Кіріспе

Алжирлік отаршылдыққа қарсы көшбасшы Лалла Фатма Н'Сумер (1830 – 1863) (; لالة فاطمة نسومر) – алжирлік отаршылдыққа қарсы күрескер. "Н'Сумер" атауы "Сумерлік" дегенді білдіреді, ал Сумер – оның әулетінің Саидахмед тармағына жақын орналасқан ауыл. Ол кейде "Лалла Н'Уерджа" деп те аталды. Оның туғандағы есімі "Фадхма Си Ахмед У Мезиан" болған болуы мүмкін, бірақ ол Фатима Н'Сумер, содан кейін Лалла Фатима Н'Сумер деп танылды.

Өмірбаян

Фадхма Си Ахмед Оу Мезиан 1830 жылы Сид Ахмед Мохамед пен Теркия нат Йхулафтың отбасында дүниеге келді. Фадхманың әкесі 1790 жылдардың соңында Сиди М’хамед Бу Кобрин негізін салған суфизмнің Рахмания орденіне байланысты медресе (ислам мектебі) басшысы болған. Осының нәтижесінде Фадхма сол дәуірдегі көптеген балаларға қарағанда жақсы білім алды. 16-18 жасқа келгенде, әкесі қайтыс болғаннан кейін, үлкен ағасы үйдің басшысы ретінде мақұлдауымен, Фадхма туысы Си Яхия нат Ихулафпен үйленді. Бірақ, олар тез арада ажырасып, Фадхма діни білімін жалғастырды. Күйеуі ренжігендіктен, оған ажырасуға келіспеді, сондықтан Фадхманың қайтадан үйленуіне мүмкіндік болмады. Оның туған және өмір сүрген жері – Кабилия, яғни кәбіл халқының жері. Алжирдің француздық жаулауы оның туған жылы – 1830 жылы басталды. Сол жылы Алжирді жаулап алғаннан кейін француздар алдымен жағалау қалаларына назар аударды. Кабилия таулы және оңай қолжетімді емес, оның көп бөлігі Атлас тауларының Телл Атлас жотасында орналасқан. Француздардың жағалаудағы бекіністерінен күшейген ықпалы ақырында тауларға жетті, олар француз билігін орнату әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Көптеген кәбіл тайпалары мен басшылары бұрын «жихад» аясында француз бекіністеріне шабуыл жасаған, көбінесе Мохамед бен Замумның басшылығымен, бірақ Кабилия аймағына 1830 жылдары ғана шабуыл жасалды. 1830 және 1840 жылдары көптеген кәбіл тайпалары (мысалы, Игававен немесе Ифлисен Умеллил) Әмір Абделькадер басқарған Маскара әмірлігіне адалдық ант берді. Оның мақсаты – Алжирді азат ету және қазіргі заманғы Алжир мемлекетін құру. Бұл тайпалар жеңіліп, 1846-1848 жылдары Кабилия аймағына еніп кірді. 1849 жылы жас Фатма қарсылық қозғалысына қосылып, 1847 жылдан бері Дахра жотасында көтеріліс ұйымдастырған мараб Си Мохаммед Эль Хашемидің ісіне атсалысты. Ол жерде ол Саида аймағынан келген тағы бір алжирлік көтерілісші Шериф Бубагламен танысты, ол келесі жылдары оның серігі мен көшбасшысы болды. 1850 жылы Шериф Бубагла Бабор тауларында француздарға қарсы көтеріліс бастады. Сомер тайпаларының жергілікті жиналысы, таджмат, де бүлік көтерді. Олар ерікті сарбаздардың басшылығын Сиди Тахарға (Фатманың ағасы) және Фатманың өзіне тапсырды, бұл оның Лалла Фатма Н’Сумер атымен таныла бастауына себеп болды. Сомер тайпаларының көтерілісі Телл Атлас тауларының Джурджура аймағында болды және Illilten сияқты аймақтағы бірнеше ауылдардан қолдау тапты. 1854 жылдың көктемінде француз әскері Н’Сумердің ауылдарына шабуыл жасады. Себау өзенінің шайқасы Айн-Эль-Хаммам маңындағы Себау өзені жанында болды. Н’Сумердің әскері француздарды кері шегіндіре алды, Шериф Бубагла басқарған одақтас атты әскер француздардың шегінуін қиындатты, бірақ француз атты әскерінің басымдығы олардың қашуына мүмкіндік берді. Айналасындағы ауылдар тәуелсіздігін сақтап қалды. Бубагла Н’Сумерге қызығушылық танытып, оның ағасынан оған ұсыныс жасауға рұқсат алған, бірақ күйеуі ажырасуға келіспегендіктен, олар тек дос болып қалды. Екі тараптың арасындағы Тахеккирт шайқасында Бубагла мен Н’Сумердің күштері жеңіске жетті. Шайқастан кейін француздар мен кәбілдер келісімге келіп, бірнеше жылға созылатын атысты тоқтатуға келісті. Шериф Бубагла 1854 жылдың соңында қайтыс болды, бұл Фатма Н’Сумер мен оның бауырын басшылыққа көтерді. Бірақ атысты тоқтату келісімі бұзылды. 1857 жылы генерал Патрис де Макмахон мен маршал Рэндон басқарған тағы бір француз экспедициясы басталды. 1857 жылдың маусым айында маршал Рэндон Ичериден шайқасынан кейін Аит Иратенді басып алып, кәбіл ауылын жеңді. Осы уақытта Н’Сумердің әскері француз жасағымен Челата асуы шайқасында шайқасты, бірақ саны мен қару-жарағы жағынан жеңіліске ұшырады, соның салдарынан қазіргі Илула Оумалу аймағы француз бақылауына көшті. Фатманың әскерінің қалдықтары Тахлиджт Аит Аатсу ауылында, Тирурда асуының жанында жиналды. Бірақ соғыс аяқталды, шайқастар болғанмен, кәбілдер француздарға бас берді. 1857 жылдың 11 шілдесінде Фатма генерал фр («Юсуф») тарапынан тұтқындалды, сондай-ақ оның бірнеше ағалары мен басқа да көрнекті кәбілдік басшылар тұтқындалды. Ол маршал Рэндонның лагеріне жеткізіліп, Таблаттағы Эль-Айсауия завиясына қамалды. Басқа кәбілдік басшылар да бас берілуге мәжбүр болды, ал француздар аймаққа бақылауды күшейтті.

Мұра

Н'Сомер туралы түрлі аңыздар тарады. Оның шәкірттері оның Құдайдан сыйланған құдіретті қабілеттері болғанын, соның ішінде болашақты көру және ауруларды емдеу қабілеттерін айтты. Француз саяхатшысы және жазушысы Фр. 1857 жылы тұтқындалғаннан кейін Н'Сомермен кездесті және ол Н'Сомер туралы маңызды әдеби деректердің бірі болып табылады. Ол оның әдемі болғанын, бірақ семіз екенін және оның дене бітімі сарбаздардың қызықтарына себеп болғанын жазды. Ол оның тұтқындалуының өте тиімді болғанын атап өтті; ол "біздің қолымызға тигеннен кейін барлық қарсылық тоқтады және біздің жеңісіміз қамтамасыз етілді" деп жазды. Француздар оны Жанна д'Арктің әйел діни және әскери көшбасшы рөліне сілтеме жасай отырып, "La Jeanne d'Arc du Djurdjura" деп те атады; дәстүр бойынша генерал Юсуф оған осы атақ берген. Лалла Фатманың қабірі аймақ тұрғындары үшін біраз уақыт бойы қасиетті саналатын орын болып келді. Оның күлі Сиди Абделла зиратынан, Туртатиндегі Бумаали зауиясының жанынан Алжирдегі Эль-Алия зиратындағы шейіттер алаңына, көрнекті мемлекеттік қайраткерлерге арналған жерге көшірілді. Алжирде Лалла Фатманың бірнеше мүсіндері қойылған, сондай-ақ бірнеше мектептер мен көшелер оның есімін алып жүр, әсіресе ол қайтыс болған Таблат қаласындағы аралас сыныпты орта мектеп.