Қазақ хандығы тарихы: қағандар тізімі, билік мерзімі, маңызды тұлғалар (Карадач, Зибел, Бөрі Шад). Хун тайпаларымен байланысы, билігі мен рухы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ештеңе жоқ.
None
Хазар билеушілерінің тізімі төменде келтірілген.
The following is a list of Khazar rulers.
Ертедегі хазар билеушілері
АтауМерзіміЕскертулерКозар Хазарлардың атаулы халық атасыҚарадах450 жылҚарадах Акацирой тайпасының патшасы болған, бұл тайпа гундармен одақтас далалық халық. Ол Приск есімді тарихшының жазбаларында айтылған.
NameReignCommentsKozar Eponymous folk ancestor of the KhazarsKaradach450 ADKaradach was the king of the Akatziroi, a steppe nation allied to the Huns. He is described in the accounts of Priscus.
Хазар хағандары (Ашина әулеті)
Хағандар халықтың жоғарғы басшылары болды, зор ықпал мен рухани билікке ие болғанмен, күнделікті басқаруда аз өкілеттікке ие болды. NameReignCommentsZiebel618–630 Tong Yabghu Qaghan Батыс Гөктүрктер ?Böri Shad?630–650 Ирбис?650 Халға? 660 жылдардың ортасы? 650 және 680 жылдар аралығында кейде 660 жылдардың ортасында Халға және 660 жылдардың соңында Кабан туралы сілтемелер кездеседі. Зерттеушілердің білуі керек, бұл есімдер Cäğfär Taríxı атты бір құжаттан алынған, және көптеген ғалымдар бұл құжатты шындық пен тікелей өтірік араласып жазылған деп сынаған. Cäğfär Taríxı ерте болгар тарихына қатысты материалдардың жинағы болып табылады, ол 17 ғасырдың соңында құрастырылған (немесе кемінде қазіргі түрінде жазылған). Бұл кітапты Волга татарлары өздерінің осы аймақтағы тарихының көп ғасырлық екенін дәлелдеу үшін пайдаланған. Сынаушылар Cäğfär Taríxı-ның 1930 жылдары Кеңес құпия полициясы (содан кейін НКВД) тапсырысымен, сол дәуірдегі этникалық татарлар арасында араздық пен топтасу тудыру мақсатында жасалған жалған құжат екенін мәлімдейді. Кеңес үкіметі бірнеше рет жалған тарихи құжаттар жасаған. Сондықтан, бұл кітаптағы адамдардың тарихилығы күмәнді, сондықтан қосымша мәліметтер табылмағанша, Халға мен Кабанға сақтықпен қараған жөн. Кабан? 660 жылдардың соңы? Бусир (Ибузир Главан) шамамен 690–715 Бусир Главан қуғынға ұшыраған Византия императоры Юстиниан II-ні қабылдап, оған өз қарындасын (крещениедегі есімі Теодора) берді. Кейіннен ол Юстинианды Тиберий III-тің ықыласына көну үшін өлтіруге тырысты, нәтижесінде Юстиниан Болгарияға қашып, таққа қайта оралды. Баржик 720 жылдардың соңы – 731 Бихар шамамен 732 Бихар кейбір дереккөздерде Хазар хағанының есімі, оның қызы Цитзак болашақ Византия императоры Константинмен үйленді. Константин мен Цитзактың ұлы Лео IV Хазар болды. 730 жылдардың соңы Әйел. Омейяд халифаты тұсында? 737–шамамен 740 Бағатур шамамен 760 Рас Тархан да осы кезеңде есімдері жиі кездеседі. Туван ханы (сонымен қатар Dyggvi) шамамен 825–830 (қаза болды?) Тархан 840 жылдар Араб дереккөздері осы кезеңде "Хазар патшасы Тархан" туралы айтады. "Тархан" жеке есім де, әскери шен де болуы мүмкін. Дереккөздер Тархан есімді хағанды айта ма, әлде генералға сілтеме жасай ма – белгісіз. Захарий шамамен 861.
The Khagans were supreme chiefs of the people, holding positions of much influence and spiritual authority, but with little day to day command. NameReignCommentsZiebel618–630 Tong Yabghu Qaghan of the West Göktürks ?Böri Shad?630–650Irbis?650Khalga?mid 660s?During the period between 650 and 680, one will sometimes see references to a Khalga, mid 660s, and Kaban, late 660s. Researchers should be aware that these names are derived from a single document, the Cäğfär Taríxı, and that a great many scholars have severely attacked this document as a mixture of factual data and outright fabrication. The Cäğfär Taríxı purports to be a compilation of early Bulgar historical material, assembled (or at least written in its present form) in the late 17th century. It has been used by Volga Tatars to document that their antecedents in their region extend back in time by many centuries. Critics claim the Cäğfär Taríxı to be a forgery, created by or at the behest of the Soviet Secret Police (then the NKVD) in the 1930s for the purpose of creating divisiveness and factionalism within the ethnic Tatars of that era. The Soviet government did create spurious historical documents on several occasions. The historicity of the people that it refers to is therefore questionable, so until additional documentation comes to light, Khalga and Kaban should be regarded warily at best. Kaban?late 660s?Busir (Ibuzir Glavan)c. 690–715Busir Glavan took in the exiled Byzantine Emperor, Justinian II, and gave him his own sister (baptismal name Theodora). He later tried to kill Justinian to placate Tiberius III, causing Justinian's flight to Bulgaria and his ultimate restoration to the throne. Barjiklate 720s–731Biharc. 732Bihar is the name given in some sources to the Khazar Khagan whose daughter Tzitzak married the future Byzantine Emperor Constantine V. The son of Constantine and Tzitzak was Leo IV the Khazar. Prisbitlate 730sFemale. Regent?Under the Umayyad Caliphate737–c. 740Baghaturc. 760Ras Tarkhan is also mentioned in this period. Khan Tuvan(a. k. a. Dyggvi)c. 825–830 (died? )Tarkhan840sArab sources speak of "Tarkhan, King of the Khazars" during this period. "Tarkhan" can be both a proper name and a military rank. It is unclear whether the sources refer to a Khagan named Tarkhan or make a confusing reference to a general. Zachariahc. 861
Хазар бектері
Хаган-бектер - әскери басшылар, күнделікті істерде үлкен билікке ие болған әскери қолбасшылар, және кейде сырттан Хазар ұлтының жоғарғы билеушілері деп есептелген. АтауыМерзіміЕскертулерЯзыр Булаш Бұл тұлғалар Буланидтерге жата ма, жатпай ма, әлі толық анық емес. Олар қарапайым соғыс басшылары болған болуы мүмкін. Дегенмен, олардың әрекеттері кейінгі бектердің әрекеттерімен сабақтасқандықтан, олар да тізімге енгізілген. Чорпан Тархан. 630 Алп Тархан 8 ғасырдың басында Тар'мах. 730 Хазер Тархан?–737 Халифат тұсында737–шамамен 740 жылдар.
The Khagan Beks were war chiefs, military commanders who exercised considerable day to day authority, and were sometimes regarded by outsiders as the supreme lords of the Khazar nation. NameReignCommentsYazir Bulash It is not entirely clear that these individuals were or were not Bulanids. They may have been simply warlords. Nevertheless, their activity parallels that of the later Beks, and so are included. Chorpan Tarkhanc. 630Alp Tarkhanearly 8th centuryTar'machc. 730Hazer Tarkhan?–737Under the Caliphate737–c. 740
Яһуди дініне кіру
Хазер Тархан әскері 737 жылы Итилде талқандалып, Омейяд халифаты хазарларға ислам дінін таңды. Дегенмен, халифалар Хазарияны тиісінше гарнизонмен қамтамасыз ете алмады, сондықтан бірнеше жылдың ішінде хазарлар қайтадан тәуелсіздікке ие болды. Яһудилікке көшу осы шамада болған сияқты. Яһудилікке көшкен нақты уақыт туралы пікірлер қарама-қайшы. Йегуда Халевидің «Кузари» еңбегінде бұл шамамен 740 жылы болғаны айтылса, кейбір араб деректері 8 ғасырдың соңына немесе 9 ғасырдың басына жақын мерзімді көрсетеді, ал соңғы зерттеушілер 861 жылғы Кириллдің Хазарияға сапары болған жылы яһудилікке көшкен жыл деп болжайды. 2002 жылы Швецияда табылған монеталар жиынтығы мәселені одан әрі күрделендіреді, себебі монеталардың кейбіреулері 9 ғасырдың басына жатады және «Ард әл Хазар» (Хазарлар елі) және «Мұса – Алланың пайғамбары» деген жазулармен белгіленген. Монеталар 837 немесе 838 жылға жатқандықтан, кейбір зерттеушілер көшу 838 жылы болғанын айтады. Бұлан Сабриэль осы көшу кезіндегі хазар билеушісі болды, бірақ төмендегі тізімде Арон I-ге дейінгі барлық мерзімдер 740 жылғы көшуге негізделген.
Hazer Tarkhan's army was annihilated at Itil in 737 AD, and the Umayyad Caliphate imposed Islam upon the Khazars. Nevertheless, the Caliphs could not adequately garrison Khazaria, and within a few years the Khazars were once again independent. The famous conversion to Judaism seems to have occurred about this time. The date of the actual conversion to Judaism is a matter of some controversy. According to Yehuda Halevi in Kuzari, it occurred around 740 AD, though some Arab sources point to a date closer to the end of the 8th century or early 9th century, and more recent scholars have postulated that 861 AD, the date of St. Cyril's visit to Khazaria, was the year of the conversion to Judaism. The 2002 discovery of a coin hoard in Sweden further complicates the issue, as some of the coins bear dates from the early 9th century and the legends "Ard al Khazar" (Land of the Khazars) and "Moses is the Prophet of God". Since the coins date from 837 AD or 838 AD, some scholars think the conversion occurred in 838 AD. Bulan Sabriel was the Khazar ruler at the time of the conversion, but in the list below all the dates up to Aaron I are based on a presumed 740 AD conversion date.
Буланидтер әулеті
Атаулар Патшалық Ескертулер Бүлан Сабриел шамамен 740 жылдары Жүсіп Кордоба халифі Абд әл-Рахман III-нің еврей визирі Хасдай ибн Шапрутпен хат алмасты. Осы тізім сол хаттар негізінде жасалған. Буланидтердің шын мәнінде хаган болғандығын толығымен жоққа шығаруға болмайды, бірақ олардың билігі көбінесе бектердің билігіне ұқсайды. Сонымен қатар, 10 ғасырда осы лауазымдар біріккен болуы мүмкін, себебі Жүсіп әріптесі туралы ешқандай мәлімет бермейді, оның орнына өзін "хазар патшасы" деп атайды. Обадия шамамен 786–809 жылдары Езекия Манассе I Ханука Исаак Зебулон Манассе II Ниси бен Менассе Аарон I шамамен 900 жылдары Менахем Бенжамин шамамен 920 жылдары Аарон II шамамен 920 жылдардың соңы – 940 жылдары Жозеф 940–965 жылдары
NameReignCommentsBulan Sabrielc. 740Joseph corresponded with Hasdai ibn Shaprut, a Jewish vizier to Abd al Rahman III, Caliph of Córdoba. It is from that correspondence that this list is taken. It is not entirely ruled out that the Bulanids were in fact Khagans rather than Beks, though their power certainly appears to be that of the Beks. Moreover, it is possible that the positions merged in the 10th century, as Joseph makes no reference to a colleague, instead referring to himself as "king of the Khazars."Obadiahc. 786–809HezekiahManasseh IChanukkahIsaacZebulunManasseh IINisi ben MenassehAaron Ic. 900MenahemBenjaminc. 920Aaron IIc. late 920s–940Joseph940–965
Кейінгі хазар билеушілері
969 жылы Киевтің Святослав I Хазар қағанатының астанасы Итилді шабуылдап басып алған. Хазарлардың ізбасар мемлекеттері Кавказ аймағында және Қара теңіз маңында сақталған болуы мүмкін. Кейінгі Хазар билеушілерінің екеуін білеміз:
In 969 AD, Sviatoslav I of Kiev sacked Itil, the capital of the Khazar Khaganate. Khazar successor states appear to have survived in the Caucasus and around the Black Sea. We know of two later Khazar rulers:
Георгий Цульді ортақ русь-византиялық экспедициясы тұтқындады және оның мемлекеті жойылды. Көп ұзамай қыпшақтар Понт даласын басып алды (құмандықтарды қараңыз). Дегенмен, мұсылман деректерінде 11 ғасырдың соңына дейін Кавказда "хазарларға" қарсы шайқастар туралы қызықты мәліметтер кездеседі. Хазар мемлекеттерінің әрі қарай сақталып қалғаны немесе олардың аты Кавказ таулы аймағының тұрғындарын атау үшін қолданылғаны белгісіз. Еврей хазарларының тағдыры дабыралы. 12 ғасырдың еврей саяхатшылары оларды әлдебірде еске алады. Хазар еврейлері Киевте тұрған және тіпті Испанияға, Византия империясына және Иракқа көшіп кеткен. Кейбір мәліметтер бойынша, олардың көп бөлігі Венгрияға, Польшаға және Қырымға барып, сол жердегі еврейлермен және кейінірек батыстан келген еврей иммигранттарымен араласып кеткен болуы мүмкін.
Georgius Tzul was captured by a joint Rus' Byzantine expedition and his state was destroyed. Shortly thereafter, the Kipchaks became masters of the Pontic steppe (see Cumans). However, there continue to be tantalizing references, in Muslim sources, of battles against "Khazars" in the Caucasus well into the late 11th century. Whether Khazar states continued to survive or their name was used generically to describe Caucasian highlanders is unclear. The fate of the Jewish Khazars is unclear. Jewish travelers of the 12th century continue to refer to them in passing. Khazar Jews are known to have lived in Kiev and even to have emigrated to Spain, the Byzantine Empire and Iraq. According to some sources the majority may have gone to Hungary, Poland and the Crimea, mingling with Jews in those areas and with later waves of Jewish immigrants from the west.