Кіріспе

1908 жылы философиялық мақала жазған Дж. М. Е. Мактаггарт. "Уақыттың нақты еместігі" – Кембридж университетінің идеалисті Дж. М. Е. Мактаггарттың (1866–1925) ең белгілі философиялық еңбегі. Алғаш рет 1908 жылы Mind журналында жарияланған мақалада Мактаггарт уақыттың нақты емес екенін дәлелдейді, себебі уақыт туралы біздің сипаттамаларымыз өзара қайшы, айналмалы немесе толық емес. Бұл аргументтің сәл өзгеше нұсқасы 1927 жылы Мактаггарттың ең маңызды еңбегінің екінші томындағы бір тарау ретінде жарық көрді. Уақыттың нақты еместігі туралы дәлел, көбінесе, ешқандай маңызды метафизикалық қағидаларға тәуелді емес, жеке тұрғыдан қарастырылады (мысалы, C. Д. Брод 1933 және Л. О. Минк 1960 көрсеткендей). Р. Д. Ингторсон бұл пікірге қарсы шығып, бұл аргументті тек Мактаггарттың "Тәуелділіктің табиғаты" (Ингторсон 1998 және 2016) атты еңбегінің бірінші томында ұсынған метафизикалық жүйенің белгілі бір салдарынан туындайтын әрекет ретінде түсінуге болады дейді. Бұл дәлелді үш бөліктен тұратын қарастыру пайдалы. Бірінші бөлімінде Мактаггарт уақыттың феноменологиялық талдауын ұсынады, ол қазір кеңінен танымал А және В сериялары арқылы түсіндіріледі (толық мәліметтер төменде). Екінші бөлімінде ол уақыттың тек В сериясынан ғана тұратыны, ал А сериясы жоқ деген тұжырымның уақытты толыққанды түсіндіре алмайтынын, себебі В сериясында өзгеріс ұғымы жоқ екенін айтады. А сериясы өзгерісті қамтитындықтан, уақытты дұрыс түсіндіруге жақын. Үшінші және соңғы бөлімінде ол А сериясынан тұратын уақыт туралы тұжырым өзара қайшы екенін, демек, ешбір нәрсе А сериясына ұқсамайтынын дәлелдейді. А және В сериялары шындықтың уақыттық болуының барлық мүмкін жағдайларын қамтиды, бірақ екеуі де жеткіліксіз болғандықтан, Мактаггарттың қорытындысы – шындық мүлдем уақыттық емес.

Феноменологиялық талдау: А және В сериялары

Өзінің аргументін құру үшін Мактаггарт бастапқыда уақыттың тәжірибеде бізге қалай көрінетінін феноменологиялық тұрғысынан талдайды. Ол уақыттың уақыттық орналасуда тұрған оқиғалар түрінде көрінетінін айтады, олардың екі түрі бар. Бір жағынан, оқиғалар бір-біріне дейін ертерек немесе кейінірек болады, екінші жағынан, олар болашақ, қазіргі және өткен болып табылады және болашақтық, қазіргілік және өткендік тұрғысынан өз орналасуын үнемі өзгертіп отырады. Уақыттық орналасудың екі түрі де оқиғаларды белгілі бір ретпен тұрған күйде көрсетеді, оларды Мактаггарт А сериясы және В сериясы деп атайды. А сериясы болашақ, қазіргі және өткен ретінде анықталатын және қашықтағы болашақтан қазіргі уақытқа қарай, ал қазіргі уақыт арқылы алыс өткенге үздіксіз өтетін орналасулар тізбесін білдіреді. В сериясы бір-біріне дейін ертерек немесе кейінірек анықталатын орналасулар тізбесін білдіреді. В сериясының анықтамалары уақыт ішіндегі оқиғалар арасында сақталады және ешқашан өзгермейді. Егер бір оқиға басқа оқиғадан бұрын немесе кейін болса, онда олардың уақыт бойынша орны ешқашан өзгермейді. А сериясының анықтамалары уақыттан тыс бір нәрсеге, өзі уақыт ішінде орнын өзгертпейтін, бірақ уақыт ішіндегі оқиғалар болашақ, қазіргі және өткенге айналатын нәрсеге қатысты болуы керек. Кереметі, Мактаггарт қазіргі уақытты немесе «қазірді» уақыт бойынша орны бекітілген және өзгермейтін нәрсе ретінде ұсынбайды. Ол тек осындай бірліктерді анықтау қиын болатынын айтады (өйткені ол уақыттан тыс). Брод Мактаггарттың осы бірлікті анықтаудағы қиындық уақыттың нақты емес екеніне көну үшін жеткілікті деп сенгенін түсіндіреді, бірақ А сериясының өзіндік қайшылығы одан да сенімді деп санайды; осы себепті ол осы қиындықтан бас тартады.

B-серияның уақыттылығы

Мактаггарт уақыт тұжырымын тек В-сериясы құрайды деп ұсынады, себебі В-сериясы өзгермейді, ал өзгеріс – уақыттың мәні. Егер шындықты өзгермейтіндей бейнелейтін кез келген тұжырым болса, онда ол уақытсыз шындық туралы түсінік болып табылады. В-сериясы өзгермейді, өйткені ертерек-кейінгі қатынастар ешқашан өзгермейді (мысалы, 2010 жыл әрқашан 2000 жылдан кейінгі жыл). Сондықтан, В-сериясын құрайтын оқиғалар уақытта болуы үшін А-сериясын да құрауы керек, яғни болашақтан қазіргіге, ал қазіргіден өткенге өту арқылы өзгеріске ұшырауы тиіс. А және В-сериялары бір-бірінсіз емес. Егер оқиғалар А-сериясын құраса, олар автоматты түрде В-сериясын да құрайды (қазіргі кез келген нәрсе болашақтағы кез келген нәрседен ертерек, ал өткен кез келген нәрседен кейінгі). Сондықтан мәселе уақыт А немесе В-сериясын құрайды ма емес, мәселе уақыт А және В-сериясын да құрайды ма, әлде тек В-сериясын ғана құрайды ма дегенде. Уақыттың В-тұжырымын жақтаушылар әдетте, оқиғалар В-сериясындағы орнын өзгертпесе де, В-сериясында өзгеріс болуы мүмкін емес дегенге қарсы шығады. Бұл тұжырымға тек оқиғалар өзгеріске ұшырайтын жалғыз нәрселер деп есептелген жағдайда ғана келісуге болады. В-сериясында әртүрлі уақытта әртүрлі қасиеттерге ие объектілер арқылы өзгерістер болуы мүмкін (Брейтуайт 1928; Готшалк 1930; Мархенке 1935; Смарт 1949; Меллор 1981 & 98; Оукландер 1984; ЛеПойдвин 1991; Дайк 2002). Уақыт туралы В-көзқарасы уақыт бойы сақталып, әртүрлі уақытта әртүрлі қасиеттерге ие болатын ерекшеліктерге жүгіну арқылы проблемадан шығуға болатындығы туралы ұсыныс өзіндік даулы мәселе, бірақ бұл, әдетте, Мактаггартқа қатысы жоқ дау деп есептеледі. Оның орнына, ол жеке мәселе ретінде қарастырылады, мәселе В уақытында нәрселер сақталуы мүмкін бе деген сұраққа байланысты. Алайда, Ингторссон айтқандай, Мактаггарт "Тұрақтылық табиғаты" еңбегінің 1-ші томында тұрақты объектілердің қасиеттеріндегі өзгерістерді талқылайды және уақыт аралығындағы объектілердің қасиеттеріндегі өзгерістер – өзгеріс емес, тек объектілердің уақыттық бөліктері арасындағы айырмашылық екеніне келеді (Ингторссон 2001).

А сериясының қарама-қайшылығы

А сериясын сынап, Мактаггарт А сериясындағы кез келген оқиғаның өткен, қазіргі және болашақ екенін айтады, бұл өзара қайшы келеді, себебі осы қасиеттердің әрқайсысы қалған екеуін жоққа шығарады. Мактаггарт А сериясының өзара қайшылығының әлдеқашан көзге көрінбейтінін мойындайды, өйткені оқиғалар бір уақытта болашақ, қазіргі және өткен емес, бірінен соң бірі ғана болады сияқты көрінеді. Дегенмен, ол қайшылық бар деп таластайды, себебі олардың әртүрлі уақытта болашақ, қазіргі және өткенін түсіндіруге тырысу (i) дөңгелекке тіреледі, өйткені бізге болашақ, қазіргі немесе өткен болудың анықтамасын пайдаланып сол «әртүрлі уақыттардың» ретін қайтадан сипаттау қажет болады, және (ii) бұл өз кезегінде шексіз регреске алып келеді. Шексіз регрес осылай туындайды, себебі болашаққа, қазіргіге және өткенге екінші рет жүгінудің барлық жерде бірдей қиындық тудырмауы үшін, олардың өз кезегінде бірінен соң бірі қолданылатынын түсіндіруіміз керек, сондықтан біз бұл ретті болашаққа, қазіргіге және өткенге жүгіну арқылы түсіндіруіміз керек, және мұндай түсіндірудің соңы жоқ. 20 ғасыр философиясында уақыт туралы ең көп талқыланған мәселе – осы шексіз регреске қатысты аргументтің дұрыстығы. «Тұрақтылықтың табиғаты» еңбегіндегі аргументтің кейінгі нұсқасында Мактаггарт енді дөңгелекке тірелу туралы қарсылықты алға тартпайды. Бұл, мүмкін, сол кезде ол уақытты қарапайым және анықталмайтын ұғым ретінде қарады, сондықтан терминдерді қолдану үшін оларды түсіндірудің қажеті жоқ деп ойлады. Ол енді олардың қарапайым және анықталмайтын екенін мойындаса да, оларға қосымша талдау жасамай қолдануға болатынын мойындаса да, олар әлі де қайшылыққа алып келеді деп санайды. Уақыттың B көзқарасын жақтаған философтар Мактаггарттың А сериясына қарсы аргументі уақыттың өзінде қайшылық бар екенін нақтылайды деп санайды. Ал уақыттың A көзқарасын жақтаған философтар бұл аргументтің неліктен күшті деп есептелуі керектігін түсінуге тырысады. Ең көп айтылатын екі қарсылықтың біріншісі – Мактаггарттың уақыттың феноменологиясы туралы жаңылысқандығы; ол уақыттың көрінісінде қайшылықты көруді талап етеді, бірақ ондай қайшылық жоқ. Екіншісі – Мактаггарттың тіл біліміндегі жаңылысқандығы. Мұндағы идея «М қазіргі, болашақта болған және болашақта өткен» сияқты мәлімдемелер тек егер М бір уақытта өткенде болашақ, қазіргі уақытта және болашақта өткен деп түсіндірілсе ғана қайшылықты білдіре алады. Осы түсіндірудің абсурд екені айтылады, себебі «болған» және «болады» деген сөздер М-нің қазіргі жағдайы туралы емес, М-нің бұрын қалай болғандығы және болашақта қалай болады туралы айтады. Сондықтан бұл сөз тіркесін М-ге болашақты, қазіргіні және өткенді бірден тағайындау деп ойлау дұрыс емес (Мархенке 1935; Брод 1938; Минк 1960; Прейер 1967; Кристенсен 1974; Ллойд 1977; Лоу 1987). Ингторссон А және В көзқарастарын жақтаушылар арасындағы осы теңестірілмеушіліктің себебі Мактаггарттың аргументі жеке аргумент ретінде қарастырылатындығын айтады. Егер оны осылай оқылса, әр көзқарастың жақтаушылары аргументті олардың уақытқа қатысты көзқарастарының аясында түсінеді және қарама-қайшы тұжырымдарға келеді (1998 және 2016). Шындығында, мұқият зерттегенде, Мактаггарт «Уақыттың шындықсыздығы» еңбегінде шындықтың абсолютті шындықта қандай болуы керек екендігі туралы бұрынғы тұжырымдарын ескере отырып, шындықтың тәжірибеде бар сияқты сипаттамаларына ие болатынын (әсіресе уақытша және материалдық) сұрағанын нақты айтады. «Тұрақтылық табиғаты» кітабының 2-томына кіріспеде ол былай дейді: «Бұрынғы кітаптарда қол жеткізілген, бардың жалпы табиғаты туралы қорытындыларымыздан бастап, біз алдымен, осы сипаттамалардың қайсысы бар нәрсеге ие бола алатынын және қайсысы, керісінше, көрінетіндей болмаса да, бар нәрсеге ие бола алмайтынын сұрауымыз керек» (1927: сек. 295). Ол былай деп жалғастырады: «Бұл жерде бұрын анықталған, бар болғанының жалпы сипатына байланысты, біз бірінші рет қарастыратын кейбір сипаттамалардың бар болғаны үшін дұрыс бола алмайтынын көрсетуге болады» (1927: бөлім. 298). Ингторссон атап өткендей, Мактаггарттың абсолютті шындықта бар болғанының жалпы табиғаты туралы бұрынғы зерттеуінің ең негізгі нәтижесі, Мактаггарттың мәлімдемесінің толық априорлық аргументтерге негізделгендігі (яғни ешқандай эмпирикалық байқауға сүйенбейтін), бұл болмыс пен шындық бірдей және дәрежесі жоқ: бір нәрсе болса, онда ол шын, болмаса – жоқ. Осыдан болашақ пен өткеннің шын болуы үшін, олардың болуы керек деген қорытынды шығады. Сондықтан ол «М қазіргі, болашақта болған және болашақта өткен» деген мәлімдемені М-нің қазіргі уақытта қазіргі болу қасиетімен, өткенде болашақ болу қасиетімен және болашақта өткен болу қасиетімен бар екендігі туралы мәлімдеме деп түсіндіреді. Осы түсіндіру дұрыс болса, М болашақ, қазіргі және өткен екендігін айтады, бұл қайшылыққа әкеледі. Дегенмен, болашақ пен өткеннің шын болуы үшін олардың болуы керек деген алғышарттан бастап, бұл А уақыт көзқарасының болжайы екенін көрсету қалады.

C-сериясы

Шындықтың А да, В де сериясын құрай алмайтындығына көз жеткізгеннен кейін, керісінше көрінгенімен, Мактаггарт әлемнің шынымен қандай екенін түсіндіруді қажет деп санайды, ол көрінетіннен өзгеше болып көрінеді. Осы жерде C сериясы қолға алынады. Мактаггарт C сериясы туралы алғашқы журналдық мақаласында көп айтпайды, бірақ "Тұрмыстың табиғаты" еңбегінде оны талқылауға алты толық тарау арнады (1927: Chs. 44–9). C сериясына көбінесе көп көңіл бөлінбейді. Егер айтылса, онда ол "кейінгісі уақыттық мағынасынан айырылғандағы 'B сериясымен' синонимді ұғым" ретінде сипатталады (Шортер 1986: 226). Мұнда біршама шындық бар, бірақ C сериясы одан да көп қамтиды. B сериясынан уақыттық ерекшеліктерді жою C және B серияларының ең кем дегенде ортақ белгілерін ғана береді, атап айтқанда, серияның құрамдас бөліктері және сызықтық, асимметриялық және транзитивті болудың формальды сипаттамалары. Дегенмен, C сериясы B сериясында жоқ ерекшеліктерге ие. C сериясының құрамдас бөліктері – психикалық күйлер (Мактаггарттың "Тұрмыстың табиғаты" еңбегіндегі 34-тарауындағы шындықтың материалдық бола алмайтындығы туралы аргументінің салдары), олар өздерінің түсінік мазмұны негізінде бір-бірімен байланысты, яғни кіріктіру және кіріктірілу арқылы (1927: секция 566 және Ch. 60). Бұл уақытсыз қатынастардың мақсаты – бұрынғы/кейінгі қатынастың бере алмайтын нәрсені қамтамасыз ету, атап айтқанда, уақытсыз шындықта өзгеріс және уақыттық ізділік иллюзиясының қалай пайда болатынын түсіндіру.

Ықпал

Мактаггарттың аргументі уақыт философиясына зор ықпал етті. Оның уақыттың феноменологиялық талдауы, тіпті уақыттың нақты емес екені туралы соңғы тұжырымын қатаң түрде жоққа шығаратындар да оны дұрыс және шындық деп мойындады. Мысалы, Дж. С. Финдлей (1940) және А. Приор (1967) Мактаггарттың феноменологиялық талдауын қазіргі заманғы уақыт логикасын дамытудың бастапқы нүктесі ретінде пайдаланды. Мактаггарттың уақыттың көрінісін А және В сериялары тұрғысынан сипаттауы, қазір бізге А және В уақыт тұжырымдары ретінде белгілі болған екі жаңа және бәсекелес көзқарас арасындағы қарама-қайшылықты күшейтті. А тұжырымы, уақыттың шындығын қабылдап, оны А сериясы ретінде бейнелейді, ал В тұжырымы, уақыттың шындығын жоққа шығарып, оны В сериясы ретінде бейнелейді. Мактаггарттың уақытты А және В серияларынан құралған түсінікке қарсы дамытқан екі шағысы, А және В уақыт тұжырымдарымен күресіп жатқан екі негізгі мәселе болып қала береді. Атап айтқанда, А тұжырымы өзіне қайшы ма және В тұжырымы өзгерісті есепке ала ала ма? Мактаггарттың уақыттың нақты емес екені туралы аргументіне қатысты пікір таласы әлі де тоқтамайды (мысалы, Смит 2011; Камерон 2015; Мозерски 2015; Ингторсон 2016).

Басылымдар

Дж. М. Е. Мактаггарт (1908). "Уақыттың нақты еместігі". Ақыл 17: 457–73. Дж. М. Е. Мактаггарт (1927). Экзистенцияның табиғаты (2-том). Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.