуына әкелуі мүмкін, өйткені олар позитивті өзін-өзі күту және тиімді эмоционалдық басқару стратегияларын қолдана алмайды.